Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осман империясына қарсы өтті. Дарданелл кампаниясындағы (17 ақпан 1915 – 9 қаңтар 1916) теңіз операциялары Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осман империясына қарсы жүргізілді. Ұлыбритания Корольдік теңіз флоты, Франция, Ресей императорлық және Австралия теңіз флотының кемелері Жерорта теңізін Мармара теңізімен және одан солтүстағы Қара теңізбен байланыстыратын, 66 шақырымдық (41 миль) тар Дарданелл бұғазынан күшпен өтуге тырысты. Теңіз операциялары Осман қорғаушыларымен, негізінен теңіз миналарын қолдану арқылы жеңіліске ұшырады. Одақтастар Галлиполи түбегіне қыралы шабуыл жасап, теңіз операцияларын жаңартпас бұрын, бұғаз бойындағы Осман артиллериясын жоюды көздеді. Сонымен қатар, одақтастар Осман кемелеріне шабуыл жасау үшін Дарданелл бұғазы арқылы су асты кемелерін өткізді.

Дарданелл боғазы

Жарқабақтың аузы кең, Қара теңізден Эгей теңізіне күшті ағынмен құяды. Геллес мүйісінен Мармара теңізіне дейінгі арақашықтық шамамен , Галлиполи түбегінің биіктіктері мен Азия жағалауының төменгі төбелерімен көмкерілген. Су жолы Ерен Кеуи шығанағына дейін кеңейеді, содан кейін Кефез мүйісіне дейін тарылады, онда су жолы кең, ал Сари Сиглар шығанағына дейін қайта кеңейеді. Бұғаздың ең тар бөлігі ағысқа қарсы, Чанактан Килид-Бахрға дейін, мұнда арна солтүстікке бұрылып, Нагара мүйісіне дейін кеңейеді. Осы нүктеден өткел солтүстік-шығысқа бұрылып, соңғы шақырымдарды Мармара теңізіне жетеді. Османдықтар Дарданеллдің теңіз қорғанысын, Эгей теңізінен Чанакқа дейінгі су жолының екі жағында "бекініс" деп сипаттаған. 1914 жылы тек бұғаздың кіреберісіндегі және Кефез шығанағының солтүстік жағынан Чанакқа дейінгі қорғаныстар нығайтылған. 1914 жылдың қазан айының соңына дейін Дарданеллдің теңізге қарайғы қорғанысының сипаты британдықтар мен француздықтарға белгілі болды, бірақ соғыс басталғаннан кейін Османдық бекіністеріне енгізілген жақсартулар туралы ақпарат алу қиындады.

Осман империясының соғысқа кіруі

ХХ ғасырдың басында Осман империясы Еуропаның «ауру адамы» ретінде танымал болды. 1912 және 1913 жылдардағы Балқан соғыстарынан кейін француз, британ және неміс тараптары қаржылық көмек ұсынды. 1913 жылдың желтоқсан айында немістер генерал Отто Лиман фон Сандерс басқаратын әскери миссияны Константинопольге жіберді. Осман империясының географиялық орны Ресей, Франция және Ұлыбританияның Османның бейтараптығына үлкен қызығушылық танытқанын көрсетті. 1914 жылғы Сараево дағдарысы кезінде неміс дипломаттары Түркияға Ресейге қарсы одақ және аумақтық пайдалар ұсынды. Бұл британдық елшінің болмауына байланысты кабинеттегі британдық топтың оқшаулануына себеп болды. 1914 жылдың 30 шілдесінде, Еуропада соғыс басталғаннан кейін екі күн өткен соң, Осман басшылары британдықтардың еуропалық соғысқа қатысуы мүмкін екенін білмей, Ресейге қарсы құпия Осман-неміс одағына келісті. Алайда, бұл оларды әскери қимылдарға түсіруді талап етпеді. 2 тамызда британдықтар Осман флоты үшін британдық кеме жасаушылықтарында салынып жатқан қазіргі заманғы соғыс кемелерін – «Сұлтан Осман» және «Решадие» соғыс кемелерін тәркіледі, бұл британдықтарға жақын топтарды наразылыққа түсірді. Германия үкіметі олардың орнына басқа кемелер ұсынды. «Гобен» мен «Бреслауды» қуғанда, кемелер Осман үкіметі оларға Дарданеллді ашқан кезде қашып кетті, халықаралық құқыққа қарамастан, бейтарап мемлекеттер әскери кемелердің өтуін тоқтатуға тиіс. Қыркүйекте британдық теңіз миссиясы Османнан қайтарылып алынды және Императорлық неміс теңіз күштерінің контр-адмиралы Вильгельм Сухон Осман флотына басшылық етті. Неміс теңіз күштерінің және неміс армиясының жетістіктері Осман үкіметіндегі неміс жақтастарына Ресейге соғыс жариялауға жеткілікті ықпал берді.

Дарданеллдің жабылуы

1914 жылдың қазан айында, 27 қыркүйектегі оқиғадан кейін, британдық Дарданелл эскадрильясы Осман торпедалық қайығын басып алғаннан соң, Дарданелл бекіністерінің неміс қолбасшысы кезектің жабылуын бұйырды, бұл Осман империясының неміс жақтасы екенін көрсететін әсерді күшейтті. 28 қазанда жағдай шиеленісіп, Осман флоты, ішінде «Гобен» мен «Бреслау» (Осман туын көтеріп, «Явуз Сұлтан Селім» османдық ұрыс крейсері және «Мидилли» османдық крейсері деп аталды, бірақ неміс офицерлері басқарды және неміс экипаждарымен жабдықталды) Қара теңізге шабуыл жасады. Одесса мен Севастополь бомбаланды, ресейлік мина тастаушы және канонерлік қайық батып кетті. Османдықтар одақтастардың неміс миссияларын қуу туралы талабын қабылдамады және 1914 жылдың 31 қазанында Орталық державаларға ресми түрде қосылды. Ресей 2 қарашада Түркияға соғыс жариялады, ал британ елшісі келесі күні Константинопольден кетті. Британдық теңіз эскадрильясы Дарданеллдің Кум Кале және Седдулбахирдегі сыртқы қорғаныс бекіністерін бомбалады; бір снаряд қару-жарақ қоймасына тиді, нәтижесінде жарылыс оқтарды орындарынан жылдырып, 86 сарбаздың қаза болуына әкелді. Ұлыбритания мен Франция 5 қарашада Түркияға соғыс жариялады, ал Осман империясы сол айдың соңында джихад (қасиетті соғыс) жариялады. Кавказ науқаны, Қавказ таулары арқылы Ресейге Османдықтардың шабуылы желтоқсанда басталды, бұл ресейліктерді 1915 жылдың қаңтарында Ұлыбританиядан көмек сұрауға итерді. Месопотамия науқаны британдықтардың Парсы шығанағындағы мұнай қондырдыларын басып алуымен басталды. Османдықтар 1915 жылдың басында Мысырға шабуыл жасауға, Суэц каналын басып алуға және Британдық Үндістан мен Таяу Шығысқа дейінгі Жерорта теңізі арқылы өтетін жолды кесіп тастауға дайындалды.

Достасқандардың стратегиясы

1914 жылы фельдмаршал лорд Китченер Сириядағы Александретта маңында десант түсіруді жоспарлап, осы арқылы Сирия, Палестина және Египеттен астананы бөліп тұруды көздеді. 1914 жылғы 13 желтоқсанда Шығыс Үндістанның Бас қолбасшысы вице-адмирал сэр Ричард Пирс, ресейлік крейсер «Аскольд» және француз крейсері «Рекин» ұқсас операциялар жүргізіп жатқанда Александреттаға бұйрық берді. Александреттаға түскен десант Францияның қолжеткізе алатын ресурстарынан көп талап еткендіктен тоқтатылды. Сондай-ақ, Франция өз ықпал аймағында британдықтардың әрекет етуін қаламай, 1912 жылы Британия осыған келіскен болатын. 1914 жылдың соңына қарай Батыс майданда бекініп алынған соғыс басталды, жылдам және шешуші жеңіске қол жеткізу мүмкіндігі болмады. Орталық державалар Ұлыбритания, Франция және Ресей арасындағы құрлықтағы сауда жолдарын жапты. Арктикадағы Ақ теңіз және Еуропаның Шығысындағы Охот теңізі қыста мұзға айналды, ал Балтық теңізі Германияның императорлық теңіз күштері (Kaiserliche Marine) тарапынан блокадаланды. Осман империясының соғысқа қатысуы Ресейге тасымалдаудың соңғы жолы – Дарданеллді жапты. 1914 жылдың қараша айында француз министрі Аристид Бриан Осман империясына шабуыл жасауды ұсынды, бірақ бұл идея қабылданбады. Британдықтардың Осман империясын сатып алуға жасаған әрекеті де сәтсіз аяқталды. 1915 жылғы 2 қаңтарда Ресейдің Ұлы князі Николай Кавказдағы Османдық Эрзурум шабуылына қарсы Ұлыбританиядан көмек сұрады, содан кейін Дарданеллде теңіз көрсетілімін жоспарлау басталды. Адмиралтействоның бірінші лорды Уинстон Черчилль Шлезвиг-Гольштейнге теңізден шабуыл жасап, Данияны соғысқа тартуды, Балтық теңізі арқылы Ресейге қатынас жолын қайта ашуды және Жерорта теңізі мен Қара теңізді байланыстыратын Дарданеллді бақылауға алуды, сондай-ақ Болгария мен Румынияны одақтастарға қосылуға ынталандыруды ұсынды. Ресей тарапынан жасалған шұғыл сұраныс және Осман империясының әскери күшіне деген жеңілтектік көзқарас Дарданеллдегі науқанды мүмкін ететіндей етті. 1915 жылғы 11 қаңтарда британдық Жерорта теңізі эскадрильясының қолбасшысы вице-адмирал С. Х. Карден Дарданеллді соғыс кемелері, су асты кемелері және мина тазарту кемелерін пайдаланып күштеп ашу жоспарын ұсынды. 13 ақпанда британдық соғыс кеңесі жоспарды бекітті және Карденге бірнеше ескі соғыс кемелері, сондай-ақ заманауи соғыс кемесі берілді. Франция төрт ескі соғыс кемесінен тұратын эскадрильяны ұсынды, ал Ресей теңіз күштері «Аскольд» жеңіл крейсерін берді. 1915 жылғы ақпан айының басында теңіз күштері Корольдік теңіз жаяу әскерлерінің және 29-шы дивизияның контингенттерімен толықтырылды. Бұл соңғы резервтегі дивизия болды және ол Аустралия және Жаңа Зеландия армия корпусының (ANZAC) дивизияларымен бірге Египетте оқудан өтті. Жаяу әскерлері Антанта теңіз күштері жол ашқаннан кейін Константинопольді басып алуға арналған еді.

Дарданелл қорғанысы

1914 жылдың тамызында Сыртқы қорғаныс – Галлиполи түбегінің соңындағы екі бекініс және Азия жағалауындағы екі бекініс. Бекіністерде 19 зеңбірек болды, олардың төртеуі 14 км (9 миль) қашықтыққа, ал қалғандары одан да аз қашықтыққа шабатын. Төрт далалық гаубицасы Еуропа жағындағы Текке Бурнуда (Текке мүйісі) орналастырылған, ал келесі 16 км (10 миль) аралықта Кефез нүктесіндегі аралық қорғаныстарға дейін үзіліс болды, онда оңтүстік жағалауда төрт қорғаныс құрылысы және солтүстік жағалауда біреуі бар еді. Бекіністер мина өрісін қорғау үшін салынған, 1914 жылдың тамызында Кефез нүктесінен Еуропа жағалауына дейін миналардың қатары созылып жатты. Дарданос бекінісі – екі жаңа 152 мм (6 дюйм) теңіз зеңбірегі бар басты нысаны, ал қалғандары қалқандары бар он кішкентай жылдам атуға арналған гаубицадан тұрды. Босфордың тар жеріндегі Ішкі қорғаныста ең ауыр зеңбіректер, сондай-ақ жылжымалы жеңіл гаубицалар мен далалық зеңбіректер болды. Еуропа жағында бес, ал Азия жағында алты бекініс салынды, олардың ішінде 72 ауыр және орташа зеңбірек болды. Артиллерияның көп бөлігі ескірген, бірақ 16 км (9,7 миль) қашықтыққа шабатын бес ұзын қашықтықтағы зеңбірек және 14 км (8,5 миль) қашықтыққа шабатын үш зеңбірек болды. Ішкі қорғаныстағы қалған зеңбіректердің көпшілігі ескірген және 9 км-ден асып атуға қабілетсіз еді. Соғысқа дейінгі қорғаныстағы 100 зеңбіректердің тек 14-і ғана заманауи ұзын қашықтықтағы зеңбіректер болды, ал қалғандары – ескі үлгідегі, бекітілген платформаларда орналасқан зеңбіректер. Зеңбірекшілердің дайындығы нашар болды, оқ-дәрі аз болды және оларды жаңартуға мүмкіндік те болмады. Түнде жарық беру үшін босфордың кіреберісінде және тар жерінде іздеу шамдары қолданылды. Бекіністер оңай көрінетін, зеңбірек экипаждарын қорғау үшін аздаған зеңбірек қалқандары мен басқа да қорғаныш құрылғылары болды. Ал қашықтықты анықтау, артиллерияны бақылау және атысты басқару телефон желісі арқылы жүзеге асырылды, бұл желі артиллерия атысына осал телефон бағаналарында орналасқан телефондармен байланысты болды. Осман империясының ресми тарихшысы былай деп жазды:

Османдық стратегиясы

Немістер генерал-лейтенант Эрих Веберді Осман әскери бас штабына (GHQ) кеңесші етіп тағайындады және 1914 жылдың тамыз айының соңында вице-адмирал Гидо фон Уседом, бірнеше мамандар мен 500 сарбаз Дарданелл және Босфордағы бекіністерді күшейту үшін жіберілді. Қыркүйекте Уседом жағалау қорғанысы және миналар жөніндегі бас инспектор болып тағайындалды, ал вице-адмирал Йоханнес Мертен Веберді Чанақта, заманауи қаруларды қолдану үшін теңіз жасағымен алмастырды. Қыркүйек айының ортасында неміс кеңесшілері Тармақтардағы қарулар жаңартылып, қолдануға жарамды екенін хабарлады. Қазан айына қарай негізгі батареялардағы қарулардың көпшілігіне неміс экипаждары жаттығу мақсатында жұмыс істеді, бірақ қажет болған жағдайда оларды пайдалануға дайын болды. Орталық аймақта қосымша қорғаныс құрылыстарын салу және ескі Осман кемелерінен ұтқыр гаубицалар мен жылдам ату қаруларын әкелу жоспарланды. Қазан айында бірнеше ауыр гаубицалар келді, бірақ Осман артиллериялықтарының нашар даярлығы, қару-жарақтардың ескіруі және миналардың жетіспеушілігі (Уседомның мәлімдемесінше, бір ғана күшті шабуылға қарсы қорғануға ғана жетеді) оны боғаздардың қорғанысын мина өрістеріне негіздеуге мәжбүр етті. Үседом келгенге дейін тағы үш қатар миналар орнатылды, ал қараша айының басында тағы 145 мина ізделіп, тексеріліп, орнатылды. Мина өрістерін қорғау үшін кішкентай жылдам ату қарулары мен тағы төрт іздеу шамдары қосылды. 1915 жылдың наурыз айына қарай он қатар мина және 12 іздеу шамы орнатылды. Осман империясы 1914 жылдың 29 қазанында соғысқа қатысқанда, боғаздардың қорғанысы жақсарғанмен, аралық қорғаныс әлі де жеткіліксіз ұйымдастырылған және қару-жарақ, іздеу шамдары мен миналар жетіспеді. 3 қарашада одақтас кемелері сыртқы бекіністерді бомбалады, бұл Осман қорғаушыларын неміс кеңесшілеріне қарсы бұрынғы кедергілерін азайтуға итермеледі. Қамал командирі Жевд-паша кейіннен қорғанысты барынша жақсартуға мәжбүр болғанын жазды. Ұзақ бомбалау өте сәтті болды, Седд-эль-Бахрдағы бекіністер екі оқпен қиратылды, олардың бірі жарылғыш заттар қоймасын жарып, қаруларды қолдан шығарды. Осман және неміс қорғаушылары сыртқы қорғанысты Османның жауап беру қабілетінен тыс жердегі кемелермен қиратуға болады деген қорытындыға келді. Бекіністер жөнделді, бірақ нығайтылмады, ал негізгі күш-жігер мина өрісі мен ішкі қорғанысты қорғауға бағытталды.

Жағаларды бұру

1914 жылғы 3 қарашада Черчилль Осман және Ресей империялары арасындағы қарым-қатынастардың күрделенуінен кейін Дарданеллге шабуыл жасауға бұйрық берді. Жерорта теңізі эскадрильясының жауынгерлік крейсерлері және ескірген француздық жауынгерлік кемелер – «Суфрен» және «Верите» Британия Осман империясына қарсы соғыс жариялауға дейін шабуыл жасады. Шабуылдың мақсаты Осман қорғанысын сынау болды. Жиырма минуттық бомбалау кезінде бір снаряд Седд-эль-Бахр бекінісінің қару-жарақ қоймасына тиіп, он пушканы істен шығарды және 86 Осман әскерін қаза қылды. Шабуыл кезіндегі жалпы шығын 150 адамды құрады, оның ішінде 40 неміс сарбазы болды. Бомбалау Османдықтарды қорғанысын нығайту қажеттігіне ескертті, олар миналарды орнатуды күшейтті. Сыртқы қорғаныстар боғаздың кіреберісінде орналасқан, бомбалау мен шабуылға ұшырауға бейім болды, ал ішкі қорғаныстар Чанаккале маңындағы тар жолды қамтыды. Ішкі қорғаныстан тыс, боғаз көбінесе қорғалмаған, бірақ боғаздың қорғанысы он мина даласына тәуелді болды, олардың 370-і Нароуз маңында орналасқан. 1915 жылғы 19 ақпанда екі эсминец боғазды тексеру үшін жіберілді. Сағат 07:58-де Орханьие-Тепе бекінісінің «Крупп» зеңбірегінен алғашқы оқ атылды. Соғыс кемелері бекіністерге шабуыл жасады, ал «Корнуоллис» сағат 09:51-де атыс ашты. Ұзақ қашықтықтан жасалған бомбалаудың нәтижесі көңіл көншіліксіз деп бағаланды, зеңбіректерді істен шығару үшін тікелей соққы беру қажет болды. Шешімді қару-жарақ жеткіліксіз болғандықтан, тікелей атыс үшін кемелерді тұрақтандыру қажет болды. Османдықтардың шығыны Еуропалық жағалауда бірнеше сарбаз бен Орканиде үш сарбаз қаза тапқан. 25 ақпанда одақтастар қайтадан шабуыл жасады, Османдықтар сыртқы қорғанысты эвакуациялады және флот аралық қорғаныстарға енді. Корольдік теңіз жаяу әскерлерінің диверсиялық тобы Седд-эль-Бахр және Кум-Кале бекіністеріне шабуыл жасады, олар аз қарсылық көрсетті. 1 наурызда төрт жауынгерлік кеме аралық қорғанысты бомбалады, бірақ мина далаларын тазарта алмайынша. Штаб бастығы Роджер Кейз басқарған мина тазартушылар, азаматтық экипаждармен жабдықталған қарусыз траулерлер болды, олар атыс кезінде жұмыс істеуге дайын емес еді. Боғаздағы күшті ағым мина тазартуға кедергі келтірді және соғыс басталғанда әлсіреген Османдықтардың нығайтылған бейімділігін күшейтті. 4 наурызда сыртқы қорғанысқа шабуыл жасаған жиырма үш теңізші қаза тапты. «Элизабет» патшасы ішкі қорғанысқа шабуыл жасау үшін шақырылды, алдымен Габа-Тепеге жақын Эгей теңізі жағалауынан, содан кейін боғаздан атыс жүргізді. 13 наурыз түнінде крейсер алты мина тазартушыға миналарды тазалауға тырысты. Төрт траулер зақымдалып, «Аметист» бір оқтан 19 суғарушысы қаза болғандықтан ауыр зақым алды. 15 наурызда Адмиралтейство Карденнің күндізгі тағы бір шабуыл жоспарын қабылдады, мина тазартушылар флотпен қорғалды. Карден сол күні ауырып, контр-адмирал Джон де Робек оны алмастырды. Бір артиллерия офицері өзінің күнделігінде де Робек Османдық зеңбіректерін теңіз бомбалауымен үндемегенін және бұл көзқарас кемеде кеңінен тарағанын жазды.

Кеме қатынасының басқа жоспарлары

Май айына дейінгі құрлықтағы әскери операция сәтсіз аяқталғаннан кейін, Де Робек қайтадан теңіз шабуылына тырысуды ұсынды. Черчилль бұл идеяны қолдады, кем дегенде миналарды тазарту жұмыстарын қайта бастауға, бірақ Фишер және Адмиралтейство кеңесінің басқа мүшелері оған қарсы шықты. Дарданеллдегі қиындықтардан өзге, олар Солтүстік теңіздегі Ұлы флоттан кемелерді қайтару мүмкіндігіне алаңдады. Бұл келіспеушілік Фишердің соңғы отставкасына, содан кейін Асквиттің өзінің үкіметін нығайту үшін коалициялық серіктестер іздеу қажеттілігіне және Черчилльдің де жұмыстан босатылуына себеп болды. Келесі теңіз шабуылдары тоқтатылды. Кейс теңіз әрекеттерін берік қолдады және 23 қыркүйекте Дарданелл арқылы өту туралы қосымша ұсынысты Де Робекке жолдады. Де Робек жоспарды ұнатпады, бірақ оны Адмиралтействоға жіберді. Наурыз айынан бері кемелерге қауіп артқан еді, себебі Жерорта және Мармара теңіздерінде неміс суасты қайықтары болды, егер жоспар орындалса, британдық кемелер олар үшін оңай нысана болар еді. Одақтас мина тазарту күштері жақсы жабдықталған, ал кейбір кемелерде минаға қарсы торлар немесе буферлер болды, бұл олардың миналарға қарсы мүмкіндіктерін арттыруға көмектеседі деп үміттенді. Осман империясы Сербия құлағаннан кейін Германиямен құрлықтағы байланысты қалпына келтірді, ал Сербияны қолдау үшін Салоникадағы құрлықтағы әскери операцияларға және операцияларға кемелерді жұмсау қажеттігі ағылшын-француз теңіз күштеріне қосымша жүктеме салды. Китченер қырық мың сарбазды қолданып Булаир мойынын басып алуды ұсынды, бұл Мармара теңізіндегі британдық кемелерді Ксерос шығанағынан құрлық арқылы жабдықтауға мүмкіндік берер еді. Адмиралтействоның пікірінше, Дарданелл бекіністеріне шабуыл жасайтын құрлық әскерлерінің қолдауысыз тағы бір теңіз шабуылын жүргізу мүмкін емес, ал әскер жетіспеушілігі бұл шараны тиімсіз етеді. Китченер аймаққа сапар шегіп, жағдайды тексерді және тиісті командирлермен сөйлесіп, содан кейін шегіну туралы кеңес берді. Соғыс комитеті тұйыққа тірелуді бұзу үшін белгісіз жаңа әскери операцияны немесе толық шегінуді таңдауға тап болды, 23 қарашада барлық әскерлерді шығаруды ұсынды. Британдық кабинет науқанды тоқтатуға асықпады, себебі бұл сәтсіздіктің саяси салдары және Ресейге тигізетін зиянды әсерлер болатын. Де Робектің денсаулығы нашарлағандықтан 1915 жылдың қараша айында Адмирал Рослин Вемисс ауыстырды. Де Робектен өзгеше, Вемисс одан әрі әрекеттерді қолдады және сәттілікке үміттенді. Де Робек 12 линкорды жоғалтуға дайын болса, Вемисс үштен аспайды деп есептеді. Салоникадағы әскерлер Сербияға көмектесе алмаған және аз шайқасқа қатысқандықтан, оларды қайтару күшейткіштерді қамтамасыз етуі мүмкін деп ұйғарылды, бірақ француз тарапы бұған вето қойды. Вемисс сәттілік мүмкіндіктерін насихаттауды жалғастырды. Ол Де Робек Карденнен қолбасшылықты қабылдаған кезде қатысқан және одан жоғары шенді болған, бірақ Де Робек флотпен бірге болғанда ол Мудрос базасының қолбасшысы болды. Черчилль Де Робекті артық таңдаған. 7 желтоқсанда Үкімет науқанды тоқтату туралы шешім қабылдады.

Су асты кемелерімен жұмыс істеу

1914 жылы, тіпті соғыс басталғанға дейін, британдық су асты кемелері шабуылдар жасауды бастады. 13 желтоқсанда су асты кемесі (лейтенант-командир Норман Холбрук) бес қатар минадан қашып өтіп, 1874 жылы салынған Османдық темір кемесі «Месудиеге» торпеда түсірді. «Месудие» он минут ішінде батып, 673 адамнан тұратын экипаждың көп бөлігін тұтқынға алды. Суы аз жерде жатқан кеменің корпусы су бетінде қалды, сондықтан көптеген теңізшілер корпуста тесіктер жасап құтқарылды, бірақ 37 адам қаза тапты. Бұл жеңіс Корольдік теңіз күштеріне тиесілі болды. Холбрукқа «Виктория» кресі табысталды – соғыстағы Корольдік теңіз күштерінің алғашқы «ВЦ» ордені, ал қалған он екі экипаж мүшесі де марапатталды. 3 қарашада сыртқы қорғаныстың теңізден атқылауымен қатар, бұл жетістік британдықтарды науқанды жалғастыруға ынталандырды. Француз су асты кемелерінің алғашқы операциясы да науқан басталғанға дейін өтті; 1915 жылдың 15 қаңтарында француз су асты кемесі «Сафир» Нароузды кесіп өтіп, Нагара нүктесіне жеткенге дейін он мина қатарынан өтті. Әртүрлі мәліметтерде ол минаға шағылысқан, снарядтармен батып кеткен немесе суға батырылған, нәтижесінде 14 адам қаза тауып, 13 адам тұтқынға түскен. 17 сәуірде британдық су асты кемесі тұйықтан өтуге тырысты, бірақ тым терең суға түсіп, ағысқа ілігіп, Сар Сығлар шығанағының оңтүстік ұшындағы Кепез нүктесіне жақын жерде, Дарданос батареясының оқ астына түсті. Экипаждың жеті мүшесі қаза тауып, қалғандары тұтқынға алынды. «E15» османдықтар үшін құнды олжа болды. Британдықтар оны алудан бас тартты және көптеген әрекеттерден кейін оны батыруға қол жеткізді. Тұйықтан алғаш өте білген су асты кемесі – «Австралия» (лейтенант-командир Генри Стокер) болды, ол 24/25 сәуір түнінде өтті. Әскердің Хеллес мүйісі мен Анзак шығанағына қонуы 25 сәуірде таңертең басталды. «AE2» крейсер деп саналған бір османдық эсминецін батырса да, бірнеше басқа шабуылдарда кеме бұзылған торпедалармен сәтсіз аяқталды. 29 сәуірде Пандерма маңындағы Артаки шығанағында «AE2» османдық торпедалық кемесі «Султанхисардан» оқ алды. Кемеден шығып, экипаж тұтқынға алынды. Екінші су асты кемесі «AE2»-ге қарағанда сәтті болды. 27 сәуірде (лейтенант-командир Эдвард Бойл) Мармара теңізіне кіріп, үш апталық шабуылға шықты, бұл одақтастардың науқандағы ең табысты әрекеттерінің бірі болды. Батырылған кемелердің саны мен құны салыстырмалы түрде аз болды, бірақ Османдықтардың байланысына және моральдық жағдайына тигізген әсері зор болды. Бойл қайтып келгеннен кейін дереу «Виктория» кресімен марапатталды. Бойл мен «E14» Мармара теңізінде бірнеше рет сапар жасады. Оның үшінші сапары 21 шілдеде басталды, ол мұздықтардан өтті, османдықтар тұйыққа қарсы желі орнатқанына қарамастан. (Лейтенант-командир Мартин Насмит) де Мармара теңізінде жүзіп жүрді және Насмитке «ВЦ» ордені беріліп, жетістіктері үшін командир болып тағайындалды. «E11» 11 кемені, оның ішінде 24 мамырда Фракия жағалауындағы Родосто портында үш кемені батырды немесе жарамсыз етті. 8 тамызда Мармараға жасаған сапары кезінде «E11» османдық «Барбарос Хайреддин» жауынгерлік кемесін торпедалады. Су асты кемелерінен келген адамдар немесе топтар бірнеше диверсиялық миссияларды орындады. 8 қыркүйекте бірінші лейтенант Х. В. Лион темір жол көпірін жарыту үшін Кукючекмеце (Тракия) маңында жағаға жүзіп келді. Көпір қирады, бірақ Лион қайтып оралмады. Сонымен қатар, теңіздің Азия жағалауындағы Измит шығанағы бойындағы суға жақын орналасқан темір жолдарды бұзуға тырысты. 20 тамыз күні түнде «E11»-ден лейтенант Гай Д'Ойли Хьюз жағаға жүзіп келіп, темір жолдың бір бөлігін жарылдырды. 17 шілдеде темір жол желісін бомбалады, содан кейін тоқтатуға мәжбүр болған екі пойызға зақым келтірді. Француздар Мармара теңізіне кіруге тырысты. «AE2» және «E14» сәттілігінен кейін 1 мамырда француз су асты кемесі «Жуль» француз су асты кемесі өтуге тырысты, бірақ ол минаға соқтығысты және барлық экипажымен бірге батып кетті. Келесі әрекетті 27 шілдеде француздық «Мариотт» су асты кемесі жасады. «Мариотт» «E14» қашып шыққан су асты кемелеріне қарсы ауға ұсталып, су үстіне шығуға мәжбүр болды. Жағалау батареяларының оқ атуынан кейін «Мариотт» батырылды. 4 қыркүйекте сол ау «E7» кемесін тағы бір турнеге бастаған кезде ұстады. Мармара теңізіне алғаш рет француз су асты кемесі «Тиркуаз» кірді, бірақ ол кері бұрылуға мәжбүр болды және 30 қазан күні, тұйықтан қайтып келе жатып, қамалдың астында тұрып қалды және тұтқынға алынды. Экипаждың жиырма бес адамы тұтқынға алынды және одақтастардың операцияларын егжей-тегжейлі баяндайтын құжаттар табылды, оның ішінде 6 қарашада «E20» су асты кемесімен кездесу жоспары болды. Кездесуді неміс су асты кемесі «U-boat» орындады, ол «E20» торпедалап батырып, экипаждың тоғыз адамын құтқарып қалды. «Тиркуаз» құтқарылып, Османдық теңіз күштеріне «Онбаши Мүстеджип» деп аталды, оның аты француз командирін қарсы тұруға мәжбүрлеген пулеметшінің есімімен байланысты. Мармара теңізіндегі одақтастардың су асты кемелерінің науқаны Галлиполи науқанының жалғыз маңызды табысы болды, Османдықтарды оны көліктік маршрут ретінде пайдаланудан бас тартуға мәжбүр етті. 1915 жылдың сәуір және желтоқсан аралығында тоғыз британдық және төрт француз су асты кемесі бір жауынгерлік кеме, бір эсминец, бес канонерлік кеме, он бір әскер тасымалдаушы кеме, қырық төрт жабдықтау кемесі және 148 желкенді кемені батырды, ал тұйықта немесе Мармара теңізінде батырылған сегіз одақтас су асты кемесінен зардап шекті.

Галлиполидегі қонулар

Жерорта теңізі экспедициялық күштері (генерал сэр Ян Гамильтон) 12 наурызда 70 000 адамнан құрылды. 22 наурыздағы конференцияда, теңіз күштерінің сәтсіз әрекетінен кейін төрт күн өткен соң, жаяу әскерді Галлиполи түбегін басып алуға және форттарды жаулап алуға, соның арқасында теңіз күштері Мрамор теңізіне өте алатындай жағдай жасауға шешім қабылданды. Десантқа дайындық бір айға созылды, бұл Османдық қорғаушыларға күштерін жинақтауға жеткілікті уақыт берді. Британдық жоспарлаушылар Османдықтарды бағаламады және операцияның тез аяқталуын күтті. Бастапқы десант Габа-Тепеде Австралия және Жаңа Зеландия армиясы (Анзак) жасады. Десант сәтсіз аяқталып, әскерлер қазіргі Анзак шығанағы деп аталатын жерге, солтүстікке қарай қонды. Екі десантта да, қорғау күштері соғыс кемелерінен жағаға түсті, бірақ Хеллестегі V жағажайында 2000 адамды тасымалдау үшін импровизацияланған десанттық кеме пайдаланылды. Анзак шығанағына қону кезінде бірінші толқын үш кеменің қайықтарымен, ал екінші толқын жеті эсминецтен жағаға түсті. Оларды HMS Triumph, Majestic және крейсер, сондай-ақ су ұшақтарын тасымалдаушы Ark Royal және kite balloon кемесі қолдады, одан артиллерияны бақылау үшін байланған шар ілінген. 29-шы дивизияның Хеллеске қонуы бес жағажайға таралып, негізгілері V және W жағажайлары болды. Анзак десанты күтпеген жерден, алдын ала бомбалаусыз жасалса, Геллес десанты жағажайлар мен форттарды соғыс кемелерімен бомбалаудан кейін жүзеге асырылды. S жағажайына қонуды Cornwallis жауынгерлік кемесі жүзеге асырды және қарсылыққа тап болмады. W жағажайындағы күштер крейсер мен линкерден келді, сондай-ақ X жағажайына бағытталған әскерлерді де тасымалдады. Крейсер мен жауынгерлік кеме X жағажайына қонуды, сондай-ақ солтүстікке қарай Эгей теңізіндегі Y жағажайына жасалған шағын десантты қолдады, кейін ол тастап кетілді. Теңіз күштері десантты қолдауға тиіс болды, далалық артиллерияның жетіспеушілігіне байланысты теңіз қаруларын оның орнына пайдаланды. Бірнеше ерекше жағдайларды қоспағанда, теңіз қаруларының құрлықтағы нысаналарға, әсіресе бекіністі позицияларға тиімділігі жеткіліксіз болды. Қарулардың көтерілу бұрышы болмағандықтан, олар тегіс траекториямен атылды, бұл қару платформасының тұрақсыздығымен бірге дәлдікті төмендетті. Жауынгерлік кемелердің қарулары әскердің ашық қатарына қарсы тиімді болды. 27 сәуірде Анзактағы Османдықтардың алғашқы қарсы шабуылы кезінде Османның 57-ші жаяу әскер полкі Battleship Hill-дің теңізге қарай беткейінен шабуылдады, Queen Elizabeth көз алдында, ол алты снарядты атып, шабуылды тоқтатты. 28 сәуірде, ескі Y жағажайының жанында Queen Elizabeth жүзге жуық түрік сарбазын көрді. 13 000 оқтан тұратын 15 дюймдік шрапнель снаряды қысқа қашықтықтан атылып, бүкіл топты өлтірді. 27 сәуірде kite balloon кемесіндегі бақылаушы Османдық көлік кемесінің Narrows маңынан өтіп бара жатқанын байқады. Габа-Тепе маңында орналасқан Queen Elizabeth 10 миль (16 км) қашықтықтан атып, үшінші оқпен көлікті батырды. Кампанияның көп бөлігінде Османдықтар әскерді теміржолмен тасымалдады, бірақ басқа да жабдықтар Мармара теңізі мен Дарданелл арқылы кемемен тасымалдана берді. Бастапқыда негізгі майдан болған Хеллесте, қымбатқа түсетін ұрыстар сериясы тек алдыңғы шепті Критияға жақындата алды. Теңіз күштері бомбалау арқылы қолдау көрсетуді жалғастырды, бірақ мамыр айында Ғолиат жауынгерлік кемесі 12 мамырда Морто шығанағында Османдық торпедалық кемесі Muâvenet i Millîye тарапынан батырылды, ал 25 мамырда Триумф Анзактан және 27 мамырда Majestic W жағажайынан торпедаланып батырылды. "Голиаттың" жоғалғаны туралы хабар жеткен соң, жауынгерлік кемелердің тұрақты қолдауы тоқтатылып, Queen Elizabeth Әскери-теңіз министрлігіне қайтарылды. Жауынгерлік кемелердің орнына теңіз артиллериялық қолдауды крейсерлер, эсминецтер және жағалауды бомбалауға арналған мониторлар қамтамасыз етті. Теңіз күштері су асты кемелерінің қауіп-қатерінен сақтанғаннан кейін, шығындар тоқтады. Достасқан су асты кемелерінің Дарданелл және Мармара теңізіндегі белсенділігін есептемегенде, мамырдан кейін болған жалғыз маңызды теңіз шығыны - 31 қазан күні дауыл кезінде Сувладан жағаға тірелген эсминец. Құлаған кеменің жойылуын Османдықтардың атысы жеделдетті.

Әскер тасымалдары

Достасқан әскерлердің теңіз операцияларының тағы бір маңызды аспектісі – Жерорта теңізі арқылы мыңдаған сарбаздарды Дарданеллге тасымалдау және одан қайтару болды. Басты қауіп – неміс және австрия-венгриялық теңіз асты қайықтары мен миналардың шабуылдары еді. Дарданелл науқанындағы ең ауыр жоғалту – 1915 жылдың 13 тамызында болған кеменің суға батуы. Кеме Мысырдың Александрия қаласынан Галлиполиге 1367 офицер мен сарбазбен жол тартып, Додеканес аралдарының жанында SM UB 14 теңіз асты қайығының торпедасынан зардап шегіп, 935 адамның өмірі қиылды.