Кіріспе

Ирландиядағы этностық топ және тарихи әлеуметтік класс. Англо-ирландтықтар (Angla Éireannach) – негізінен Ирландиядағы ағылшын протестанттық үстемдігінің ұрпақтары мен жалғастары болып табылатын этностық, әлеуметтік және діни топты білдіреді. Олардың көпшілігі 1871 жылға дейін Ирландияның ресми шіркеуі болған Ирландияның Англикан шіркеуіне жатады, немесе азды-көпті ағылшын диссидент шіркеулерінің біріне, мысалы, методист шіркеуіне жатады, бірақ кейбіреулері рим католиктері болған. Олар өздерін көбінесе "британдықтар" деп, сирек "англо-ирландтықтар", "ирландтықтар" немесе "ағылшындар" деп атаған.

Әлеуметтік сынып ретінде

"Англо-ирланд" термині көбінесе 17 ғасырдан бастап 20 ғасырдың басына дейін Ирландиядағы кәсіби және жер иеленуші топты құраған Ирландия шіркеуінің мүшелеріне қолданылады. 17 ғасырдың барысында бұл англо-ирландтық жер иеленушілер Гелл-ирландтықтар мен Ескі ағылшын аристократиясының орнын Ирландияның үстем тобы ретінде басты. Олар ортағасырлық гиберно-нормандық қоныс салушылардан тараған "Ескі ағылшындардан" өзгешелену үшін "Жаңа ағылшындар" деп те аталды. 17-19 ғасырларда күшіне енген (бірақ әртүрлі деңгейде қатаңдықпен орындалған) жазалау заңдары бойынша, Ұлыбритания мен Ирландиядағы Рим-католиктері мемлекеттік лауазымдарды атқарудан шеттетілді, ал Ирландияда олар Дублиндегі Тринити колледжіне қабылданудан және заң, медицина және әскери сияқты мамандықтарды меңгеруден тыйым салынды. Ирландияны жаулау кезінде, белгіленген серттерге бағынбаған Рим-католик жер иелерінің жерлері көбінесе тартылып алынды. Рим-католиктердің жер мүлігін мұраға алу құқығы қатты шектелді. Ирландия шіркеуіне өткендер әдетте жоғалтқан мүлкін сақтап немесе қайта алатын, себебі бұл мәселе бірінші кезекте адалдықпен байланысты деп есептелді. 18 ғасырдың соңында Дублиндегі Ирландия Парламенті заң шығару тәуелсіздігіне қол жеткізді және Тест актілерін жою қозғалысы басталды. Барлық англо-ирландтықтар Кромвель дәуіріндегі протестант ағылшын қоныс салушыларынан тегін іздей алған жоқ; кейбіреулері Уэльс текті болды, ал басқалары Ескі ағылшындар немесе тіпті туған гелдерден ағылшындыққа ауысқандар еді, саясатта, саудада және мәдениетте ағылшын әдеттерін сақтап қалды. Олар сол кездегі танымал ағылшын спорт түрлеріне, әсіресе жарысқа және түлкі аулауға қатысып, Ұлыбританияның үстем таптарымен аралас некелерге тұрды. Олардың көптеген табыстылары мансаптарының көп бөлігін Ұлыбританияда немесе Британ империясының бір бөлігінде өткізді. Көптегендері үлкен ел үйлерін салған, олар Ирландияда "Үлкен үйлер" деп белгілі болды және бұл үйлер Ирландия қоғамындағы топтың үстемдігінің символына айналды. Дублин жұмысшы сыныбының драматургі Брендан Бехан, бекем ирландтық республикашыл, англо-ирландтықтарды Ирландияның демалыс класы ретінде қарастырып, англо-ирландтықты "аты бар протестант" деп атады. Англо-ирландтық романист және әңгімеші Элизабет Боуэн өзінің тәжірибесін "Ирландияда ағылшын, Англияда ирланд" сезімімен және екеуіне де толыққанды жатпайтындығы туралы есте сақтады. Әскери және консервативті саясаттағы беделдеріне байланысты англо-ирландтықтарды, басқалармен қатар, Коррелли Барнетт пруссиялық Юнкер класымен салыстырды.

Кәсіптік мүдделер

20 ғасырдың басында англо-ирландтар Ирландиядағы көптеген ірі жергілікті кәсіпорындарға ие болды, мысалы, «Джейкобс» бисквиттері, «Бьюли», «Бимиш және Кроуфорд», «Джеймсон» вискиі, «W. P. & R. Odlum», «Cleeve's», «R&H Hall», «Maguire & Patterson», «Dockrell's», «Arnott's», «Goulding Chemicals», «Irish Times» газеті, Ирландия теміржолдары және Ирландияның ең ірі жұмыс берушісі – «Гиннес» сыра зауыты. Олар сонымен қатар «Ирландия банкі» және «Goodbody Stockbrokers» сияқты қаржы компанияларын бақылады.

Белгілі мүшелері

Белгілі англо-ирланд ақындары, жазушылары мен драматургтері қатарында Оскар Уайльд, Мария Эджворт, Джонатан Свифт, Джордж Беркли, Шеридан Ле Фану, Оливер Голдсмит, Лоренс Стерн, Джордж Дарли, Люси Нокс, Брам Стокер, Дж. М. Синж, В. Б. Йейтс, Сесил Дей Льюис, Бернард Шоу, Аугуста, Леди Грегори, Сэмюэл Беккет, Джайлс Купер, К. С. Льюис, Лорд Лонгфорд, Элизабет Боуэн, Уильям Тревор және Уильям Аллингэм бар. Жазушы Лафкадио Хирн әкесінің жағынан англо-ирланд тегіне ие болған, бірақ оны әжесінің қызы католик ретінде тәрбиеледі. 19 ғасырда Британ аралдарының ең көрнекті математикалық және физикалық ғалымдары, соның ішінде сэр Уильям Роуэн Гамильтон, сэр Джордж Стоукс, Джон Тиндалл, Джордж Джонстон Стоуни, Томас Ромни Робинсон, Эдвард Сабин, Томас Эндрюс, Лорд Росс, Джордж Салмон және Джордж Фицджеральд англо-ирландтықтар болды. 20 ғасырда Джон Джоли мен Эрнест Уолтон сияқты ғалымдар да, полярлық саяхатшы сэр Эрнест Шеклтон да англо-ирландтықтар еді. Медициналық сарапшылар қатарында сэр Уильям Уайльд, Роберт Грейвс, Томас Ригли Гримшоу, Уильям Стоукс, Роберт Коллис, сэр Джон Ламсден және Уильям Бэбингтон болды. Географ Уильям Кули жаһандану процесін сипаттаған алғашқылардың бірі болды. Англо-ирландтықтар Ричард Бринсли Шеридан, Генри Граттан, Лорд Кастлерег, Джордж Каннинг, Лорд Макартни, Томас Спринг Райс, Чарльз Стюарт Парнелл және Эдвард Карсон британ саясатында маңызды рөл атқарды. Даунинг-стрит өзінің атауын сэр Джордж Даунингтің құрметіне алған. Діни саласында епископ Ричард Покок 18 ғасырдағы саяхат жазуларына үлкен үлес қосты. Англо-ирландтықтар британдық армияның жоғары шенді офицерлерінің арасында да өкілдік етті, мысалы, британдық Үндістанда мансабының көп бөлігін өткізген Ирландия гвардиясы полкінің бірінші құрметті полковнигі, фельдмаршал Эрл Робертс; Веллингтонның қолбасшылығында қызмет еткен фельдмаршал виконт Гоф, өзі Дублиндегі көрнекті англо-ирландтық отбасының басшысы Морнингтон графына туған Велсли; және 20 ғасырда фельдмаршал лорд Аланбрук, фельдмаршал лорд Александр Тунис, генерал сэр Джон Уинтроп Хакетт, фельдмаршал сэр Генри Уилсон және фельдмаршал сэр Гарнет Вулсли. (Қараңыз, ірландтық әскери диаспорасы). Басқалары Британ империясындағы көрнекті лауазымды тұлғалар мен әкімшілер болды, мысалы: Фредерик Мэтью Дарли, Жаңа Оңтүстік Уэльстің бас судьясы; Генри Артур Блейк, Энтони МакДоннелл және Гаван Даффи. Тағы да басқалары оны басқарудың жақсы жолдарын табуға қатысты, Дономор комиссиясы немесе Мойн комиссиясын басқарды. Сэр Джон Уинтроп Хакетт Австралияға көшіп, көптеген танымал газеттердің иесі және редакторы болды. Ол сондай-ақ Батыс Австралия университетінің құрылуына ықпал етті және оның алғашқы канцлері болды. Көркем музыканың өнімді композиторларына Майкл Уильям Балф, Джон Филд, Джордж Александр Осборн, Томас Роузингрейв, Чарльз Вильерс Стэнфорд, Джон Эндрю Стивенсон, Роберт Прескотт Стюарт, Уильям Винсент Уоллес және Чарльз Вуд кірді. Бейнелеу өнерінде мүсінші Джон Генри Фоули, өнер сатушы Хью Лейн, суретшілер Дэниел Маклис, Уильям Орпен және Джек Йейтс; балерина Дам Нинет де Валуа және дизайнер-архитектор Эйлин Грей Ирландиядан тыс жерлерде танымал болды. Уильям Десмонд Тейлор Голливудтағы үнсіз фильмдердің алғашқы және жемісті режиссері болды. Сценарийші Йоханна Харвуд Джеймс Бондтың алғашқы бірнеше фильмдерін жазды. Қайырымдылықпен айналысушыларға Томас Барнардо мен Лорд Ивег кірді. Конфедерация генералы Патрик Клеберн англо-ирланд тегінен шыққан. 2011 жылы Ирландияның азаматтық моралінің жетіспеушілігін талқылаған бұрынғы Таоишиг Гаррет Фицджеральд 1922 жылға дейін: "Ирландияда мықты азаматтық сезім болды, бірақ көбінесе протестанттар мен әсіресе англикандықтар арасында" деді. Америкалық өнеркәсіпші және бизнес магнаты Генри Форд жартылай англо-ирландтық болды; оның әкесі Уильям Форд Коркте туған, оның отбасы бастапқыда Сомерсет, Англиядан келген.