Кіріспе

Гомологиялық алгебрадағы құрылымдар
Математикада Ext функторлары – Hom функторының туынды функторлары. Tor функторымен қатар, Ext гомологиялық алгебраның негізгі ұғымдарының бірі болып табылады, онда алгебралық топологиядан алынған идеялар алгебралық құрылымдардың инварианттарын анықтау үшін қолданылады. Топтардың, Ли алгебраларының және ассоциативтік алгебралардың когомологиясы Ext арқылы анықталуы мүмкін. Атауы Ext1 бірінші Ext тобының бір модульді екінші модульмен кеңейтулерді жіктеуге арналғанымен байланысты. Абельдік топтардың ерекше жағдайында Ext-ті Рейнхольд Баэр (1934) енгізген. Оны Сэмюэл Эйленберг және Сондерс Маклейн (1942) атады және топологияға қолданды (когомологияның әмбебап коэффициенттері туралы теорема). Кез келген сақинадағы модульдер үшін Ext-ті Анри Картан мен Эйленберг 1956 жылы жарық көрген «Гомологиялық алгебра» кітабында анықтады.

Алынған категория және Yoneda өнімдері

Маңызды бір жайт – абельдік категориядағы Ext топтарын C категориясына қатысты категориядағы, туынды категория D(C) ішіндегі морфизмдер жиыны ретінде қарастыруға болады. Туынды категорияның объектілері – C категориясындағы объектілердің кешендері. Атап айтқанда, C категориясының бір объектісін нөлдік дәрежеде шоғырланған кешен ретінде қарастырамыз, ал [i] – бұл кешенді i қадамға солға жылжытуды білдіреді. Осы түсіндірмеден кейде Йонеда көбейтіндісі деп аталатын билинейрлік бейнелеу пайда болады:

ол – туынды категориядағы морфизмдердің композициясы. Йонеда көбейтіндісін қарапайым түсіндіруге болады. i = j = 0 болғанда, көбейтінді – C категориясындағы бейнелеулердің композициясы. Жалпы жағдайда, көбейтіндіні екі Йонеда кеңейтуін біріктіру арқылы анықтауға болады. Басқаша айтқанда, Йонеда көбейтіндісін ажыратымдар (resolution) арқылы анықтауға болады (бұл туынды категорияның анықтамасына жақын). Мысалы, R – сақина, ал A, B, C – R модульдері, ал P, Q және T – A, B, C ажыратымдары болсын. Содан кейін Ext(A, B) тізбектік гомотопия кластарының P → Q[i] тізбектік бейнелеулері тобымен сәйкес келеді. Йонеда көбейтіндісі тізбектік бейнелеулерді композициялау арқылы беріледі:

Осы түсіндірмелердің кез келгені бойынша Йонеда көбейтіндісі ассоциативті болады. Нәтижесінде, кез келген R модулі үшін, бұл сыныпталған сақина болады. Мысалы, бұл топтық когомологиядағы сақина құрылымын береді, себебі оны сондай-ақ қарастыруға болады. Сондай-ақ, Йонеда көбейтіндісінің ассоциативтілігіне сүйене отырып, кез келген R модульдері A және B үшін, – бұл модуль үстіндегі модуль болады.