Кіріспе

Виллем Классон Хеда (14 желтоқсан 1593/1594 ж., шамамен 1680/1682 ж.) – Голландияның алтын ғасырына жататын Харлем қаласының суретшісі, өмірін тек табиғат көріністерін салуға арнаған. Ол табиғат көріністеріндегі кешкі таңғы ас жанрын жаңартқандығымен белгілі.

Ерте өмір

Хеда Харлемде, Харлем қаласының сәулетшісі Клас Питерстің ұлы ретінде дүниеге келді. Анасы Анна Класдр Хеда әулетінің мүшесі болған. Оның інісі – суретші Корнелис Клас Хеда. Хеданың ерте өмірі туралы мәліметтер аз, сол кезеңнен сақталған туындылар жоқ. Туған күніне сүйенсек, ғалымдар Хеданың шамамен 1615 жылы сурет салуды бастағанын болжайды. Оның ең ерте белгілі туындысы – «Ванитас», ол кейінірек жасалған монохроматикалық және шеберлік текстурасына ұқсас, бірақ кейінгі жылдардағы сәнді заттардың бейнелеуінен өзгеше тақырыпты көрсетеді. Осы «Ванитас» және 1620 жылдардағы Хеданың басқа екі таңғы ас суреті бұрынғы таңғы ас суреттерінен айқын ерекшеленуімен белгілі болды. Бұл туындылардағы заттар ерекше әсерлілік пен көзге көрінетін тепе-теңдікті көрсетеді, нысандардың тепе-тең емес және диагональды орналасуына қарамастан, көрерменге үйлесімділік сезімін сыйлайды. Бұған қоса, бұл жұмыстар бұрынғы таңғы ас суреттерінен өзгеше монохроматикалық стильді қабылдады. Хеданың шеберлігі оның мансабының басында Харлемдегі басқа да белгілі тұлғалар, мысалы, қаланы өлеңмен суреттеген голланд министрі және ақын Сэмюэл Ампзинг тарапынан мойындалды. Хеда өз заманында Ампзингтің 1628 жылы жарық көрген «Голландиядағы Харлем қаласының сипаттамасы және мақтауы» еңбегінде Соломон де Брей мен Питер Клейспен бірге оны мақтауына жеткілікті даңққа ие болды. "[М]ен Хеданы Соломон де Брей мен Питер Клейстің банкет суреттерімен бірге мақтауға тиіспін, олардың шеберлігі оның өлеңінде аталуға лайық." Сэмюэл Ампзингтің қолдауынан кейін Хеда Харлем қаласының Әйгүлдің (Лука) гильдиясының мүшесі атанды.

Мерзімділігі

1620 жылдардағы алғашқы туындыларынан кейін, Хеда 1630 жылдары «Қара жиделі пирогпен таңғы ас үстелі» (1631) және 1930 жылдары Венаға сатылған «1639 тобы» туындылары сияқты шығармаларымен өнерде толыққанды жетілуге жетті. Бұл туындыларда өте жақсы оралған маталар, түрлі-түрлі әдемі шыны және металл ыдыстар, сондай-ақ ұқыпты тізілген тағамдар бар. Бұл суреттер жинағы жанрындағы көптеген суретшілерге жетпес керемет қарапайымдылық пен тәртіппен ерекшеленеді. Оның түстері мен жарықты бейнелеуі, әсем қосымша соққылармен үйлесіп, көзді таңдай қақтыратын шынайылық деңгейін береді. Хеданың стилі 1640 жылдары «жалпы сызықтармен салынған берік құрылым» негізінде үлкен қарапайымдылықты дамыта отырып, өркендеуді жалғастырды. Осы кезеңде ол жинағына бүктеліп қалған жадыраларды және аударылып кеткен вазаларды қоса бастады. Бұл жаңа заттар жинағы суретшіге айқын тәртіпсіздік ортасында үйлесім мен тәртіпті сақтауға үлкен қиындық тудырды. Бұл кезеңде оның бұрынғы туындыларының іздері сақталғанымен, Хеда өз жұмыстарына көбірек заттар қосып, композициялық стильдермен тәжірибе жасауды бастады. 1650 жылдары кеңірек түстік схема енгізілді. Бұл өзгеріс оның жұмыстарына көбірек жеміс-жидектер мен иілген жапырақтарды әкелді, бұл алдыңғы онжылдықтағы бүктеліп қалған жадыралармен бірігіп, бұрынғы әйнек пен металл текстураларымен салыстырғанда, азырақ қатаң мінезге ие болды.

Соңғы жылдар

Хеданың соңғы жылдары суретші, өзінің жасаған кешкі таңғы асынан жасалған натюрморттарынан Амстердамдағы Виллем Кальфтың «pronk» немесе көрмелік натюрморттарына көшуді бастады. Оның соңғы белгілі туындылары 1664 жылы (Жеке коллекция, Гаага) және 1665 жылы (Мюзей дель Монте, Брюссель) жасылған, және Кальфтың туындыларымен байланысты жылы қоңыр түстер палитрасын қамтиды. Ол 1680-жылдарға дейін өмір сүргенімен, Хеданың соңғы белгілі суреттері 1660-жылдары жасалған. Хеда 1680 немесе 1682 жылы Харлемде қайтыс болды.

Шығармалары

Виллем Дирк Халстың замандасы және серігі болды, сурет салу әдісі мен техникалық орындалуы жағынан оған ұқсас еді. Бірақ Хеда Халсқа қарағанда көбірек сақтықпен және толыққанды жұмыс істеді, қымбат және арзан металдардан жасалған құмыралар, тостағандар мен кружкаларды орналастыруда және бояуда айқын шеберлік пен талғамдылық танытты. Хеда Харлем суретшісі және тағы бір натюрморт суретшісі Флорис ван Дайкпен де байланыста болды. Голландия ақыны Теодор Шревелиус өзінің "Гарлемия" поэмасында оның сурет салу жанрындағы ерекше шеберлігін мойындады. Хеда мен оның замандасы, натюрморт суретшісі Флорис ван Дайк "қоғамда өз жанрында сурет салудағы ең шебер суретшілер ретінде жоғары құрметке ие болды". "Отбиц" яғни таңғы ас суреттерінің авторы ретінде оны көбінесе замандасы Питер Клейспен салыстырады.

Танымалдық

Виллем Клас Хеданың шеберлігі өз замандасы Самуэль Ампцинг, Харлем қаласының Санкт-Лука гильдиясы және Теодор Шревелиус тарапынан мойындалды. Хеданың Карль ван Мандердің “Het schilder boeck” кітабына енбегені анық, себебі оның 1604 жылғы басылымы суретшінің танымалдылыққа ие болуынан бұрын жарық көрді. Дегенмен, ол келесі көрнекті голланд суретшісінің өмірбаяушысы Арнольд Хубракеннің еңбегіне енуі күтілді. Хубракен, Шревелиус жазған өмірбаянға сүйене отырып, өз еңбегінің үшінші томында Хеда туралы қысқаша айтқан. Хубракеннің “Groote Schouburgh” атты кітабына Хеданы қоспауының себебі, суретші туралы жеткілікті ақпараттың болмауы болды. Хубракеннің суретшілердің өмірбаянына антиквариаттық көзқараспен қарауы оған әр суретші туралы барлық қолдағы ақпаратты жариялауға мүмкіндік берді. Егер ол Хеданың бір туындысын көрген болса, әрине, оның туралы көбірек жазар еді. Хубракеннің Хеда туралы аз айтуы оның ізбасарлары Йохан ван Гуль мен Якоб Кампо Вейерманның еңбектерінде де көрінді. Бұл екеуі де Хеданы өздерінің кітаптарына енгізбеді. Голландтың алтын ғасырынан кейін голланд өнерінің төмендеуіне байланысты көптеген елдер голланд суреттерін назардан тыс қалдырды. Антверпенде қысқаша оқыған француз суретшісі Жан Батист Декамп Нидерландыдан тыс қазіргі заманғы өнер жазушыларының арасында елдің өнердегі маңыздылығын мойындаған алғашқылардың бірі болды. Декамптың жазбаларында қателіктер болғанымен, ол голланд шеберлерін, соның ішінде ван Эйк ағайындыларын жеке бақылауларымен сипаттады, бұл оны осы жанрды елемеген көптеген адамдардан ерекшелендірді. Декамптан кейін француз жазушысы және өнер сарапшысы Антуан Николас Дезальер д’Аргенвилль голланд өнерінің қарапайым жанрларына деген көзқарасты өзгертіп, нығайтты. Д’Аргенвилль олардың ерекше жанрлық сурет салу стилін қолдады. Д’Аргенвилль барлық стильдерді тең қарауды жақтады және барлық саланың көрнекті суретшілері өздерінің шеберлігі үшін, бейнелеген тақырыптары үшін емес, бағалануы керек деп сенді. Жанрлық суреттерге деген көзқарас өзгергеннен кейін және голланд өнері тағы да сәнге енген соң Виллем Клас Хеда өнер әлемінде қайтадан танымал болды. Хеданы 1860 жылдары француз өнер сыншысы Теофил Торе қайта ашты. Роттердамдағы Бойманс мұражайында оның туындысын көргеннен кейін Торе Хеданың «кішкентай табиғатты өмірді керемет тойлауға» айналдыру қабілетін жоғары бағалады.

Мұра

Хеда 1680 немесе 1682 жылы туған қаласы Харлемде қайтыс болды. 19 ғасырдың соңғы жартысында Хеданың танымалдылығының артуы оның туындыларының бүкіл әлемге таралуына себеп болды. Оның жұмыстарын әлемдегі ең танымал мұражайларда көруге болады: Амстердамдағы Риксмузей, Нью-Йорктегі Метрополитен мұражайы, Париждегі Лувр, Лондондағы Ұлттық галерея, Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясы, Венадағы Күнстхаисторише мұражайы, Санкт-Петербургтегі Эрмитаж мұражайы, Мадридтегі Прадо мұражайы және Тиссен-Борнемиса мұражайы. Голландияның ең танымал суретшілерінің бірі және натюрморт жанрының көрнекті өкілі ретінде оның картиналары өнер тарихына арналған жалпы шолуларда 17 ғасыр голландиялық суретшілігінің ең жарқын туындыларының бірі ретінде ұсынылады. Оның шәкірттерінің арасында Маертен Болема де Стомме, Геррет Виллемс Хеда, Хендрик Хершоп және Арнольд ван Берестейн болды.