Кіріспе
Оңтүстік-батыс Словения мен Солтүстік-шығыс Италиядағы плато аймағы, Шығыс Альп тауларындағы аймақ. Карст платосы немесе Карст аймағы (, ), жергілікті тұрғындар Карст деп те атайды, Оңтүстік-батыс Словения мен Солтүстік-шығыс Италия шекарасында орналасқан карсттік плато аймағы. Ол Випава аңғары, аңғарды қоршаған төменгі жазықтар, Бркини тауларының батыс бөлігі, Солтүстік Истрия және Триест шығанағы арасында жатыр. Платоның батыс жиегі итальяндықтар мен словендер арасындағы дәстүрлі этникалық шекараны белгілейді. Осы аймақ карсттік топография атауын берген. Сондықтан оны классикалық Карст деп те атайды.
the region in the Eastern Alps
The Karst Plateau or the Karst region (, ), also locally called Karst, is a karst plateau region extending across the border of southwestern Slovenia and northeastern Italy. It lies between the Vipava Valley, the low hills surrounding the valley, the westernmost part of the Brkini Hills, northern Istria, and the Gulf of Trieste. The western edge of the plateau also marks the traditional ethnic border between Italians and Slovenes. The region gave its name to karst topography. For this reason, it is also referred to as the Classical Karst.
Географиялық орналасуы
Алаң көршілес ландшафттан биік тіктеп көтеріледі, тек солтүстік-шығыс жағында ғана тіктеп көтерілуі аздау. Алаңның оңтүстік-шығысынан оңтүстік-батысқа қарай біртіндеп төмендеуі байқалады. Орташа есепте, теңіз деңгейінен 334 метр биіктікте жатыр. Оның батыс шеті – Карст Шеткілігі деп аталады, ол шығыс Истриядағы Учка тауларының жалғасы болып табылады және Триест қаласының шығысы мен оңтүстік-шығысына қарай көтеріліп, Ауризина мен Дуино арасында тік жартастармен аяқталады. Карст Шеткілігі бойында көптеген қызықты геологиялық құбылыстар кездеседі, соның ішінде әсем Розандра аңғары (Глинщица деп те аталады). Карст Адриатика теңізіне қарай тік төмендегендіктен, Жерорта теңізінің қолайлы климаттық әсерлеріне аз бейім. Бұрын алаңдағы басты өсімдіктер емен болған, бірақ 19 және 20 ғасырларда олардың орнын қарағай ормандары басты. Қазір Карстың үштен бірі ғана орманмен жабылған. Орта ғасырлардан бастап алаң экономикалық себептермен кең ауқымды ормандарды жоюға ұшырады. Көптеген адамдар Венеция арал қаласын тіреп тұрған тығыз орналасқан қазықтардың көп бөлігі ағаштан жасалғанын айтса да, бұл күмәнді. Венеция, мүмкін, кеме құрылысына арналған ағаштарды пайдаланған болар. Ең кең ауқымды ормандарды жою 19 ғасырдың бірінші жартысында жергілікті шаруалардың ормандарды кесуі және жерді ешкі мен қой жаюға пайдалануы салдарынан болды. Карст өзінің үңгірлерімен әйгілі. Словенияда оларға Виленица үңгірі (Еуропадағы ең көне көрме үңгірі), Липица үңгірі, Дивача үңгірі, Качна үңгірі, Постойна үңгірі және Шкоцян үңгірлері (ЮНЕСКО Әлемдік мұрасы) және Италиядағы Гротта Гиганте (әлемдегі ең үлкен көрме үңгірі) жатады. Карстың көп бөлігі Словенияның Жайлауында орналасқан, оның ауданы 429 шаршы километрді құрайды және шамамен 19 000 адам тұрады. Карст аймағында барлығы 100 елді мекен бар. Сежана қаласы – шекараның словениялық жағында орналасқан аймақтың орталығы. Басты ауылдық орталықтар – Дивача, Дутовлье және Комен елді мекендері. Штанжель – алаңның солтүстік шетінің жоғарғы бөлігінде орналасқан көрнекті шоғырланған елді мекен; оның үйлері Терн төбесінің айналасында тығыз орналасқан, бұл оған ортағасырлық қаланың сырт келбетін береді. Италияның шекара жағында Опицина, Дуино және Ауризина сияқты маңызды елді мекендер бар. Табиғи жағдайлар, соның ішінде бора желдері және жергілікті тұрмыс салты, Карст сәулетінің элементтерін қалыптастырып, қарапайым, бірақ анық формаларды жасады. Аудандағы басты туристік орталықтардың бірі – Липица, оның тұқымдық шаруашылығы (Липицци жылқысының отаны) және басқа да туристік нысандары бар.
Тіл, мәдениет және дәстүрлер
Карст жазығының халқының басым көпшілігі – словендер. Дәстүрлі түрде, фриуль тілінде сөйлейтіндер тек Сан-Мартино-дель-Карсо және Поджио-Сдрауссина ауылдарында (Саградо муниципалитеті), Полаццо (Фольяно Редипулья муниципалитеті), Вермельяно және Сельц (Рончи-дей-Легионари муниципалитеті) ауылдарында қоныстанған, ал Дуино қаласында ұзақ жылдар бойы аралас халық тұрған. Ал аймақтың қалған бөлігі орта ғасырлардан бастап Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін негізінен словен тілінде сөйлеген. Содан кейін, Италияның билігінде болған кезде, аймаққа бірнеше мың итальяндық көшіп келді. 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдары Югославиядан қашқан Истриялық итальяндықтар Триест провинциясының Карст ауылдарына, әсіресе Дуино муниципалитетіне қоныстанды. Осының салдарынан, бүгінде Карст жазығының халқының шамамен бес бөлігі итальян тілінде сөйлейді, ал қалғаны негізінен словен тілінде сөйлейді. Аймақтағы словендер екі жақын словен диалектісінде сөйлейді, екеуі де Литор диалектілер тобына жатады. Жазықтың оңтүстік бөлігінде (Дивача және Хрпелье Козина муниципалитеттерінде, Сежана муниципалитетінің оңтүстік бөлігінде, Италияның Монрупино муниципалитетінде және Триест муниципалитетінің словен тілінде сөйлейтін көптеген аудандарында) Ішкі Карниол диалектісі қолданылады. Солтүстік бөлігінде (Сежана муниципалитетінің солтүстік бөлігінде, Словенияның Комен және Мирен Костанжевица муниципалитеттерінде, Италияның Сгонико, Дуино Ауризина және Доберо-дель-Лаго муниципалитеттерінде, сондай-ақ Триесттің шығыс жаққа орналасқан Баркола сияқты кейбір аудандарында) Карст диалектісі қолданылады. Карст аймағы теран деп аталатын күшті қызыл шарабымен, прошуттосымен және Жерорта теңізі мен Орталық Еуропа асханасының ерекшеліктерін біріктіретін дәстүрлі тағамдарымен танымал. Дәстүрлі әдіспен дайындалатын Карст прошуттосы – құрғақ пісірілген шұжық түрі, Еуропа деңгейінде қорғалады.
Белгілі жерлестері мен тұрғындары
Бұл аймақта туған немесе өмір сүрген танымал тұлғалар қатарында ақындар Сречко Косовел, Иго Груден, Чирил Злобек және Бранка Юрка, әлеуметтік белсенді Данило Долчи, сәулетші Макс Фабиани, суретшілер Август Чернигов және Лойзе Спакал, жазушылар Алойз Ребула, Игорь Торкар және Богомир Магайна, теолог Антон Махнич, саясаткерлер Драго Марушич, Йосип Ферфоля және Майда Ширка, экономист Милко Брезигар және актриса Ита Рина бар. Карст аймағының көркемдік ландшафты осы аймақтан шықпаған көптеген суретшілерге шабыт сыйлады, олардың ішінде ақындар Райнер Мария Рильке, Алойз Градник және Эдвард Коцбек, эссешілер Сципио Слатапер және Марьян Рожанц, жазушылар Итало Свево, Фулвио Томицца және Сусанна Тамаро, сондай-ақ кинорежиссер Ян Цвиткович есімдері бар. Йосип Ости және Тарас Кермаунер сияқты көптеген суретшілер мен авторлар осы аймақта қоныстанды.