Кіріспе

Джеймс Элиша Фолсом аға (9 қазан 1908 – 21 қараша 1987), көбінесе Джим Фолсом немесе Ұлы Джим Фолсом деп танылатын, американдық саясаткер. Ол АҚШ-тың Алабама штатының 42-ші губернаторы болып, 1947 жылдан 1951 жылға дейін және 1955 жылдан 1959 жылға дейін қызмет еткен. Ол 20-шы ғасырда туған Алабама штатының тұңғыш губернаторы.

Ерте өмір

Фолсом 1908 жылы Алабама штатының Коффи округінде дүниеге келген. Англиялық текті болған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ армиясында және АҚШ сауда флотында қызмет етуден бұрын ол сақтандыру сатушысы болып жұмыс істеген. Алабама университетінде, Бирмингемдегі Сэмфорд университетінде және Вашингтондағы Джордж Вашингтон университетінде оқыған, бірақ жоғары білім алмаған. Губернаторлыққа кандидат болғанға дейін ол 1944 жылғы Демократиялық ұлттық конвенцияға делегат ретінде бір рет ғана сайлауда жеңіске жеткен. Ол АҚШ вице-президенті Генри А. Уоллестің тізімде қалуын жақтады, оның орнына Миссури штатынан Гарри С. Трумэнды қосуға қарсы болды, бірақ солай болды.

Әкім

Фолсом 1946 жылы тұңғыш рет губернатор болып сайланды, корпоративтік мүдделер мен байларға шабуыл жасаған «Жаңа мәміле» либералдық платформасын қолдады. Ол Капитолийді «тазалап» жібереміз деп мәлімдеген шүберек пен қазандықпен ауылдық музыка тобымен есімді науқан жүргізді. Оның қарсыласы Хенди Эллис Фолсомды сайланса, сегрегациялық заңдарға қауіп төндіреді және «коммунистер қолдаған еңбек одақтарын» ынталандырады деп сынады. Тарихшы Дэн Т. Картер Фолсомның демократиялық идеалдарын былай түйіндеді: «Демократиялық қоғамның үш тірегі – Құқықтар туралы заң, белсенді және мейірімді үкімет және толыққанды және шексіз демократия». Фолсом сайлаушыларды Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, оның айтуынша, «жек көрушілік пен зорлық-зомбылыққа қарсы» соғыс болғанын еске салып, саяси идеяларды бұрмалап «раса мен расаны, тап пен тапты, дін мен дінді» бөлуге тырысатындарға ескертіп, сақтандырды. Фолсом афроамерикандықтардың нәсілдік интеграциясын және азаматтық құқықтарын жақсартуға қатысты орташа ұстанымды жақтаған оңтүстік штаттарының алғашқы губернаторларының бірі болды. 1949 жылғы 25 желтоқсандағы Рождестволық үндеуінде ол: «Негрлер бас бостандығынан және мүмкіндіктерден айырылғанда, басқа кедейлер де олармен бірге қиын жағдайға түседі» деді. 1948 жылғы 3 наурызда Фолсомның аты бүкіл елдегі баспасөз беттерінде жарияланды, өйткені 30 жастағы Кристин Путман Джонстон, ол 1944 жылдың соңында Фолсомпен Бірмингемдегі Тютвилер қонақ үйінде кассир болып жұмыс істеген кезде танысқан, губернаторға қарсы 22 айлық ұлының әкесі екенін айтып, әкелікке қатысты сотқа шағым түсірді. Шағым түскеннен тоғыз күн өткен соң Фолсом Нью-Йорктегі Барбизон модельдер мектебінің алдындағы тротуарда пайда болып, «Ұлттың бірінші жылдық бойжеткені» деп дауыс берген жүздей әдемі модельдерді сүйді, 2500 көрерменнің назарын тартып, жол апаттарына себеп болды. Бұл сүйісу оқиғасы ұлттық жаңалықтарға айналды, бірақ сот ісінен туындаған саяси зиянды тоқтатуға ешқандай әсер етпеді. Фолсом президент Труманға демократиялық партияның президенттікке кандидаттығына қарсылық білдірген кезде әкелікке қатысты сот ісі басталды. Сот ісіне байланысты жағымсыз жариялылықтың нәтижесінде Фолсом 1948 жылғы 4 мамырда өткен сайлауда Алабама штатының президенттікке кандидат ретінде өкілдік ету мүмкіндігінен айырылды. 1948 жылғы 5 мамырда Фолсом бұрыннан хабарланбастан 20 жасар Жамель Мурға үйленді, ол 1946 жылғы науқаны кезінде танысқан және содан бері «күнделікті» кездесіп жүрген штаттық автомобиль жолдары департаментінің хатшысы болды. Джонстон кейіннен маусым айында Фолсомнан ақшалай төлем алып, талап арызын кері қайтарды; жылдар өткен соң ол сұхбат берушіге Джонстонның баласының әкесі екенін мойындады. Алайда, әкелікке қатысты сот ісіне және басқа да даулы жағдайларға қарамастан, ол 1954 жылы екінші мерзімге оңай сайланды. Ол сайлау науқанында Ку-клукс-кланға қарсы шығып, балаларға тегін оқулықтар беруге уәде берді. Бір зерттеуде айтылғандай, Фолсом билікке «Палата мен Сенатта оған жұмыс істеуге мүмкіндік беретін заң шығарушы топты әкелді». Алабама Конституциясы губернатордың өзінен кейін тағы бір рет сайлануына тыйым салды, бұл сол кездегі басқа оңтүстік штаттардағы кең таралған ереже еді. Фолсомның бойы 2 метрге жететін, «кішкентай адамның үлкен досы» деген ұранды қолданды. 1958 жылы Фолсом зорлық-зомбылықпен тонау үшін өлім жазасына кесілген афроамерикандық Джеймс Вильсонның өлім жазасын жеңілдетті. Вильсонның ісі халықаралық наразылық туғызды, бірақ кейбір сегрегационисттер Фолсомға үкімді жеңілдетпеуді талап етті. Фолсом өлім жазасына қарсы болды, ол өлім жазасы туралы істерде «егер мен ақталуға себеп таба алсам» әрқашан кешірім беретінін айтты. Ол нәсіліне байланысты әділетсіз сотталған немесе жазаланған деп сенген қара нәсілді сотталғандарды үнемі шартты түрде босатып, кешірді. «Егер мен солай істесем, мен мерзімімнің соңына дейін ештеңе істей алмаймын. Жағдай одан да нашарлап бара жатыр, тіпті олар тіпті дүкендерден Black & White Scotch вискиін алып тастауға тырысады». 1947 жылғы қыркүйектегі заң мектеп уақытында барлық кәсіптер үшін балаларды жұмысқа орналастырудың ең төменгі жасын 14 жастан 16 жасқа дейін көтерді, «егер ауыл шаруашылығы мен үй шаруашылығындағы қызметтен және кез келген уақытта өндірістік мекемелерде немесе консервілеу зауыттарында жұмыс істеуге жатпаса». Сондай-ақ, балалардың апталық жұмыс уақыты 48 сағаттан 40 сағатқа дейін қысқартылды. Сол айда қабылданған тағы бір заң бойынша, «жұмыс берушілер, асыраушылары жоқ қайтыс болған жағдайда, 500 доллар төлеп, екінші зардап шегу қорын құруға мүмкіндік берді». 1949 жылы көмір шахтасының қауіпсіздігіне қатысты заң қабылданды. 1949 жылғы маусым айындағы заң жұмысшылардың өтемақысына қатысты түрлі өзгерістерді енгізді, мысалы, екі көзге немесе екі қолға келген жағдайда, паралич немесе психикалық қабілетсіздікке байланысты толық мүгедектікке 550 аптаға толық төлем қарастырылды, 400 аптадан кейін төлем мөлшері азайтылмайды. 1949 жылғы шілдедегі заң жұмыскердің апталық жалақысының 25 пайызынан 35 пайызына дейін өсірілді, бұл қарапайым жесірге төленетін өлім жәрдемақысының мөлшері болды. 1957 жылғы тамыздағы заң «тұрғын жұмыскердің жалақысының 60 пайызынан 75 пайызына дейін» өсірілді, бұл сот шешімімен алынатын сомадан босатылды. Сол айдағы тағы бір заң жұмысшылардың өтемақысына қатысты «ірі сомамен төлемдерде, соттың мақұлдауымен, сот төлем жұмыскердің немесе оның тәуелділерінің мүддесіне орай жасалғанына көз жеткізуі керек» делінген. 1957 жылғы тамыздағы тағы бір заң медициналық көмек мөлшерін 1000 доллардан 1200 долларға дейін өсірді және ең көп мерзімді 90 күннен 6 айға дейін ұзартты. Фолсомның бірінші мерзімінде алкогольдік ішімдіктерге, темекіге және бөлшек сауда дүкендерінің жеке пайдалану үшін тартып алған акцияларына салық жеңілдіктері алынды, ал кіріс 4 кәсіптік училищенің қаржыландырылуын қамтамасыз етті. Электр кооперативі үшін REA несиесі де алынды, ал мектеп мұғалімдерінің жалақысы көтерілді. Фермерлік-нарықтық жолдар бағдарламасы ауылдық өмірді жақсартты, ал өнеркәсіптік даму комиссиясының құрылуы бизнеске ұнады, ал денсаулық сақтау, әлеуметтік қызмет, білім беру және қарттар зейнетақысына қаржыландыру көбейтілді. Оның бірінші мерзімінде, мысалы, бір зерттеуде айтылғандай, «екі палатада қабылданған 1947-49 жылдарға арналған екі жылдық бюджет қарттар зейнетақысына уәделенген 5,5 миллион долларлық қаржыландыруды қамтыды және алдыңғы екі жылдық бюджетке қарағанда шамамен 50 миллион долларға артты». Сонымен қатар, 1947-48 жылғы қаржы жылы мемлекеттік әлеуметтік қызмет департаменті үшін рекордты жыл болды. Көбейтілген мемлекеттік қаржыландыру және федералдық қаржыландыру департаментке 1946-47 жылғы қаржы жылына қарағанда 6 миллион долларға артық қаражатты ұсынды, ал зейнеткерлер үшін департамент 1947 жылғы маусым мен 1948 жылғы маусым аралығында орташа айлық төлемді 15,08 доллардан 21,14 долларға дейін көбейтіп, 27 000 зейнеткер алабамалықтардан 65 000-нан астам зейнеткерлерге дейін тізімді кеңейтті. Бір зерттеуге сәйкес, Фолсом «Алабама тарихындағы мемлекеттік білім беруге бөлген ең ірі қаржыландыруды» қолдады.

Жетілмеген жарыстар

1962 жылы Фолсом тағы да губернаторлыққа бұрынғы шәкірті Джордж Уоллеске қарсы сайланды, бірақ жеңіліске ұшырады. Сол науқан кезінде Фолсомның пара алу беделіне байланысты сарказмды ұран пайда болды: "Барлығына бір нәрсе, ал Үлкен Джимге де бір тиын". Фолсом кейде "қызметтік табысқа" сілтеме жасап, бірде сайлауалды митингте: "Мен ұрлық жасағанымды мойындаймын. Мен оны олардан алдым, оны алу үшін ұрлаған кездері болды. Мен сен үшін, сен үшін, сен үшін ұрладым" деді. Фолсомның науқанына телеарнадағы бір сұхбатта да зиян келді, онда ол мас күйде болғандай көрінді және балаларының есімдерін есіне ала алмады. Оның сыртқы түрі де, аталған "ұран" да орта таптың имиджге мән беретін азаматтарына жағыспады. Фолсом 1966 жылы тағы да губернаторлыққа кандидат болды және алғашқы сайлауда үш жетекші демократпен – бұрынғы АҚШ өкілі Карл Эллиот, бұрынғы губернатор Джон Малкольм Паттерсон және бас прокурор Ричмонд Флоурс ағамен – күш сынасты. Бірақ алғашқы сайлаудың жеңімпазы осы кандидаттардың ешқайсысы емес, келе жатқан губернатор Джордж Уоллестің өкілі – оның бірінші әйелі Лурлин Бернс Уоллес болды. Бас сайлауда Лурлин республикалық партияның үміткері Джеймс Д. Мартинді, Гадсден қаласынан шыққан бір мерзімді АҚШ өкілін оңай жеңді. Фолсом 1970, 1974, 1978 және 1982 жылдары да губернаторлыққа кандидат болды, бірақ қарсыластары оны қабылдаған жоқ. 1970 жылғы губернаторлық жарыста Фолсом Вьетнам соғысына, жоғары салықтарға және нәсілдік саясатқа қарсылығын білдірді, сондай-ақ: "Мен Алабама штатындағы қарапайым халықтың, жастардың және афроамерикандықтардың тұңғыш және соңғы губернаторымын" деді.

Кейінгі өмірі

Өмірінің соңғы жылдары Фолсом денсаулығының нашарлауына тап болды. 1976 жылы People журналында жарияланған мақалада оның заңды түрде соқыр болғаны, көру қабілеті бар болғаны 5% ғана және естімі нашарлағаны айтылды. Фолсом 1987 жылы Каллман қаласында қайтыс болды. Оның қарындасы Руби Фолсом Эллистің қызы, немересі Корнелия Уоллес, 1971 жылдан 1978 жылға дейін оның бұрынғы қарсыласы Джордж Уоллестің екінші әйелі болды. Фолсом туралы «Биг Джим Фолсом: Популизмнің екі жағы» деген деректі фильмді 1996 жылы Алабамалық режиссер Роберт Клем түсірді. Бұл фильм 1997 жылы Халықаралық деректі фильмдер қауымдастығы/ABCNews VideoSource сыйлығы мен 1997 жылғы Атланта кинофестиваліндегі Оңтүстік-Шығыс режиссері сыйлығын жеңіп алды. 1997 жылы Джон Франкенхаймер режиссерлік еткен TNT телефильмінде «Джордж Уоллес» Джим Фолсом рөлін Джо Дон Бейкер орындады, ол осы рөлі үшін CableACE сыйлығына ие болды. Гари Синис Уоллес рөлінде ойнады. Фолсомның ұлы Джеймс Э. Фолсом-младший («Кішкентай Джим» деп аталды, дене бітіміне қарамастан, әкесінің лақап атымен осылай аталды) Алабаманың танымал саясаткері. Ол 1987 жылдан 1993 жылға дейін Алабама штатының вице-губернаторы болып қызмет етті. Республикалық губернатор Гай Хант мемлекеттік этика заңын бұзғаны үшін қызметтен алынғаннан кейін ол губернатор міндетін атқарды. Фолсом 1994 жылы губернаторлықке толық мерзімге кандидат болды, бірақ республикалық бұрынғы губернатор Фоб Джеймске жеңіліп қалды. 2006 жылы ол қайтадан саясатқа араласып, қажетті талаптарды орындап, губернатордың орынбасары лауазымын қайтадан жеңіп алды; ол 2007 жылдан 2011 жылға дейін қызмет етті. Фолсомтың он баласы болды: бірінші әйелі Сарадан екеуі, Кристин Путман Джонстоннан біреуі және екінші әйелі Джемель Фолсомнан жеті баласы болды. Фолсомның бірінші әйелі Сара Карнли 1944 жылы жүктілік кезінде туындаған асқынулар салдарынан қайтыс болды. Фолсом 1948 жылы Алабама штатының бұрынғы бірінші ханымы Джемель Фолсомға үйленді. Олар өмірінің соңына дейін бірге өмір сүрді.