Кіріспе

Шығыс Альп тауларының жойылған көне тілі – қазіргі роман тілдері Швейцария мен Солтүстік-Шығыс Италияда қолданылады. Рееттік жазу жүйесі. Рееттік немесе Раеттік ('/r//iː//t//ᵻ//k/'), сондай-ақ Рает тілі деп те аталады, бұл Римге дейінгі және Рим дәуірінде Шығыс Альп тауларындағы Реетияның ежелгі аймағында сөйленген тирсен тілі болды. Бұл тілге қатысты шамамен 280 мәтін табылды, олар б.з.д. 5 ғасырдан 1 ғасырға дейін дауырланған, және Солтүстік Италия, Оңтүстік Германия, Шығыс Швейцария, Словения және Батыс Австриядағы ескі итальян жазуларының екі түрінде сақталған. Рееттік тілі Этрусктің тілімен тығыз байланысты деп кеңінен қабылданады. Ежелгі Рееттік тілін осы Альп аймағындағы қазіргі роман тілдерімен – Раето-роман тілдерімен шатастыруға болмайды.

Жіктеу

Неміс лингвисті Хельмут Рикс 1998 жылы рееттік тілдің этрус тілімен бірге "тиррен" деп аталатын тілдер отбасының құрамына кіретінін, ал оған көршілес үнді-еуропа тілдерінің әсері тиген болуы мүмкін деген болжам жасады. Роберт С. П. Бикес та оны үнді-еуропалық тіл деп санамайды. Говард Хейс Скаллард (1967) керісінше, оның үнді-еуропалық тіл екенін, иллирия және кельт тілдерімен байланысы бар екенін айтты. Бірақ қазіргі таңда көптеген ғалымдар рееттік тілдің "тиррен" тобындағы этрус тілімен тығыз байланысты екенін есептейді. Рикстің "тирсен" отбасын Стефан Шумахер, Карло Де Симон, Норберт Эттингер, Симона Марчесини сияқты көптеген лингвистер қолдайды. Этрус, рееттік және лемний тілдерінде морфология, фонология және синтаксис салаларында ортақ белгілер анықталды. Алайда, лексикалық сәйкестіктердің саны аз, бұл рееттік және лемний тілдеріндегі мәтіндердің жеткіліксіздігімен және тілдердің ерте кезеңде бөлінуімен байланысты болуы мүмкін. "Тирсен" отбасы (немесе жалпы тиррен) көбінесе палеоевропалық деп есептеледі және үнді-еуропа тілдерінің Оңтүстік Еуропаға келгенге дейін пайда болған.

Тарих

2004 жылы Л. Бук ван дер Мир рееттік тілінің б.з.д. 900 жылға дейін, тіпті одан да ертерек, бірақ б.з.д. 700 жылдан кешікпей, этрус тілінен дамыған болуы мүмкін екенін ұсынды. Себебі, ең көне этрус және рееттік жазбаларында-ақ айырмашылықтар байқалады, мысалы, өткен шақтардың грамматикалық формаларында немесе ер адамдардың тегінің аяқталуларында. Б.з.д. 600 жыл шамасында рееттіктер кельттердің әсерінен этрус аймағынан оқшауланды, осылайша екі тілдің арасындағы байланыс шектелді. Мұндай кеш мерзімге келісім болған жоқ, өйткені тілдердің бөлінуі тым жақын болды және археологиялық деректерге қайшы келді. Екінші темір дәуіріндегі рееттіктер Фриццен Санзено мәдениетімен сипатталды, ол соңғы қола дәуірі мен ерте темір дәуірінің Лауген Мелаун мәдениетімен байланысты. Археологиялық тұрғыдан қарағанда, раэтилер этрус тілінен шыққан деп есептелмейді, сондай-ақ этрус тілінің рееттіктерден тарағаны да ықтимал емес. Гельмут Рикс прото-Тирсений кезеңінің аяқталуын б.з.д. 2 мың жылдықтың соңғы тоқсанына жатқызды. Карло Де Симон мен Симона Марчесини Тирсений тілінің бөлінуі қола дәуірінен бұрын болғанын айта отырып, әлдеқайда ертерек мерзімді ұсынды. Бұл лексикалық сәйкестіктердің аз болуын түсіндіруге мүмкіндік береді. Тіл б.з.д. 5-1 ғасырлар аралығында Солтүстік Италияда, Фриццен Санзено және Магре мәдениеттеріне сәйкес келетін аймақта шамамен 280 мәтінмен құжатталған. Плинийдің Рейт есімді басшы туралы айтқан сөзі ежелгі халықтардың мифологиялық шығу тегіне тән, бірақ оның сенімділігі күмәнді. Рееттік қазбаларда Венецияның Рейтия құдайының есімі жиі кездеседі, бірақ екі есімнің байланысы анық емес. Жазуларда Рает түрінде кездеседі, ал римдік қолжазбаларда Рхет қолданылған; бұл Рх әрпі рееттік тіліндегі R әрпінің дұрыс транскрипциясы ма, әлде қате ме, белгісіз.

Фоналогия

Рееттік фонетиканы түсіну шамалы ғана нақты, ал қабылданған гипотеза ол этрус фонетикасына өте ұқсас дегенді көрсетеді.

Әуелі дауыстылар

Рэиттік тілі, этрусктік тіл сияқты, төрт дауысты дыбыс жүйесіне ие болған секілді: /a/, /i/, /e/, /u/.

Қосындылар

Этруск тілінен өзгеше, реетик тілінде демімен айтылатын және демімен айтылмаған дауыссыз дыбыстардың аражігі жоқ көрінеді. Реетик тілінде кездесетін дауыссыз фонемаларға тіс (немесе таңдай) айналдырылысы /ts/, тіс сілтесі /s/, таңдай сілтесі /ś/, мұрын дыбыстары /n/, /m/ және сұйық дыбыстар /r/, /l/ жатады.