Ирландияның Жоғары Патшалары: Тарих және Әңгімелер
High King of Ireland
Ирландияның жоғары патшасы (Ardrí na hÉireann) тарихи титулы, бүкіл аралға билік етуді талап еткен басшылар туралы. Легендалар, генеалогия, және тарихи шындықтар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ирландияның барлық аймағына билік етуді талап еткен тарихи және/немесе аңыздық тұлғалар.
Historical and/or legendary figures who claimed to have lordship over the whole of Ireland
Ирландияның Жоғары Патшасы (Ardrí na hÉireann) – бұл ежелгі Ирландиядағы патшалық атағы, оны бар болған немесе бар болғаны айтылған Ирландияның билеушісі иеленген. Бұл атақ тарихи патшаларға тиесілі болған, кейіннен кейде анахронизмдік түрде немесе аңыздық тұлғаларға берілген. Орта ғасырлық және жаңа заманғы ирланд әдебиеті мыңдаған жылдар бойы Тара төбесінен кіші патшалардың иерархиясын билеген Жоғары Патшалардың үздірілмейтін тізбегін көрсетеді. Қазіргі заманғы тарихшылардың пікірінше, бұл схема 8-шы ғасырда қуатты династиялардың әртүрлі генеалогиялық дәстүрлерінен жасалған және олардың мәртебесін ақтау үшін алыс өткенге тартуға бағытталған. Джон Т. Кох мынадай түсіндіреді: «Тараның патшалығы ерекше патшалық болғанмен, оның иегерлері Ирландия патшалары арасында жоғары билікке ұмтылған, бірақ саяси тұрғыдан алғанда, 9-шы ғасырға дейін бүкіл аралды бақылауға жеткілікті билігі болған патшаның болғаны күмәнді». Ұлттық патшалықтың ұғымы алғаш рет 7-шы ғасырда айтылды, бірақ тек викинг дәуірінде ғана саяси шындыққа айналды, тіпті содан кейін де тұрақты болған жоқ. Жоғары Патшалардың бақылау деңгейі әртүрлі болғанымен, олар ешқашан Ирландияны саяси біртұтас мемлекет ретінде басқармаған, өйткені Жоғары Патша – өзіне бағынышты тәуелсіз патшалықтарға билік жүргізетін және олардан салық алатын жоғары билеуші ретінде қарастырылған.
High King of Ireland (Ardrí na hÉireann ) was a royal title in Gaelic Ireland held by those who had, or who are claimed to have had, lordship over all of Ireland. The title was held by historical kings and was later sometimes assigned anachronously or to legendary figures. Medieval and early modern Irish literature portrays an almost unbroken line of High Kings, ruling from the Hill of Tara over a hierarchy of lesser kings, stretching back thousands of years. Modern historians believe this scheme was crafted in the 8th century from the various genealogical traditions of powerful dynasties, and intended to justify their status by projecting it far into the past. John T. Koch explains: "Although the kingship of Tara was a special kingship whose occupants had aspirations towards supremacy among the kings of Ireland, in political terms it is unlikely that any king had sufficient authority to dominate the whole island before the 9th century". The concept of national kingship is first articulated in the 7th century, but only became a political reality in the Viking Age, and even then not a consistent one. While the High Kings' degree of control varied, they never ruled Ireland as a politically unified state, as the High King was conceived of as an overlord exercising suzerainty over, and receiving tribute from, the independent kingdoms beneath him.
Қасиетті билеушілер
Ирландияның ертедегі патшалығы қасиетті сипатқа ие болды. Ирландияның ертедегі кейбір деректерінде Жоғары патшалар билікті егемендік құдайымен неке немесе жыныстық қатынас арқылы иеленген. Жоғарғы патшаның ешқандай кемшілігі болмауы керек, ол символдық буаданы (ерекше құқықтар) қолданып, символдық геасадан (тыйымдар) сақтануы тиіс. VII және VIII ғасырлардағы заңдарға сәйкес, патшалық және тәуелділік иерархиясы rí tuaithe (бір ғана кіші патшалықтың патшасы) арқылы руириге (бірнеше кіші патшалықтардың үстінен билік ететін rí) және содан кейін rí ruirech (аймақтық үстінен билік ететін rí) дейін дамыды. (Rí туралы қараңыз.) Әрбір патша тек өзінің кіші патшалығының шегінде тікелей билік жүргізіп, fír flaithemon (патшаның шындығы) арқылы жақсы үкіметті қамтамасыз етуге жауапты болды. Оның міндеттеріне óenach (халық жиналысы) шақыру, салық жинау, қоғамдық құрылыстар салу, сыртқы қатынастарды жүргізу, қорғаныс, төтенше жағдайларда заң шығару, заңды сақтау және сот шешімдерін жариялау кірді. Кіші патшалықтағы жерлерді әртүрлі fine (агнатикалық рулар) еркін адамдар меншіктеп алды. Патша кіші патшалықтағы тәуелділік пирамидасының ең жоғары тұрған адамы болды. Бұл пирамида пирамиданың негізіндегі бос емес халықтан басталып, патшаның тікелей тәуелділігіндегі ақсүйектердің басшыларына дейін көтерілді. Осылайша, патша cenél ішіндегі үстем fine-нан (кіші патшалықтың ақсүйек fine-ын қамтитын кеңірек рулар тобы) шыққан. Ольстер циклындағы патшалар осы қасиетті мағынада патшалар, бірақ патшалықтың ескі түсінігі христиандықпен бірнеше ұрпақ бойы қатар өмір сүргені анық. VI ғасырдың ортасында Тара патшасы болған Диармайт мак Кербайл осы жерге «үйленген» соңғы патша болған болуы мүмкін. Диармайт Аэд Дуб мак Суибнидің қолынан қайтыс болды; кейбір деректерде ол сакральдық патшаға лайықты мифтік Үш рет өліммен өлгені айтылады. Адоманның өмірінде Әулие Колумба Аэд Дуб үшін дәл осындай өлімді болжағандығы айтылады. Дәл осындай Үш рет өлім Диармайттың алдыңғы патшасы Мюрчертах макк Эркаға да тигені айтылады, тіпті әдетте сенімді Ольстер жылнамаларында Мюрчертахтың шарап ваннасына батып қайтыс болғаны жазылған. Христиандық келгенімен киелі патшалық жойылмағанының тағы бір белгісі – Конгал Каэч, Улайд патшасы мен Домналл мак Аэдо арасындағы сот процесі. Конгал Домналлдың араларынан бір көзінен айырылып соқыр болған, сондықтан оның аты Каэч (жартылай соқыр немесе көзі қисық) болды, бұл жарақат оны кемшікті етіп, Жоғары патша бола алмады. Домналл мен Конгал арасындағы араздыққа Уи Неил мен Улайд патшаларының арасындағы бәсекелестіктің себебін қарастыруға болады, бірақ патшаның денесінің толық болуы осы уақытта қабылданған көрінеді.
Early Irish kingship was sacred in character. In some early Irish sources, High Kings can gain their power through a marriage to, or sexual relationship with, a sovereignty goddess. The High King is free from blemish, enforces symbolic buada (prerogatives) and avoids symbolic geasa (taboos). According to 7th and 8th century law tracts, a hierarchy of kingship and clientship progressed from the rí tuaithe (king of a single petty kingdom) through the ruiri (a rí who was overking of several petty kingdoms) to a rí ruirech (a rí who was a provincial overking). (See Rí.) Each king ruled directly only within the bounds of his own petty kingdom and was responsible for ensuring good government by exercising fír flaithemon (rulers' truth). His responsibilities included convening its óenach (popular assembly), collecting taxes, building public works, external relations, defence, emergency legislation, law enforcement, and promulgating legal judgment. The lands in a petty kingdom were held allodially by various fine (agnatic kingroups) of freemen. The king occupied the apex of a pyramid of clientship within the petty kingdom. This pyramid progressed from the unfree population at its base up to the heads of noble fine held in immediate clientship by the king. Thus the king was drawn from the dominant fine within the cenél (a wider kingroup encompassing the noble fine of the petty kingdom). The kings of the Ulster Cycle are kings in this sacred sense, but it is clear that the old concept of kingship coexisted alongside Christianity for several generations. Diarmait mac Cerbaill, king of Tara in the middle of the 6th century, may have been the last king to have "married" the land. Diarmait died at the hands of Áed Dub mac Suibni; some accounts from the following century state that he died by the mythic Threefold death appropriate to a sacral king. Adomnán's Life tells how Saint Columba forecast the same death for Áed Dub. The same Threefold Death is said in a late poem to have befallen Diarmait's predecessor, Muirchertach macc Ercae, and even the usually reliable Annals of Ulster record Muirchertach's death by drowning in a vat of wine. A second sign that sacred kingship did not disappear with the arrival of Christianity is the supposed lawsuit between Congal Cáech, king of the Ulaid, and Domnall mac Áedo. Congal was supposedly blinded in one eye by Domnall's bees, from whence his byname Cáech (half blind or squinting), this injury rendering him imperfect and unable to remain High King. The enmity between Domnall and Congal can more prosaically be laid at the door of the rivalry between the Uí Néill and the kings of Ulaid, but that a king had to be whole in body appears to have been accepted at this time.
Мұрагерлік реті
Ирландиядағы мұрагерлік мәселесі 1171 жылы нормандардың билікті басып алуына дейінгі Ирландиядағы патшалықтың ерекшелігіне байланысты өте күрделі. Ирландия көптеген патшалықтарға бөлінген, кейбір патшалар уақыт-уақытпен басқаларына адалдық көрсететін, ал мұрагерлік ережелері (егер болған жағдайда) әртүрлі болды. Патшалардың орнын көбінесе ұлдары басатын, бірақ династияның басқа тармақтары да кезегімен билікке ие болар еді – келісім арқылы ма, күшпен басып алғандығы әдетте белгісіз. Патшалар тізімі және басқа да ерте дереккөздерде нақты бір адамның қалай және неліктен патша болғаны туралы ақпарат аз. Бұл беймәлімдікті күшейткені, әулет ағаштары көбінесе ата-бабаларының патшалықтағы мәртебесін арттыру немесе оларды ықпалды руға қосу үшін көптеген буын өткен соң өңделіп жазылған. Жергілікті патшалықтағы осы беймәлімдіктер жоғары патшалыққа мұрагерлікке қатысты түсіндіруде де ұқсас қиындықтар тудырады. Ирландияның Жоғарғы Королі негізінен рәсімдік, псевдофедералды билеуші болды (оның билігі тіпті мойындалған жағдайда да), ол тек өзі патша болған аймақта ғана нақты билік жүргізді. Уи Неиллдің оңтүстік тармағы үшін бұл Мейт патшалығы (қазіргі Мейт, Вестмейт және Дублин графтығының бір бөлігі) болды. Солтүстік тармақтан шыққан Жоғарғы Корольдер болашақта Ольстер провинциясы болып білетін түрлі патшалықтарға билік етті. 1002 жылы Ирландияның Жоғарғы Корольдігін оңтүстік Уи Неиллдің Маэль Сехнаилл II-сінен Мюнстер патшалығынан Брайан "Борума" мак Кенедиг тартып алды. Кейбір тарихшылар осыны таққа "құқық бұзушылық" деп атады. Ал басқалары ешкімнің патшалыққа заңды құқығы болмағанын көрсетті.
The business of Irish succession is rather complicated because of the nature of kingship in Ireland before the Norman take over of 1171. Ireland was divided into a multiplicity of kingdoms, with some kings owing allegiance to others from time to time, and succession rules (insofar as they existed) varied. Kings were often succeeded by their sons, but often other branches of the dynasty took a turn—whether by agreement or by force of arms is rarely clear. The king lists and other early sources reveal little about how and why a particular person became king. To add to the uncertainty, genealogies were often edited many generations later to improve an ancestor's standing within a kingdom, or to insert him into a more powerful kindred. The uncertain practices in local kingship cause similar problems when interpreting the succession to the high kingship. The High King of Ireland was essentially a ceremonial, pseudo federal overlord (where his over lordship was even recognised), who exercised actual power only within the realm of which he was actually king. In the case of the southern branch of the Uí Néill, this would have been the Kingdom of Meath (now the counties of Meath, Westmeath and part of County Dublin). High Kings from the northern branch ruled various kingdoms in what eventually became the province of Ulster. In 1002, the high kingship of Ireland was wrested from Mael Sechnaill II of the southern Uí Néill by Brian "Boruma" mac Cennédig of the Kingdom of Munster. Some historians have called this a "usurpation" of the throne. Others have pointed out that no one had a strict legal right to the kingship
Брайан 1014 жылы Клонтарф шайқасында қаза тапты. Маэль Сехнаилл II Жоғарғы Корольдікке қайта орналастырылды, бірақ ол 1022 жылы қайтыс болды. 1022 жылдан бастап 1171 жылы нормандардың билікті басып алуына дейін Жоғарғы Корольдік "Оппозициядағы Корольдермен" бірге сақталды.
Brian was killed in the Battle of Clontarf in 1014. Mael Sechnaill II was restored to the High Kingship but he died in 1022. From 1022 through the Norman take over of 1171, the High Kingship was held alongside "Kings with Opposition".
Кейінгі билеуші патшалар
Он екінші ғасырда аумақты біріктіру және патшалық билігін нығайтудың екі процесі қатар жүрді. Осы кезеңде қалған провинциялық патшалар дәстүрлі патшалық орындарын тастап, қалаларға көшті, министрлер мен губернаторларды қызметке тағайындады, oireacht (ақсүйек кеңесшілер жиыны) кеңесін тыңдады, реформалық синодтарда төрағалық етті және тұрақты армиялерді күтіп ұстады. Алғашқы патшалық мұрагерлік кеңірек әулеттің тармақтары арасында кезекпен жүргізілген, бірақ енді мұрагерлік тек әкеден ұлға, ағадан ініге және ағадан сіңіліге немесе араға салып туған ұлға шектелді, бұл кішкентай патшалық руының ерекше тегімен белгіленді. Бұл біріккен отбасылар (Мунстердің Уи Бриан, Солтүстіктің Меик Лохлайн, Коннахттың Уи Конхубхейр) ұлттық деңгейде аралас некелер арқылы байланысты және бір-бірімен бәсекелестікке түсті. 1169 жылғы англо-нормандық шапқыншылықтың алдында біріктіру және нығайту процесі аяқталды, олардың провинциялық патшалықтары бөлініп, қиратылды және олардың бірінен (немесе оған қарсы бүлік көтеріп) Ирландия патшасы ретінде билік ететін феодалдық иеліктерге айналды.
By the twelfth century, the dual process of agglomeration of territory and consolidation of kingship saw the handful of remaining provincial kings abandoning the traditional royal sites for the cities, employing ministers and governors, receiving advice from an oireacht (a body of noble counsellors), presiding at reforming synods, and maintaining standing armies. Early royal succession had been by alternation between collateral branches of the wider dynasty, but succession was now confined to a series of father/son, brother/brother and uncle/nephew successions within a small royal fine marked by an exclusive surname. These compact families (the Uí Briain of Munster, the Meic Lochlainn of the North, the Uí Conchubhair of Connacht) intermarried and competed against each other on a national basis so that on the eve of the Anglo Norman incursion of 1169 the agglomeration/consolidation process was complete and their provincial kingdoms divided, dismembered and transformed into fiefdoms held from (or in rebellion against) one of their number acting as king of Ireland.