Кіріспе

Жерорта теңізі шайқасы барысында болған теңіз шайқасы. Спартивенто мүйісі шайқасы, Италияда Теулада мүйісі шайқасы деп те аталады. Бұл шайқас Екінші дүниежүзілік соғыстағы Жерорта теңізі шайқасы аясында 1940 жылғы 27 қарашада Ұлыбритания Корольдік теңіз күштері мен итальяндық Регия Марина күштері арасында өтті.

Шығу тегі

1940 жылғы 11 қараша күні түні британдықтар Таранто портында тұрған итальяндық флоттың жартысын – әсіресе, линкорларын – батырып немесе жарамсыз етіп жіберді. Осыған дейін итальяндықтар өздерінің негізгі кемелерін портта қалдырып, оның тек қана бар екендігі британдық кемелердің аймақтан өтуіне тосқауыл болады деп үміттенеді, бірақ мүмкіндік туса шайқасқа дайын еді. Алты күннен кейін, 17 қараша күні түнде, екі линкордан (итальяндық линкор «Витторио Венето» және итальяндық линкор «Джулио Чезаре») және бірқатар көмекші күштерден тұратын итальяндық әскер екі британдық авианосецті және олардың крейсерлік эскорттарын тоқтатуға тырысты. Олар Мальтаға қатысты аралдың қорғанысын күшейту үшін ұшақтар жеткізу мақсатымен (Operation White) бара жатқан еді. Британдықтар олардың жақындап келе жатқаны туралы ескертіліп, дереу кері бұрылып Гибралтарға қайтып келді, соның салдарынан екі «Blackburn Skua» және 12 «Hawker Hurricane» ұшағын мерзімінен бұрын ұшырды. Бір «Skua» және сегіз «Hurricane» ұшағы жанармай таусылғандықтан мақсатына жетпей теңізде жоғалып кетті, жеті ұшқыш қаза тапты. Италиялықтардың Мальтаға күш жіберуді тоқтатудағы сәттілігі британдықтардың аралға қосымша конвой жіберу жоспарларына (Operation Collar) күмән тудырды. Дегенмен, конвой Гибралтардағы «H» күшінен және Александриядан келген «D» күшінен қосымша күштермен қайтадан жіберілді. Конвойды итальяндық барлау қызметі байқап алды, және итальяндық флот оны тоқтату үшін тағы да теңізге шықты.

Шайқас

Британдықтар итальяндық флоттың қозғалысын байқап, жүк кемелеріне жақындамай тұрып, оларды тоқтату үшін күштерін солтүстікке жіберді. 27 қарашада сағат 09:45-те, ауыр крейсер «Болцанодан» шыққан IMAM Ro.43 барлау ұшағы Четайбидің солтүстігінде шығысқа қарай бет алған британдық эскадрильяны анықтады. Көп ұзамай, 9:56-да адмирал Джеймс Сомервилл HMS Ark Royal авианосырынан өзінің ұшағының бес крейсер және бес эсминецтің бар екендігі туралы хабарлама алды және бұл итальяндық күштер шайқасқа дайындалып жатыр деп болжады. «D» күші Александриядан әлі келмеген еді, британдықтардың қару-жарағы нашар болды, бірақ 15 минуттан кейін «D» күші анықталды және жағдай өзгерді. Екі күш те шамалас болды; итальяндық кемелер ұзын қашықтықтағы және ірі калибрлі қарулармен жабдықталған болса да, британдықтарда авианосец болды, ол Таранто шайқасындағыдай бірнеше артықшылықтарды көрсеткен еді. Дегенмен, итальяндық адмирал Иниго Кампиониге, егер ол өте қолайлы жағдайда болмаса, шайқастан аулақ болуға бұйрық берілді, сондықтан шешуші шайқасқа жол берілмеді. Адмирал Сомервилл өз күштерін екі негізгі топқа бөлді: контр-адмирал Ланселот Холланд басқаратын бес крейсер алдыңғы қатарда, ал оңтүстікке қарай екінші топта екі линкор және жеті эсминец орналасты. Сол уақытта, тіпті оңтүстікке қарай, «Арк Роял» «Фейри Свердфиш» ұшақтарын ұшыруға дайындалып жатты. Италиялықтар өз флотын үш топқа бөлді: екеуі алты ауыр крейсерден және жеті эсминецтен, ал үшіншісі екі линкордан және тағы жеті сүйемелдеуші эсминецтен тұрды. 12:07-де итальяндық крейсер «Горициядан» алынған хабарламадан кейін Кампиони екі күштің күш-қуатының шамалас екенін түсінді және бұйрығына сәйкес крейсерлер тобына линкорларға қайта құрылуға және кетуге дайындалуға бұйрық берді. Алайда, осы уақытқа дейін жетекші крейсерлер тобы британдықтарға қарай бұрылып, олармен шайқасқа кірісті. Көптеген дереккөздер алғашқы соққыны 1-ші крейсер дивизиясының итальяндық ауыр крейсері, «Фиуме» немесе «Пола» жасады деп санайды, ал екінші оқ 3-ші крейсер дивизиясынан, «Триесте» немесе «Трентодан» жасалды, сол кезде тек итальяндық кемелер ғана қашықтықта болды. Бірақ 13:00-де «Витторио Венето» алыс қашықтықтан жеті залпта 19 оқ атты, бұл британдық крейсерлерге, төртінші залптан кейін кері қайтуға жеткілікті болды. Шындығында, «Бервик» пен «Манчестер» айналасында алып су көтерілген кезде Холланд түтін шығаруға бұйрық берді, ал оның кемелері «Ренаунмен» жақындасу үшін оңтүстік-шығысқа қарай қашты. «Манчестер» «Витторио Венетоның» оқтарынан сынықтардан зардап шекті. Екі күш те шегінді, шайқас 54 минутқа созылып, екі тарапқа да аз ғана зиян келтірді.

Салдары

Соғыстан кейін Уинстон Черчилль Сомервиллді ауыстыруды қалады, себебі ол Мерс-эль-Кебирдегі француз флотына шабуыл жасауға қарсылық танытқаннан бері оның шабуылға ұмтылысын күмәндандырып келді. Тергеу кеңесі Сомервиллді кінәсіз деп тапты, ол бірнеше адмиралдың зор қолдауына ие болды. Кампиониге келсек, оған консервативті болуға рұқсат берілгенімен, ол Италияның британдықтарға теңіз шайқасында күрт соққы берудің ең жақсы мүмкіндігін жоғалтты. Оның теңіздегі басшылық күндері санаулы болды. Ячиноның сөзімен айтқанда, "Тарантодағы шабуылдан кейін біздің флотымыздың тиімді күштерінің басым бөлігін құрайтын осы кемелерді пайдалану Супермарина тарапынан негізінен моральдық жағдайларды ескере отырып және біздің жауынгерлік рухымыз бұзылмағанын көрсету мақсатында шешілді".

Танымал мәдениет

Бұл шайқас 1941 жылы Роберто Росселлини режиссерлік еткен "Ақ кеме" итальян фильмінде бейнеленген.