Ирландия: Англо-Нормандық Билік және Папалық Жерлер

Кіріспе

Ирландиядағы Киелі Тақтың меншігінде болған, бірақ ағылшын тәжінің билігінде болған территория.

Ирландияның иелігі (Tiarnas na hÉireann), кейде ретроспективті түрде Англо-нормандық Ирландия деп аталады, 1177 және 1542 жылдар аралығында Англия королі (Ирландияның лорды деп аталады) басқарған және адал Англо-нормандық лордтар бақылаған Ирландияның бір бөлігі болды. Иелік 1169–1171 жылдардағы Англо-нормандық Ирландияға шабуылдан кейін құрылды. Бұл Laudabiliter арқылы Киелі Тақтан Англияның Плантагенет патшаларына берілген паптық феодтық жер болды. Ирландияның лорды Англия королі болғандықтан, ол жергілікті жерде губернатор ретінде, әртүрлі Justiciar, лейтенант, лорд-лейтенант немесе лорд-орынбасар деп танылды. Англия патшалары бүкіл аралға билік етуді талап етті, бірақ шындығында патшаның билігі аралдың бір бөлігіне ғана жетті. Аралдың қалған бөлігі – кейін Галл Ирландиясы деп аталды – әртүрлі Галл Ирландия патшалықтарының немесе басшылықтарының бақылауында болды, олар көбінесе Англо-нормандармен соғыста болды. Англия билігі мен заңдарымен қамтылған аумақ уақыт өте келе өсіп, қысқарып, 13-шы ғасырдың соңы мен 14-шы ғасырдың басында ең үлкен шегіне жетті. Содан кейін иелік 1315–18 жылдары Шотландияның басып кіруі, 1315–17 жылдардағы Ұлы ашаршылық және 1340 жылдардағы Қара өлім салдарынан құлдырап кетті. Саяси жағдайдың тұрақсыздығы және нормандық феодалдық жүйе Ирландиядағы Англо-нормандық лордтарға үлкен автономия беруге мүмкіндік берді, олар өздері үшін графтықтар құрып, кейбір туған Галл патшалары сияқты билікке ие болды. Кейбір Англо-нормандар гаэль тіліне өтіп, ағылшын әкімшілігіне қарсы шықты. Ағылшындар бұған Килкенни жарғыларымен (1366) тыйым салуға тырысты, онда ағылшын қоныс аударушыларына ирланд заңдарын, тілін, әдет-ғұрыптарын және киімдерін қабылдауға тыйым салынды. Бұл кезең 1542 жылы Ирландия Корольдігінің құрылуымен аяқталды.

Норманның Ирландияға келуі

Ирландия Лордтығы үкіметінің билігі оның бар болған кезеңінде Ирландия аралының ішінде сирек таралды, көбінесе Дублин маңындағы Пэйлмен және Корк, Лимерик, Уотерфорд, Вексфорд сияқты қалалармен, сондай-ақ олардың айналасындағы аймақтармен шектелді. Оның пайда болуы Ленстер әулетінің өкілі Диармит Мак Мурчаданың (Диармуид МакМорроу) Уэльсте орналасқан Норман рыцары Ричард де Клэрге, Пемброктың 2-графына (қатысты аты "Strongbow") шақыруына байланысты. Ол жаңа Ирландияның жоғары корольдігі бастаған конфедерациямен тақтан құлатылғаннан кейін, тәжін қайтару үшін күресіне көмектесу үшін оны шақырды (алдыңғы билеуші МакМурроуды қорғаған еді). Англияның Генрих II Стронгбоуды бақылауға алу үшін Ирландияға жорық жасады, өйткені ол оның батыс шебіндегі өз патшалығының тұрақтылығына қауіп төндіреді деп қорқыды (1066 жылдан кейін саксон қашқындыры Ирландияны немесе Фландрияны қарсы шабуыл үшін база ретінде пайдаланады деген алаңдаушылық болған); Плантагенеттердің Оңтүстік Уэльсті консолидациялауының көп бөлігі Ирландияға қарайтын жолдарды ашық ұстау мақсатында жасалды.

Джон Лакланд Ирландияның лорды ретінде

Ирландияның шығыс жағалауындағы шағын бөлігін басып алған Генрих, осы жерді отбасы мүшелері арасындағы дауды шешу үшін пайдаланды. Ол өзінің жерлерін ұлдарына бөліп берді, ал ең кішісі, жерсіз қалғандықтан, Johan sanz Terre (ағылшын тілінде "Джон Лакленд") деп аталды. 1177 жылғы мамыр айындағы Оксфорд парламентінде Генрих Уильям ФицАльдельмды қызметтен босатып, Джонға ирланд жерлерін берді. Осылайша, 1177 жылы 10 жасында Джон Ирландияның Лорды (Dominus Hiberniae) атанды, ал бұл территория ағылшын тілінде Ирландияның Лордшалығы деп белгіленді. Генрих 1185 жылы алғашқы сапарында Джонды Ирландия королі етіп тағына отырғызуды жоспарлаған, бірақ Папа Люций III, бірнеше жыл бұрын Папа Адриан IV берген деген талаптың күмәнділігіне сілтеме жасап, рұқсат бермеді. "Dominus" тағына отыруы жоқ патшаға берілетін әдеттегі атау болды, бұл Генрихтің ниетінің көрсеткіші еді. Луций Джон Ирландияда болғанда қайтыс болды, ал Генрих Рим папасы Урбан III-тен рұқсат алып, Джон үшін алтын мен павлиний қауырсынынан жасалған тәж жасады. 1185 жылдың соңында тәж дайын болды, бірақ Джонның сапары толық сәтсіздікке ұшырағандықтан Генрих тәж кигізу рәсімін тоқтатты. Джонның үлкен ағаларының қайтысынан кейін 1199 жылы Англия королі болды, соның салдарынан Ирландияның Лордшалығы, кіші Норман князі басқаратын жеке ел емес, Анжу тажының тікелей билігіне көшті. Джонның ізбасарларының құқықтық терминологиясында "Ирландияның иелігі" Англия тажына берілген билікті білдірді, ал осы аумақ "Ирландия елі" деп аталды.

Гельдоммен ұзақ күрес

13 ғасырда ортағасырлық жылы кезеңде, жылы климат пен жақсы өнімділік кезінде, Иелік гүлденді. Феодалдық жүйе енгізілді, ал Ирландия Парламенті алғаш рет 1297 жылы отырысқа жиналды. Кейбір округтер шеринг жүйесі арқылы құрылды, ал қабырғалы қалалар мен қамалдар ландшафттың ерекшелігіне айналды. Бірақ Еуропаның бағытымен байланыстың көп бөлігі Нормандардың "жалғыз ирландтар" деп атағандарына ешқандай пайдасы тимеді. "Жалғыз" сөзі латынша "merus" сөзінен шыққан, яғни "таза" деген мағынаны білдіреді. Осы кезеңде қоршаған ортаның нашарлауы мен орманның кесуі тоқтамай жалғасты, ағылшын жаңа келгендері мен халық санының өсуі оны одан бетер күшейтті. Норман элитасы мен дін қызметкерлері нормандық француз және латын тілдерінде сөйледі. Көптеген кедей қоныс аударушылар ағылшын, валлий және фламанд тілдерінде сөйледі. Гельдік аймақтарда ирланд диалектілері қолданылды. Вексфорд округіндегі Йола тілі – ерте ағылшын диалектілерінің сақталған нұсқасы. Шамамен 1350 жылға жатқан Килдар өлеңдері – орта ағылшын тілінде жазылған, жергілікті мәдениеттің күлкілі мысалы. 1315-1318 жылдары Эдуард Брюс Шотландиядан шапқындады, бұл экономиканың көп бөлігін қиратты және 1315-1317 жылдардағы үлкен ашаршылықпен бірге болды. Ольстер графтығы 1333 жылы жойылды, ал 1348-1350 жылдардағы қара өлім қала тұрғындары Нормандарына, қалған Гельдік руларына қарағанда зор әсер етті. Норман және ағылшын отарлаушылары жергілікті мәдениет пен тілдің көп бөлігін қабылдауға бейімділік танытты, "гелидендірілді" немесе кейбірлердің айтуынша, "ирландтардан да ирландтырақ" болды. 1366 жылы Килкенни заңы Норман бақылауындағы аймақтардан Гельдік мәдениеттің кейбір элементтерін шығарып тастауға тырысты, бірақ бұл бекер болды. Норман иеліктері көбірек гелидендіріліп, өздерінің билігі үнемі өсіп келе жатқан жергілікті басшылармен одақ құрған сайын, тәждің бақылауы азайды. Сонымен қатар, Плантенет үкіметі ирланд басшылары мен халқына, олардың әскери күшіне көбінесе сүйенетін, одан бетер қанаушылық тудырды. Норман иеліктері мен үкіметтік күштер үшін олармен одақтас немесе ағылшын бақылауындағы аймақтарда (мысалы, Лейнстер, оның ішінде Мит және Оссори, Манстер және Коннахттың кейбір бөліктері) тұратын жергілікті ирландтарды жалдау кең таралған практика болды. Бұл оңай болды, өйткені сол кездегі ирландтардың ұлттық сезімі болған жоқ және олар жалдамалылыққа және одақтарды ауыстыруға бейімді болды. Бірақ ирланд басшылары ағылшын үкіметінің қанаушылық шараларынан көңілі толып, патшаға қарсы ашық көтеріліске шықты. Бұрын ағылшындармен ынтымақтасқан, бірақ ашықтан-ашық Норманға қарсы және Дублин әкімшілігінің басына дұрыс келмейтін тайпалардың арасында О'Коннор Фалли, МакМурроу Каванаг әулеті (Лейнстер Корольдігі), Берн және Лейкс О'Морлары ең танымал болды. Бұл тайпалар ассиметриялық партизандық соғыс және отарлаушылардың иелігіндегі жерлерге шабуылдар жасау арқылы өздерінің аумақтарын ағылшын шабуылдарынан өте ұзақ уақыт бойы сәтті қорғауға қабілетті болды. Сонымен қатар, О'Нилл және О'Доннелл сияқты ағылшын үстемдігіне ешқашан кірмеген жергілікті басшылардың күші бірте-бірте артты, олар тағы да ирланд саясатының сахнасындағы маңызды ойыншыларға айналды. Тарихшылар 1350 және 1500 жылдар аралығында Гельдік тілінің қайта жандануы немесе қайта өркендеуі болғанын айтады, сол кезде Тақ үшін билік ететін аймақ Дублиннің айналасындағы шағын аймаққа дейін қысқарды. 1500 және 1542 жылдар аралығында аралас жағдай туды. Көптеген тайпалар, кем дегенде теорияда, көп жағдайда Таққа адал болды, бірақ өзара игіліктерге негізделген Гельдік стильдегі одақтар жүйесін қолданды, ол әдетте қазіргі Кильдар графтығына негізделген. 1504 жылы Нокдо шайқасында осындай коалициялық әскер Галвейдегі Берктермен шайқасты. Алайда, 9-графтың мұрагері Силкен Томас 1535 жылы жасаған көтерілісі негізінен ағылшын әкімшілерінің билік етуінің аз ынсапты жүйесіне әкелді. Бұл көтерілістің аяқталуы және Генрих VIII-дің 1540 жылы ирланд монастырларын басып алуы оның қазіргі парламенттің негізінде жаңа патшалық құру жоспарына әкелді.

The Lordship thrived in the 13th century during the Medieval Warm Period, a time of warm climate and better harvests. The feudal system was introduced, and the Parliament of Ireland first sat in 1297. Some counties were created by shiring, while walled towns and castles became a feature of the landscape. But little of this engagement with mainstream European life was of benefit to those the Normans called the "mere Irish". "Mere" derived from the Latin merus, meaning "pure". Environmental decay and deforestation continued unabated throughout this period, being greatly exacerbated by the English newcomers and an increase in population. The Norman élite and churchmen spoke Norman French and Latin. Many poorer settlers spoke English, Welsh, and Flemish. The Gaelic areas spoke Irish dialects. The Yola language of County Wexford was a survivor of the early English dialects. The Kildare Poems of c. 1350 are a rare example of humorous local culture written in Middle English. The Lordship suffered invasion from Scotland by Edward Bruce in 1315–1318, which destroyed much of the economy and coincided with the great famine of 1315–1317. The earldom of Ulster ended in 1333, and the Black Death of 1348–1350 impacted more on the town dwelling Normans than on the remaining Gaelic clans. The Norman and English colonists exhibited a tendency to adopt much of the native culture and language, becoming "Gaelicized" or in the words of some "More Irish than the Irish themselves". In 1366 the Statute of Kilkenny tried to keep aspects of Gaelic culture out of the Norman controlled areas albeit in vain. As the Norman lordships became increasingly Gaelicized and made alliances with native chiefs, whose power steadily increased, crown control slowly eroded. Additionally, the Plantagenet government increasingly alienated the Irish chiefs and people on whom they often relied for their military strength. It had been a common practice for the Norman lordships as well as government forces to recruit the native Irish who were allied to them or living in English controlled areas (i. e. Leinster including Meath and Ossory, Munster and some parts of Connacht). This was easy to do as the native Irish had no great sense of national identity at that time and were prone to mercenarism and shifting alliances. But the Irish chiefs became increasingly alienated by the oppressive measures of the English government and began openly rebelling against the crown. Some of the more notable among those clans who had formerly cooperated with the English but became increasingly alienated until turning openly anti Norman and a thorn in the side of the Dublin administration were the O'Connor Falys, the MacMurrough Kavanagh dynasty (Kingdom of Leinster), the Byrnes and the O'Mores of Leix. These clans were able to successfully defend their territories against English attack for a very long time through the use of asymmetrical guerrilla warfare and devastating raids into the lands held by the colonists. Additionally, the power of native chiefs who had never come under English domination such as the O'Neills and the O'Donnells increased steadily until these became once again major power players on the scene of Irish politics. Historians refer to a Gaelic revival or resurgence as occurring between 1350 and 1500, by which time the area ruled for the Crown – "the Pale" – had shrunk to a small area around Dublin. Between 1500 and 1542 a mixed situation arose. Most clans remained loyal to the Crown most of the time, at least in theory, but using a Gaelic style system of alliances based on mutual favours, centered on the Lord Deputy who was usually the current Earl of Kildare. The Battle of Knockdoe in 1504 saw such a coalition army fight the Burkes in Galway. However, a rebellion by the 9th Earl's heir Silken Thomas in 1535 led on to a less sympathetic system of rule by mainly English born administrators. The end of this rebellion and Henry VIII's seizure of the Irish monasteries around 1540 led on to his plan to create a new kingdom based on the existing parliament.

Патшалыққа айналу

Ағылшын монархтары Ирландия аралындағы бағындырылған жерлерін атау үшін "Ирландияның Иесі" атауын қолдана берді. Бұл атау 1542 жылы Ирландия Парламенті қабылдаған Ирландия Корольдігі заңы арқылы өзгертілді, Генрих VIII-нің талабы бойынша оған Ирландия Королі деген жаңа атақ берілді, ал мемлекеттің атауы Ирландия Корольдігі деп өзгертілді. Генрих VIII өзінің атауын өзгертуге себеп, Ирландияның иелігі Папалықтың Норман монархиясына берілген еді; Генрихті Католик шіркеуі анафемаға ұшыратқандықтан, оның атағын Ватикан алып тастауы мүмкін деп қауіптенді. Генрих VIII Ирландияның толыққанды корольдік болуын қалаған, осы арқылы ирланд азаматтарының арасында адалдық сезімін күшейтуді көздеді, олардың кейбіреулері оның бағыну және қайтару саясатына қатысты. Қауіпсіздікті арттыру үшін Корольдік Ирландия армиясы құрылды.