Кіріспе
Анагенез – араласып көбейетін популяция ретінде сақтала отырып, түрдің біртіндеп эволюциялық өзгерісі. Бұл кладогенезден өзгеше, кладогенезде тармақтану немесе бөліну орын алып, екі немесе одан көп туындамалар пайда болып, жаңа түрлерге айналады. Анагенез әрқашан ататек түрден жаңа түрдің пайда болуына алып келмейді. Егер түрлену орын алса, түрлі туындамалар бөлініп, араласуын тоқтатқан жағдайда, бастапқы топ түпкілікті түр ретінде сақтала алады. Бұл топтың жойылу немесе түрлік таңдаусыз эволюциясы – анагенез болып табылады.
Anagenesis is the gradual evolution of a species that continues to exist as an interbreeding population. This contrasts with cladogenesis, which occurs when there is branching or splitting, leading to two or more lineages and resulting in separate species. Anagenesis does not always lead to the formation of a new species from an ancestral species. When speciation does occur as different lineages branch off and cease to interbreed, a core group may continue to be defined as the original species. The evolution of this group, without extinction or species selection, is anagenesis.
Гипотезалар
Бір гипотеза бойынша, анагенетикалық эволюциядағы түр пайдалу оқиғасы кезінде бастапқы популяциялар жылдам өседі, содан кейін тұрақты ортада мутация және рекомбинация арқылы ұзақ мерзім ішінде генетикалық әртүрлілікті жинақтайды. Іріктеу немесе генетикалық қатеу сияқты басқа факторлар генетикалық материалға және физикалық белгілерге елеулі әсер етеді, нәтижесінде түр бұрынғысынан ерекше деп мойындалады.
Даму
Анагенез үшін ұсынылған баламалы анықтама эволюциялық ағаштың бір тармағына сәйкес келетін, белгіленген таксондар арасындағы ұрпақ қатынастарын, сондай-ақ бір немесе бірнеше анықталған таксондарды қамтиды. Таксондар бір түр немесе туыс шеңберінде болуы керек және олар ықтимал ата-тектерді анықтауға көмектеседі. Эволюциялық текті қарастырғанда екі механизм қолға алынады. Бірінші процесс – генетикалық ақпараттың өзгеруі. Бұл уақыт өте келе геномдарында және даму сатысында түрлердің гендерінің өзара әрекеттесуінде жеткілікті айырмашылықтар туындайтынын білдіреді, сондықтан анагенезді жыныстық және табиғи іріктеу процестері, сондай-ақ уақыт өте келе дамитын түрлерге генетикалық дрейфтің әсері ретінде қарастыруға болады. Екінші процесс – түрлену, ол кладогенезбен тығыз байланысты. Түрленуге бір белгілі түп-тектен екі немесе одан көп жаңа түрлердің пайда болуы кіреді. Кладогенезді анагенезбен ұқсас гипотеза ретінде қарастыруға болады, бірақ оның механизмдеріне түрлену қосылады. Түрлер деңгейіндегі әртүрлілікке анагенез арқылы қол жеткізілуі мүмкін. Анагенез эволюциялық өзгерістердің түрде уақыт өте келе оның кейінгі ұрпақтарын басқа түр деп санауға жеткілікті дәрежеде болуы мүмкін екенін көрсетеді, әсіресе бір түрден екіншісіне біртіндеп өтуді көрсететін қазбалардың болмаған жағдайында. Бұл кладогенезбен – немесе белгілі бір мағынада түрленумен – қарама-қайшы келеді, онда популяция екі немесе одан көп репродуктивті оқшауланған топтарға бөлінеді және бұл топтар ерекше түрлерге айналу үшін жеткілікті айырмашылықтарды жинақтайды. Тоқтатылған тепе-теңдік гипотезасы анагенездің сирек кездесетінін және эволюцияның жылдамдығы кладогенезді тудыратын бөлінуден кейін бірден жоғарылайтынын көрсетеді, бірақ анагенезді толығымен жоққа шығармайды. Анагенез бен кладогенезді ажырату қазбалар тізімінде ерекше маңызды, себебі қазбалардың уақыт және кеңістіктегі шектеулі сақталуы анагенезді, кладогенезді (бір түрдің екіншісін ығыстыруын) немесе қарапайым көші-қон үлгілерін ажыратуды қиындатады. Жақындағы эволюциялық зерттеулер гоминидтердің филогенетикалық ағашын құруда, морфологиялық әртүрлілікті және Австралопитек анаменсистің шығу тегін түсіну үшін анагенез бен кладогенезді қарастырады, және бұл жағдай қазбалар тізімінде анагенезді көрсетуі мүмкін. Егер популяцияда жеткілікті мутациялар пайда болып, тұрақтанса және ата-тек популяциясынан айқын ерекшеленсе, онда жаңа түрдің атауы берілуі мүмкін. Мұндай түрлердің тізбегі эволюциялық текті деп белгіленеді. Эволюциялық тектің әртүрлі түрлері – хронотүрлер. Егер хронотүрдің ата-тек популяциясы жойылмаса, онда бұл кладогенез болып табылады, ал ата-тек популяциясы – парафилетикалық түр немесе эволюциялық дәрежедегі паравирус болып табылады.
Адамда
Қазіргі заманғы адам тегінің шығуын анықтау туралы пікірталас зерттеушілерді жауап іздеуге итермеледі. Зерттеушілер қазіргі адамдар Африкадан шыққан-ды, әлде Афро-Еуразияда өмір сүрген бір ғана архаикалық түрден анагенез арқылы дамыған-ды деген сұраққа қызығушылық танытты. Милфорд Х. Вольпофф – палеоантрополог, ол адамның қазба қалдықтарын зерттеу арқылы гоминидтер эволюциясы үшін анагенезді гипотеза ретінде қарастырды. Гоминидтердегі анагенезді қарастырғанда, М. Х. Вольпофф оны «бір түр гипотезасы» тұрғысынан сипаттайды, ол мәдениеттің түрлерге тигізетін әсерін, бейімделу жүйесін және экологиялық ортаның жағдайларына немесе экологиялық нишаға байланысты адамдардың тіршілік ету шарттарын түсіндіру ретінде қарастырады. Мәдениеттің бейімделу жүйесі ретіндегі әсерін бағалау үшін ғалымдар алдымен қазіргі заманғы *Homo sapiens*-ке жүгінуі керек. Вольпофф бұрынғы, жойылып кеткен гоминидтердің экологиялық нишасы олардың тегінің ішінде ерекше екенін айтты. Дегенмен, Уильям Х. Кимбел және басқа зерттеушілер жинаған деректерге сүйене отырып, ертедегі гоминидтердің тарихын зерттеді және анагенез арқылы макроэволюциялық өзгерістердің сирек болғанын қорытындылады.
Филогения
DEM (немесе Динамикалық эволюциялық карта) – организмдердің ата-тегін және олардың арақатынастарын қадағалаудың басқа бір тәсілі. Филогенетикалық ағаштардағы тармақтану үлгісі және түрлердің шежіресі бөлініп, эволюциялағаннан кейін тармақтың өсу мөлшері анагенез бен кладогенезбен байланысты. Алайда, DEM-де осы түрлі түрлердің қозғалысы нүктелер арқылы көрсетіледі. Анагенез DEM бойынша нүктелердің қозғалысын бақылау арқылы, ал кладогенез картадағы нүктелердің бөлінуі мен қозғалысын бақылау арқылы көрінеді.
Сын
Таксономистер арасында жаңа түрлерді жіктеу үшін айырмашылықтар жеткілікті маңызды болған кезде дау туындайды: анагенезді біртіндеп даму деп те атауға болады. Түрлену мен эволюциялық желінің анагенез немесе кладогенез ретінде ажыратылуы даулы болуы мүмкін, ал кейбір ғалымдар мүлдем осы терминдердің қажеттігіне күмән келтіреді. Ғылым философы Марк Эрешефский парафилетикалық таксондар анагенездің нәтижесі екенін айтады. Құстарға қарайтын эволюциялық желі кесірткелер мен крокодилдерден едәуір өзгеше болды, бұл эволюциялық таксономистерге құстарды кесірткелер мен крокодилдерден бөлек жіктеуге мүмкіндік берді, олар жорғалаушылар тобына жатады.
Қолданбалар
Әлеуметтік эволюцияға қатысты, әлеуметтік анагенез/ароморфозды әлеуметтік жүйелердің күрделігін, бейімделу қабілетін, тұтастығын және бір-бірімен байланысын күшейтетін, кең тараған немесе жалпыға ортақ әлеуметтік жаңалық ретінде қарастыру ұсынылған.