Кіріспе
Орта ғасырдың соңында Англияның бақылауында болған Ирландияның бөлігі Пале (ирланд тілінде: An Pháil) немесе Англия Пале (An Pháil Shasanach немесе An Ghalltacht) – Ирландияның орта ғасырдың соңында ағылшын үкіметінің тікелей басқаруында болған аймағы. 15 ғасырдың соңына қарай бұл аймақ Дублиннің оңтүстігіндегі Далкиден басталып, солтүстікке қарай, Дундалк гарнизондық қаласына дейін созылған шығыс жағалау бойындағы жерге дейін қысқарды. Ішкі шекарасы Кильдар графының айналасындағы Наас және Лейкслипке, содан кейін Тримге және солтүстікке қарай Келлс қаласына дейін жеткен. Осы ауданда көптеген елді мекендердің аты ағылшын немесе француз тілінде, екіншісі Англиядағы нормандардың ықпалымен байланысты.
The Pale (Irish: An Pháil) or the English Pale (An Pháil Shasanach or An Ghalltacht) was the part of Ireland directly under the control of the English government in the Late Middle Ages. It had been reduced by the late 15th century to an area along the east coast stretching north from Dalkey, south of Dublin, to the garrison town of Dundalk. The inland boundary went to Naas and Leixlip around the Earldom of Kildare, towards Trim and north towards Kells. In this district, many townlands have English or French names, the latter associated with Norman influence in England.
Этимология
"Pale" сөзі латын тілінен шыққан, яғни "қазық" дегенді білдіреді, әсіресе қоршауды тіреу үшін қолданылатын қазық. "Paling" қоршауы қазықтардың қатар тізіліп жасалғандан құралса, "palisade" сөзі де сол түбірден туындаған. Осыдан "шекара" деген мағынаның ауыспалы түрі пайда болды. Оксфорд ағылшын сөздігі "pale-ден тыс" деген тіркестің, яғни шекарадан тыс, әдетте өркениетсіз деп есептелетін нәрсеге қатысты, осы нақты ирландтық мағынадан туындағандығына күмәнді қарады. Сондай-ақ, "шекара" ұғымынан жергілікті заңдардың қолданылатын аймағы ретінде "pale" идеясы да пайда болды. Бұл термин тек Ирландиядағы Pale үшін ғана емес, сонымен қатар ағылшынның теңіз арқылы құрылған басқа да қоныстары үшін, әсіресе Calais үшін де қолданылды. Бұл термин басқа елдердегі белгілі бір аймақтарға да қатысты қолданылды: "Pale of Settlement" термині Императорлық Ресейдің батысындағы, яһудилерге тұруға рұқсат етілген аймаққа қолданылды.
Тарих
Пэли – Дублиндегі Далкиден Луттағы Дундалкқа дейін солтүстікке қарай созылған жер суы; ол Ирландиядағы ағылшын үкіметінің негізі болды. 1169 жылы басталған Ирландияға нормандықтардың жорығы Ирландия Лордтығын құрып, Ирландияны Англияның Плантагенет патшаларының теориялық бақылауына енгізді. 13 ғасырдан бастап Ирландиядағы гиберно-нормандықтардың билігі алдымен күңкейіп, содан кейін әлсіреп кетті. Ирландияның көп бөлігінде 1300 жылдан кейін нормандықтар ирланд мәдениетіне көбірек сіңіп кетті. Олар көршілес тәуелсіз гельдік лордтармен одақтар құрды. Ирландияда үлкен патшалық армия болмаған ұзақ кезеңдерде норман лордтары, провинциялардағы гельдік көршілері сияқты, өздерінің аймақтарында дерлік тәуелсіз билеушілер ретінде әрекет етті. Ағылшын патшасы бақылаған Лордтық сәйкесінше тарылды, ал Мит және Килдер округтеріндегі оның шекарасы қоршалғандықтан немесе ор қазылғандықтан, латын сөзі palus, қазық немесе, синекдохалық түрде, қоршаудан шыққан Пэли деп аталды. Клейннің батысында қазіргі Клонгуес Вуд колледжінің жерінде оның бөліктерін әлі де көруге болады. Корольдіктің әскери күші Жүз жылдық соғыс (1337–1453) және Розалар соғысы (1455–85) салдарынан күрт әлсіреп қалды. Ирландия Парламенті құрылды, көбінесе Дрогедада отырысқа жиналатын, бірақ 1485 жылдан бастап Тюдорлар Ирландия ісіне көбірек қызығушылық танытып, оны Дублинге көшірді. Пэли көбінесе құнарлы жазықтардан тұрды, оларды гарнизонға дөңгелек немесе орманды жерлерге қарағанда қорғау оңайырақ болды. Сауда және басқару мәселелеріне байланысты ағылшын тілінің бір түрі ресми тілге айналды. Оның ең жақын қазіргі заманғы нұсқасы Фингалдың тума тұрғындары қолданатын акцент деп есептеледі. 1366 жылы Англия королі отарлаушыларға билігін бекіту үшін Килкенниде парламент шақырып, Килкенни заңы қабылданды. Бұл заң бойынша ағылшын отарлаушылары мен ирландтықтардың аралас некелеріне тыйым салынды. Сондай-ақ, отарлаушыларға ирланд тілін қолдануға, ирландтық киім киюге және басқа да әдет-ғұрыптарды қабылдауға тыйым салынды, өйткені мұндай әрекеттер бұрыннан кең таралған еді. Гель тіліндегі Брехон мүлік заңын қабылдау Лордтықтың феодалдық сипатын әлсіретті. Заң тіпті Пэлиде де толыққанды іске асырылмады. Бұл заңды орындауға қабілетсіздік Ирландияның ағылшын мәдени нормаларынан алшақтағанын көрсетті. Тюдор дәуірінде ирланд мәдениеті мен тілі ағылшын-нормандықтар басып алған аймақтарда қайта жанданды: «Тіпті Пэлиде де, барлық қарапайым халықтың көп бөлігі ирландтық туған, ирландтық әдеттес және ирланд тілінде сөйлейді». Жоғары әлеуметтік деңгейде, гельдік ирланд аристократиясы мен ағылшын-норман лордтары арасында шабуылдан көп ұзамай аралас некелер басталып кетті. 15 ғасырдың соңына қарай Пэли Ирландияның ағылшын патшасына бағынышты жалғыз бөлігіне айналды, ал аралдың көп бөлігі ағылшын тәжінің билігін тек номиналды түрде мойындады. Салық базасы 1300 жылғы деңгейден айтарлықтай төмендеді. Сэр Джон Дэвис келтірген мақалда: «Кім Барроудың батысында өмір сүрсе, сол заңның батысында өмір сүреді» делінген. Килдар графы 1470 жылдан бастап (әртүрлі дәрежеде сәттілікпен) гельдік лордтармен одақтасып, лорд-депутат ретінде билік жүргізді. Бұл 1520 жылдарға дейін жалғасты, графтар патшалықтың құрметінен айырылғаннан кейін, бірақ 9-шы граф 1530 жылдары қайта орнатылды. Оның ұлы «Жібек Томас» 1534–35 жылдары жасаған қысқаша көтерілісі келесі онжылдықтарда Ирландияны Тюдорлардың басып алуын жеделдетті, онда Дублин мен аман қалған Пэли корольдіктің негізгі әскери базасы ретінде пайдаланылды. 1596 жылғы «Леинстер, Мит және Лут айналысы, оның ішінде ағылшын Пэли» кітабы сол кездегі қолданысқа қатысты мәліметтер берді.
Қалдықтар: Ашық шұңқыр
Pale шекарасы негізінен қамалдан тұратын арық пен дуалдан құралған, ол ортағасырлық Лут, Мит, Дублин және Кильдар округтерінің бөліктерін қоршаған, бірақ Миттың жартысы, Кильдардың көп бөлігі және Дублин округінің оңтүстік-батысы одан тыс қалды. Шекаралық немесе гарнизондық қалалардың қатарында Арди, Сиддан, Келлс, Атбой, Трим, Килкок, Клейн, Наас, Харристаун, Баллимор Юстас, Ратмор, Килтель, Саггарт, Таллахт және Далки болды. Pale-дің солтүстік шекарасын Де Вердонның Рош қамалы белгілесе, оңтүстік шекарасы қазіргі Дублиндегі М50 тас жолынан оңтүстікке қарай, Каррикмайнс қамалы орналасқан жерді кесіп өтеді. Келесі сипаттама Тейни еншігінен алынған: Дублинге жақын Дундрумның тарихы және оның айналасы (1895): Нормандық жауапы салғаннан кейін бірден "Pale" деп аталатын кедергі пайда болды, ол отарлаушылардың иеленген жерлерін ирландтардың қолында қалған жерлерден бөліп тұрды. Бұл кедергі жерден он-он екі метр биіктікте көтерілген арықтан және сыртында тікенді бұталардан тұрды. Ол ирландтарды тоқтату үшін емес, олардың отаршылардың малдарына шабуыл жасағанда олардың жолын қиындату және құтқаруға уақыт беру үшін салынды. Pale Далкиден басталып, Килтернанға қарай оңтүстік-батыс бағытта созылды; содан кейін солтүстікке бұрылып, әлі күнге дейін қамал тұрған Килгоббиннен өтті, Тани еншігін, қазір Мореен деп аталатын Балалли жерінің оңтүстігін және одан Таллахтқа батысқа қарай, содан кейін Кильдар округінің Наасына дейін жетті. Мореенді қоршаған қабырғада әлі де кішкентай күзет мұнарасы мен оған іргелес күзет үйінің қалдықтарын көруге болады. Осы жерден сигнал оты Таллахтқа дейін дабыл қағып, онда маңызды қамал тұрды. Pale-дің бір бөлігі әлі де Клэйнде, Клейн мен Клонгуес Вуд колледжі арасында Салинсте көрінеді. Pale аймағындағы жетекші ақсүйектер мен саудагерлер Англиядағы әріптестерінен көп айырмашылығы жоқ өмір сүрді, бірақ Гельдік ирландтардың шабуылдарынан үнемі қорқып өтті. Pale арығының бөліктерін Оңтүстік Дублиннің Сэндифорд / Килгоббин / Баллиоган аудандарында әлі де көруге болады. Ең жақсы сақталған бөліміне баруға болады, ол Баллиоган жолының оңтүстігінде, Баллиоган қайта өңдеу паркіне кіретін жерде орналасқан. Ол биік, жалпақ төбелі жағалаудың екі жағында орналасқан екі арықтан тұрады. Жағалаудың жоғарғы жағы 2-3 метр енді және арықтардың түбінен шамамен 2 метр жоғары. Бұл бөлімнің ұзындығы шамамен 500 метр, ал жағалаудың жоғарғы жағы тікенекті бұталармен көмкерілген, бұл Pale арығы кейіннен дала шекарасы ретінде пайдаланылғанын көрсетеді. Pale арығының тағы бір бөлігі Баллиоган жолының жанындағы Клей Ферма Экопаркінде орналасқан. Бұл бөлім алдыңғы бөлімнен екі арық пен жағалаудан тұрмауымен ерекшеленеді. Оның орнына, құрылысшылар солтүстіктен оңтүстікке қарай қозғалысты қиындату үшін 2 метрлік кедергі жасау үшін бар болатын терең емес жарды пайдаланды. Бұл, мүмкін, ирланд шабуылшыларына Пэльден Уиклоу тауларына дейін ұрланған малды айдап әкелуді қиындату мақсатында жасалған. Бұл нысанның Pale арығының бөлігі екенін 1990 жылдары Роб Гудбоди ұсынған, ал жақында Clay Farm тұрғын үй құрылысын салу кезінде археологиялық зерттеулер растады. Жоғарыда сипатталған екі бөлім де Килгоббин мен Каррикмайн қамалдарын байланыстыруға арналған бір сызықтық жер жұмысының бөлігі болып табылады, олар ортағасырлық кезеңде Уолш отбасы Pale-дің оңтүстік шекарасын қорғау үшін салған бекіністер. Пейл арығының біршама нашар сақталған тағы бір бөлігі Сэндифорд ауылының жанындағы Килкросс тұрғын үй кешеніндегі Килкросс Айдамында көрінеді. Бұл бөлім шамамен 200 метрлік жағалаудан тұрады, бірақ оған байланысты арықтар енді анық көрінбейді.
In the period immediately after the Norman Settlement was constructed the barrier, known as the "Pale," separating the lands occupied by the settlers from those remaining in the hands of the Irish. This barrier consisted of a ditch, raised some ten or twelve feet from the ground, with a hedge of thorn on the outer side. It was constructed, not so much to keep out the Irish, as to form an obstacle in their way in their raids on the cattle of the settlers, and thus give time for a rescue. The Pale began at Dalkey, and followed a southwesterly direction towards Kilternan; then turning northwards passed Kilgobbin, where a castle still stands, and crossed the Parish of Taney to the south of that part of the lands of Balally now called Moreen, and thence in a westerly direction to Tallaght, and on to Naas in the County of Kildare. In the wall bounding Moreen is still to be seen a small watch tower and the remains of a guard house adjoining it. From this point a beacon fire would raise the alarm as far as Tallaght, where an important castle stood. A portion of the Pale is still to be seen in Kildare between Clane and Clongowes Wood College at Sallins. Within the confines of the Pale, the leading gentry and merchants lived lives not too different from those of their counterparts in England, save for the constant fear of attack from the Gaelic Irish. Portions of the Pale Ditch can still be seen in the Sandyford/Kilgobbin/Ballyogan areas of South Dublin. The most well preserved section can be visited and lies just south of the Ballyogan Road within the Ballyogan Recycling Park. It consists of pair of ditches on either side of a high flat topped bank. The bank is 2 to 3 meters wide on the top and is approximately 2 meters above the bottom of the ditches. The entire length of this section is roughly 500 meters and the top of the bank is planted with hedgerow shrubs, indicating that the Pale Ditch subsequently served as a field boundary. Another section of the Pale Ditch lies in the Clay Farm Ecopark, near the Ballyogan Road. This section is very different from the previous section, in that it does not consist of a double ditch and bank. Rather, the builders made use of an existing shallow escarpment, steepening the slope to create a 2 meter high barrier to movement from north to south. The purpose of this was probably to make it hard for Irish raiders to herd stolen cattle from the Pale to the Wicklow mountains to the south. That this feature was part of the Pale Ditch was originally proposed by Rob Goodbody in the 1990s, and recently confirmed by archaeology during the building of the Clay Farm housing development. Both the sections described above are part of a single linear earthwork, designed to connect Kilgobbin and Carrickmines castles, fortifications built by the Walsh Family during the medieval period to defend the southern marches of the Pale. Another, slightly less well preserved section of the Pale Ditch can be seen at Kilcross Crescent within the Kilcross housing estate near Sandyford village. This section consists of a bank approximately 200 meters long, although the associated ditches are no longer clearly visible.
Аяқтау
Пале идеясы жеке англо-ирланд саясаты мен мәдениеті туралы түсінікпен тығыз байланысты болды. 17-шы ғасырдан кейін, әсіресе Англикан реформасынан және Ольстердегі жер бөлісінен (Plantation of Ulster) кейін, "Ескі англиялықтар" қоныс аударғандары ирланд халқына біртіндеп сіңіп кетті. Бұл, көбінесе, олардың Рим католиктігінен айырылуға құлшынбауына байланысты болды (Ирландия шіркеуінде құлшылық қылғандар жоғары мәртебеге ие болды). Олар ағылшын тілінің өз нұсқасын сақтап қалды, бірақ сол кезде олардың көптегені ирланд тілінде де сөйлейтін болды. Олардың арасында Пирс Ферритер және Джеффри Китинг сияқты көрнекті әдебиет өкілдері де болды. Кристофер Нюгент, 6-шы барон Дельвин, Елизавета I үшін ирланд тіліндегі оқулық жазды.
Қазіргі қолданысы
Термин қазіргі ирланд тілінде Дублин округі мен оған жақын жатқан округтерді атау үшін жиі қолданылады, көбінесе сын айту мағынасында. Мысалы, үкіметтік департамент ресурстарын Пэйл аймағына шоғырландырғаны үшін сыналған болуы мүмкін.