Кіріспе

Паптық конклав кезінде кардиналдың жеке көмекшісі, өз папаларын сайлайтын адамдар. Конклавшы – паптық конклавқа қатысқан кардиналдың жеке көмекшісі. Бұл термин кейде конклавқа қатысқандардың барлығына, соның ішінде кардинал-сайлаушыларға да қолданылғанмен, негізінен кардинал емес адамдарды білдіреді. Конклавшылар папа сайлау келіссөздерінде және құпиялылықтың (немесе оның жоқтығының) қалыптасуында маңызды тарихи рөл атқарды, сондай-ақ папа сайлаулары туралы көптеген қолжазбаларды жазды. Бұрын конклавшы болған үш адам папа болып сайланды, ал басқа конклавшылар кейін кардинал дәрежесіне көтерілді, мысалы Пьер Герен де Тенцин (1721), Николо Коссия (1724), Кристоф Антон Мигацци (1740) және Карло Конфалониери (1922). Рим папасы Пауыл VI жеке көмекшілерді тыйымдап, бірыңғай қолдау қызметін құру арқылы тарихи конклавшылардың рөлін жойды.

Өмірбаян

Дін қызметкерлерінің папа сайлауына қатысуы папалық конклав құрылғанға дейін басталған, 1059 жылға дейін папа таңдауын сипаттайтын әртүрлі деңгейдегі қатысумен. Папа сайлауының эксклюзивті шара ретіндегі түсінігі Бизантиялық папалық кезеңде (537–752) папа сайлауы үшін пайдаланылған Қасиетті Иоанн Латеран базиликасымен байланысты, ол "барлық халықты" қабылдауға тым кішкентай болды. Папа сайлауының қазіргі заманғы түсінігі, кардиналдар алқасының эксклюзивті құқығы ретінде, Папа Николай II-нің 1059 жылғы *In Nomine Domini* бұйрығымен байланысты, ол сайлау құқығын кардинал-епископтармен шектеді. "Конклавист" сөзі "конклавтан" (латынша *cum clave* – "кілтпен") шыққан, ол XIII ғасырда қалыптасты және Папа Григорий X-тің 1274 жылғы *Ubi periculum* бұйрығымен Лионның екінші кеңесінде ресмиленді. Папа сайлауын кілттеп жабу процедурасы 1294 жылға дейін үзіліспен қолданылды, содан кейін тұрақты түрде қолданыла бастады. Конклавқа қатыса алатын адамдардың саны мен түріне қатысты нормалар XV ғасырдың ортасына дейін әр конклав бойынша өзгеріп отырды, одан кейін конклавист рөлі "анықталды".

15 ғасырдан

XV ғасырдың ортасынан бастап кардиналдарға бір ғана конклавшыға рұқсат етілді, көбінесе ол қызметші болды. Конклавшылардың құпия кездесулері конклавтың нәтижесіне елеулі әсер етіп отырды. Баумгартнердің сөзінше, "шебер конклавшылар өздерінің қамқорлары үшін үлкен жетістіктерге жете алатын, бірақ олардың көптеген іс-әрекеттері көзден жасырылғандықтан, сайлаудағы олардың орнын нақты бағалау қиын, әйтсе де көптеген конклавшылар конклавтардың оқиғаларын және өздерінің рөлдерін егжей-тегжейлі сипаттаған күнделіктер мен естеліктер қалдырды". Конклавшылар санының шектелуі көбінесе тек ұсыныс ретінде қарастырылды: 1549–1550 жылдардағы конклав кезінде кардиналдар екі конклавшымен шектелгенімен, кейбіреулері үш немесе одан да көп конклавшы ұстады, ал конклавтың бір көрінісі кардиналға шамамен жеті конклавшыдан түскенін көрсетеді. Конклавқа қатысушылардың, оның ішінде көптеген елшілер мен шетелдік агенттердің жалпы санын азайтуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Конклавшылар конклавқа қамаудың қиындығы үшін жаңа сайланған папаның жатын бөлмесіндегі жиһаздарды тонау арқылы және ақша мен лауазымдар күту арқылы сыйақы алды.

Пьос IV-тен

Кардинал-сайлаушының бауыры немесе туысы жиі конклавшы болып таңдалатын, бірақ Папа Пий IV (1559–1565) осы тәжірибені тыйым салғанға дейін. Туысқандық байланысқа қатысты шектеулерден өзге, Пий IV конклавқа қатысушының конклавтан бұрын кем дегенде бір жыл кардиналға қызмет етуін талап етті. Орвието ақсүйек отбасынан шыққан, конклавшы Себастьяно Гуальтерионың кіші інісі, білімді аббат Феличе Гуальтерио өзінің «Конклавшы» атты еңбегінде осы пікірді қуаттай келе, былай дейді: «Менің конклавшым, мүмкін болса, хамелеон сияқты өздігінен өзгеруге тиіс, өйткені ол жақындаған әрбір нәрсенің түсін қабылдайды. Сөйлеп, адамдармен қарым-қатынас жасай отырып, ол әркімнің қалауын қанағаттандыра алады». Кардинал, егер дәрігер куәландырған ауру жағдайында конклавтан шығуға құқылы болса, конклавшыға мұндай мүмкіндік жоқ. 1621 жылы конклав кезінде қырыз қызбадан (малярия) сегіз кардиналмен бірге қырық конклавшы қайтыс болды. 1829 жылғы 15 наурызда Австрияның агенттері болды деген айыппен екі конклавшы конклавтан күштеп шығарылды. 1878 жылғы Папалық конклавта (Ватикан ішінде 1775 жылдан бергі алғашқы конклав) тамақтану үшін ортақ асхана пайдаланылды және кардиналдарға сырттан тамақ әкелуге тыйым салынды. Бұл сыртқы әлеммен тамақ ішу кезінде байланыс жасау мүмкіндігін азайтуға бағытталғандықтан, кардиналдар конклавшылармен және қызметкерлермен бірге тамақтануға наразылық білдіріп, оларға жеке үстел берілді. Тарихта конклавшылардың көпшілігі ер адамдар болған, алайда 1939 жылғы конклавта Папа Пий XII болып сайланған кардинал Пачеллиге бірнеше неміс монахтарын, соның ішінде Паскалина Лехнертті «13-бөлмеге» конклавшы ретінде алып келуге рұхсат берілді. Папа сайлауының құпиялылығын бұзуда конклавшылар кінәлі деп айтылатын анекдоттық деректер көп. Мысалы, 1903 жылғы конклавтан кейін, Жозеппе Сарто Папа Пий X болып сайланғаны туралы хабарлама жарияланбастан бұрын, бірнеше конклавшылар терезеден «италияндық тігінші «сарто» сияқты тігін қимылдарын еліктеу арқылы» оның сайланғанын хабарлауға тырысқан. 1963 жылғы Папалық конклав алғаш рет тыңдау құрылғыларына тексерілді, және конклавшының кішкентай радио арқылы ЦРУ-ға (немесе Ватикан радиосына) сайлау нәтижесі туралы ескерту жасап, кейін құрылғыны унитазға тастағаны туралы қайшылықты мәліметтер бар.

Пауыл VI-ден

Рим папасы Пауыл VI (1963–1978) құпиялылықты күшейту үшін конклав ережелерін реформалады; ол әрбір кардиналға берілетін екі конклавшының құқығын ортақ хатшылар мен қызметшілер тобымен алмастырды. Пауыл VI-ның реформалары нәтижесінде конклавшылар жойылды, бұл кардиналдар алқасының тез өсіп келе жатқан мөлшері үшін кеңістікті арттырды (ортақ хатшылар мен қызметшілердің саны 1978 жылғы екі папалық конклавта шамамен жетпіске жуық болды). Пауыл VI билік еткеннен бері, папалық діни рәсімдер шебері «Extra omnes» («барлығы сыртқа!») деп жариялағаннан кейін конклавта тек кардинал емес адамдардың ішінде тек шебердің өзі және папа сайлау туралы уағыз айтуға таңдалған дін қызметкері ғана қалады, тіпті олар да уағыз оқығаннан кейін кетеді.