Кіріспе

Майкл Чабонның 2000 жылғы романы «Кавалер мен Клейдің таңғажайып оқиғалары» – американдық автор Майкл Чабонның 2000 жылғы романы, ол 2001 жылы көркем әдебиет саласындағы Пулитцер сыйлығын жеңіп алды. Роман екі еврей туыстың – чехиялық суретші Джо Кавальер мен Бруклинде туған жазушы Сэмми Клейдің Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі, соғыс кезеңіндегі және соғыстан кейінгі өмірін баяндайды. Романда Кавальер мен Клей комикс индустриясының пайда болған сәттерінен бастап, оның Алтын ғасырына дейінгі маңызды тұлғаларына айналады. «Кавалер мен Клей» романы «көпшілік мақтауына» ие болып, «Нью-Йорк Таймс» бестселлері тізіміне енді, сондай-ақ 2000 жылғы Ұлттық кітап сыншылары шеңберінің сыйлығына және PEN/Faulkner көркем әдебиеті сыйлығына үміткер болды. 2006 жылы Бретт Истон Эллис бұл романды «өзімнің буынымның үш ұлы кітабының бірі» деп атады, ал 2007 жылы «Нью-Йорк кітаптар шолуы» романын Чабонның ең маңызды туындысы деп бағалады. Романның жарық көргеніне байланысты бірнеше қосымша жобалар іске асырылды, оның ішінде Чабон жариялаған екі повесть кірді, олар романға жазылған, бірақ соңында кірмеген материалдардан тұрады: «The Return of the Amazing Cavalieri» – «McSweeney's Quarterly Concern» журналында (2001), және «Breakfast in the Wreck» – «The Virginia Quarterly Review» журналында (2004). 2004 жылы романға қосымша «A Postscript» атты туынды жеке түрде жарық көрді, ол «Zap! Pow! Bam! The Superhero: The Golden Age of Comic Books, 1938–1950» жинағына енді. 2004 жылдан 2006 жылға дейін Dark Horse Comics романда сипатталған супербатырлар туралы оқиғалар негізінде «Escapist» комикс кітаптарының екі сериясын шығарды, олардың бір бөлігін Чабон жазды. Dark Horse Comics сонымен қатар романға комикс форматындағы «жалғасын» шығарды: Брайан К. Воган жазған және Джейсон Шон Александр мен Стив Ролстон салған «Escapists» комиксі.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Роман 1939 жылы 19 жасар Йозеф "Джо" Кавальердің Нью-Йорк қаласына қашқын ретінде Greyhound автобусымен келуімен басталады, ол Бруклинде 17 жасар туысы Сэмми Клеймен бірге тұрады. Менторы Корнблумның көмегімен Джо нацистер басып алған Прагадан Литваға, Прага Големімен бірге бір табытқа жасырынып қашып кетеді. Джо Жапония мен Сан-Франциско арқылы Нью-Йоркке жетеді. Джо отбасының қалған бөлігін, оның ішінде кіші інісі Томасты да қалдырып кетеді. Роман дами келе, Джо мен Сэмми өздерінің шығармашылық салаларын табады: біреуі кәсіпкерлік, екіншісі көркемдік. Сурет салуға ортақ қызығушылықтан басқа, екеуі де еврей сахналық әртісі Гарри Гудинимен байланыста болады: Йозеф (комикс шебері Джим Стеранко сияқты) Прагада сиқыр және эскапологияны зерттеді, бұл оған Еуропадан кетуіне көмектесті. Сэмми – "Құдіретті Молекуланың" ұлы, водевильдегі күшті адам. Сэмми Джоның сурет салу талантын байқағаннан кейін, оған Empire Novelty жаңа өнімдер компаниясында иллюстратор болып жұмыс табады. Empire иесі Шелдон Анапол, Суперменнің соңғы мәдени және қаржылық табысына ортақтасуға ниеттеніп, Джо мен Сэммидің шығармашылық қабілетімен комикс бизнесіне енуге тырысады. "Сэм Клей" деген атпен Сэмми Джоның суреттерімен бірге оқиғалар жаза бастайды, ал екеуі Бруклиндегі бірнеше басқа жасөспірімдерді Amazing Midget Radio Comics (компанияның жаңа өнімін насихаттау үшін аталған) шығаруға шақырады. Екеуі де өздерінің туындысына құштар, ақша табуға шын жүректен үміттенеді және жұмыс берушілерінің пікіріне үнемі алаңдайды. Журналда Сэмми мен Джоның кейіпкері, Эскапист, антифашистік супербатыр бейнеленеді, ол (басқалармен қатар) Гудини, Капитан Америка, Бэтмен, Фантом және Скарлет Пимпернелдің қасиеттерін біріктіреді. "Эскапист" зор танымал болады, бірақ Суперменнің артындағы таланттар сияқты, комикс авторлары мен суретшілері баспасының кірісінен аз үлес алады. Джо мен Сэмми өздерін пайдалануда екенін білуге көп уақыт кетеді, себебі олардың жеке мәселелері бар: Джо отбасына Прагадан қашып кетуге көмектесуге тырысады және өзінің көркемдік амбициялары бар богемиялық Роза Саксқа ғашық болады, ал Сэмми өзінің сексуалдық бағытын анықтауға және кәсіби және әдеби мансабында өрлеуге тырысады. Нью-Йоркке келгеннен кейін бірнеше ай бойы Джоның отбасына көмектесуге деген құлшынысы оның жұмысында көрінеді, ол жұмыс берушінің алаңдаушылығына қарамастан, нацистерге қарсы болып қалады. Осы уақыт аралығында ол Розамен көбірек уақыт өткізеді, Розаның әкесінің таныстарының балаларының бар мицвасында сиқыршы ретінде өнер көрсетеді, тіпті ол кейде отбасымен күресуден алаңдағаны үшін өзін кінәлі сезінеді. Джоның отбасын Америкаға әкелуге жасаған күш-жігерінің нәтижесінде оның кіші інісі Томас (Томми) "Мириамның сандығы" кемесімен жол алады. Алайда Перл-Харборға шабуыл жасау қарсаңында Томмидің кемесі неміс суасты қайығымен батырылады. Роза жүкті екенін білмейтін Джо, қатты уайымдап, теңізге аттанады, немістермен күресуге ниеттенген. Бірақ оны Антарктидадағы теңіз базасына жібереді. Жабылып қалған мұржа базаны бензинмен жұмыс істейтін жылытқыштан шыққан көмірқышқыл газымен толтырады, нәтижесінде Джо бұл оқиғадан Кельвинатор станциясындағы теңізшілер мен иттердің арасында аман қалған үш адамның бірі ретінде шығады: екі қызметкер және ит. Нью-Йоркке оралғаннан кейін Джо Роза мен Сэммиге қайтадан бетін көрсетуге ұялады және олардың күтілген кездесуінен бас тартады. Қаладағы бұрынғы байланыстарынан хабарсыз ол Эмпайр Стейт Билдингіндегі жасырын жерде тұрады, оның қайда екенін тек сиқыршы достарының шағын тобы ғана біледі. Джоның АҚШ-тың соғысқа кіруіне дейінгі тәжірибелерімен қатар, Сэмми The Escapist радиосының дауысымен, әдемі Трейси Бэконмен романтикалық қарым-қатынас жасайды. Трейсидің киножұлдызының сұлулығы Сэммиді қорқытады, бірақ кейін олар ғашық болады. Трейси фильмде "Эскапист" рөлін ойнағанда, ол Сэммиді өзімен бірге Голливудқа көшіп келуге шақырады, бұл ұсынысты Сэмми қабылдайды. Бірақ кейін Трейси мен Сэмми Нью-Джерсидегі досының жағажай үйіне бірнеше басқа гей-жұптармен бірге барғанда, жеке кешкі асқа жергілікті полиция және ФБР-дің екі дежур агенті шабуыл жасайды. Тойдағы барлық ер адамдар тұтқындалады, тамақ үстелінің астына жасырынған екеуін қоспағанда. ФБР агенттері соңғы рет қарап шығып, жасырынған екі адамды табады, олардың бірі Сэмми. Олар өкілеттіктерін пайдаланып Сэмми мен екінші ер адамды сексуалдық зорлыққа ұшыратады. Осы оқиғадан кейін Сэмми қудалау қаупімен өмір сүре алмайтынын түсініп, Трейсимен қарым-қатынасын үзді. Джо соғысқа аттанғанда, Сэмми Розаға үйленеді және олармен бірге қала сыртында тұрады, онда олар Розаның ұлы Томмиді сырттай қарағанда дәстүрлі отбасыда тәрбиелейді. Бірақ Сэмми мен Роза Томмиден барлық құпияларын жасыра алмайды, ол Джомен кездеседі және Эмпайр Стейт Билдингінде одан бір жылға жуық жеке сиқыр сабақтарын алады, бұл туралы ешкім білмейді. Томми Кавальер мен Клей екеуін қайта қосуға көмектеседі, олар комикс саласындағы жұмыстарын жаңа күшпен жалғастырады. Джо Сэмми мен Розаның үйіне көшіп келіп, Розамен қарым-қатынасын қайта жандандырады. Бірақ кейін Сэммидің гомосексуализмі ұлттық телеарнада ашыққа шығады, ол сенатор Эстес Кефаувердің жасөспірімдердің бұзылуына байланысты комикстердің зиянды әсерін зерттейтін Сенат комиссиясының алдында куәлік береді. Бұл Роза, Сэмми және Джоның отбасын қайта құруға жасаған әрекеттерін одан әрі қиындатады. Соңында Сэмми Джо мен Розаның көндіруіне қарамастан Лос-Анджелесқа көшуге шешім қабылдайды, тіпті Джо оған Empire Comics сатып алғанын айтқаннан кейін де. Таңертең олар оның төсегі жасалғанын және Сэммидің жоқ екенін көреді.

Шабыт

Романдағы көптеген оқиғалар нақты комикс авторларының өміріне негізделген, оның ішінде Джек Керби (кітаптың түйіндемесінде оған арналады), Боб Кейн, Стэн Ли, Джерри Сигел, Джо Шустер, Джо Саймон, Уилл Эйснер және Джим Стеранко. Сальвадор Дали, Аль Смит, Орсон Уэллс және Фредерик Вертам сияқты тарихи тұлғалар да екінші дәрежелі рөлдерде ойнайды. Романның уақыт шеңбері комикстердің алтын ғасырымен шамалас келеді, Суперменнің тұңғыш рет жариялануынан басталып, Кефаувер Сенатының тыңдауымен аяқталады – бұл екі оқиға көбінесе осы дәуірді белгілеу үшін қолданылады.

Кейіпкерлер

Жозеф "Джо" Кавалье – Басты кейіпкерлердің бірі – 19 жастағы Прагадан келген еврей босқын. Сэмми Клейман, әзірде Сэм Клей деп те аталады – екінші басты кейіпкер – Джо Кавальедің 17 жасар американдық туысы. Роза Сакс – Джоның сүйіктісі, кейін Сэмнің әйелі болған богемиялық суретші. Трейси Бэкон – "Қашқыш" рөлін ойнаған, Сэмге өзінің сексуалдық идентитігімен санасуға көмектескен әдемі актер. Ол эскапизм тақырыбын дамытуға көмектеседі және Сэммиге метафоралық түрде денесінен шығуға көмектеседі. Шелдон Анапол – "Империя" комиксінің иесі, Сэм мен Джо жұмыс істейтін компания. Джордж Дизи – "Империя" комиксінің бас редакторы. "Қашқыш" – Комикстердегі супергерой және Кавалье & Клейдің туындысы. Ағайынның арманын бейнелейді. Луна Мотт – Кавалье & Клейдің басты әйел кейіпкері. Джо Роза Сакспен танысқаннан кейін оны көбінесе өзі ойлап тапты. Бернард Корнблум – Джо Кавальедің Прагадағы әйбары мен эскапологиядан сабақ берген ұстазы. Карл Эблинг – Сэм мен Джоның жұмысынан "Империя" комиксіне қауіп төндірген нацистік көзқарастағы адам. Этель Клейман – Сэм Клейдің анасы. "Мықты Молекула" – Сэм Клейдің вадевильде ойнаған әкесі Альтер Клейменнің сахналық есімі, ол жарманкеде трактордың астында қалып қайтыс болған күшті адам. Томас Масарик Кавалье – Джо Кавальедің кіші інісі, ол Пёрл-Харборға шабуыл жасауға аздай қалғанда кемесі неміс суасты қайығымен батып кеткенде Америкаға бара жатқан еді. Томас Эдисон Клей – Джо Кавалье мен Роза Сакс Клейдің туған ұлы Томми, сонымен қатар Сэм Клейдің кемеңгер ұлы және бірінші туысы. Томмиге "Жо туысқан" қайта келгенге дейін ол Сэм Клейдің ұлы деп айтылған. Лонгман Харку – Роза Сакстың әкесі және Сэм Клейдің қайнағасы. Джон Уэсли Шэнненхаус – Джомен бірге Антарктидада орналасқан эксцентрикті әскери ұшқыш. Ал Смит – Нью-Йорктің бұрынғы губернаторы және 1928 жылғы президенттікке демократтардың үміткері. Эстес Кефаувер – Сенаттың жасөспірімдердің қылмыстық әрекеттері жөніндегі кіші комитетінің төрағасы. Гарри Гудини – Шын есімі Эрик Вайс, қашып құтылу шебері, иллюзионист, трюк жасаушы. Элеонора Рузвельт – АҚШ-тың бірінші ханымы. Салвадор Дали – Танымал испандық сурреалист суретшісі және мүсіншісі, өзінің ерекше мінезімен белгілі. Орсон Уэллс – "Азамат Кейн" фильмінің сценарийін жазып, өндіріске алып, режиссерлік жасап, бас рөлде ойнады.

Қабылдау

The Guardian газетінің заманауи шолуында Стефани Меррит кітапты жоғары бағалап, "Кавальер мен Клей заманауи американдық көркем әдебиеттің ең жақсы туындыларымен бірге тұруға лайық" деді. Entertainment Weekly бұл романды онжылдықтың "ең жақсы" кітаптарының тізіміне қосып, "2000 жылғы бұл роман комикстерді, еврей мистикасын және американдық тарихты керемет бірлікке біріктірген" деді. 2019 жылы "Кавальер мен Клейдің таңғажайып оқиғалары" The Guardian газетінің 21 ғасырдың 100 ең жақсы кітабының тізімінде 57-орынға ие болды.

Басылымдар

АҚШ: 2000, Random House, қатты мұқаба,
АҚШ: 2001, Picador, жұмсақ мұқаба,
АҚШ: 2012, Random House, жұмсақ мұқаба және электрондық кітап. Бұл басылымда оқырманға арналған нұсқаулық және автордың қосымша туындылары бар "Қалдықтар мен қызықтылар" бөлімі кірген: "Құлаудағы таңғы ас", "Таңғажайып Кавальеридің оралуы", "Кроссовер" және "Елу доллар жеңіске жеткізеді".

Фильм

2023 жылға қарай роман әлі түсірілмеген. Продюсер Скотт Рудин, 90-жылдардың басында Чабонмен бірге «The Gentlemen Host» жобасымен жұмыс істеген, роман жарыққа шықпастан бұрын Paramount Pictures үшін «The Amazing Adventures of Kavalier & Clay» романының экрандық құқықтарын бір жарым беттік синопсис негізінде сатып алды. (Рудин романның алғашқы басылымына осылай қатысқандықтан, оның есімі алғы сөздерде көрсетілген.) Кітап жарық көргеннен кейін Рудин Шабонды сценарий жазуға шақырды. 2002 жылдың шілдесінде процесс 16 айға созылып, алты нұсқасы жасалғаны хабарланды, бірақ ешқайсысы да талапшыл Рудинді қанағаттандырмады. «Бұл аркада ойынындағыдай, бір жерден басы шыға береді», – деді Шабон сол кезде. «Біреуін түзетсем, екіншісі шыға келеді». Сол кезде фильм белсенді дайындық кезеңінде болды (режиссерлікке Сидней Поллак келісімін берген, ал Джуд Лоу Кавальер рөліне үміткер болған), бірақ сол жылдың қарашасында режиссер Стивен Далдри The New York Times газетінде фильмді «келесі жылы» түсіруді жоспарлап отырғанын мәлімдеді. 2005 жылдың қаңтарында Шабон өзінің веб-сайтында «шамамен бір ай бұрын «Кавальер мен Клейдің таңғажайып оқиғалары» фильмінің айналасында жеміс шыбығындай қысқа ғана қыбырлау болды. Бұл актерлерді іріктеуге байланысты болды. Ол былай өтті: Сэм Клей рөлінде Тоби Магуайр. Джо Кавальер рөлінде Джейми Белл. Роза Сакс рөлінде Натали Портман. Ол он бір минут бойы қатты қыбырлады. Содан кейін жоғалып кетті». Актерлер Эндрю Гарфилд, Райан Гослинг, Бен Уишоу және Джейсон Шварцман да жобадағы рөлдерге қарастырылды, ал Уишоу мен Гарфилд «Терезе», «Шаббат кешкі асы», «Қайта оралу», «Големнің тарихы», «Соғыс аяқталды» атты экрандық сынақтарға сахналар түсірді. 2006 жылдың маусым айында Шабон Портманның әлі де «Роза рөліне үміткер» екенін айтып, кітаптағы фильмге кірмейтін бірқатар маңызды сюжеттік желілерді тізімдеді. Тізімге 1939 жылғы Нью-Йорк әлемдік көрмесінің қираған жерлерінде Клей мен Трейси Бэкон арасындағы сахна (бірақ фильмде де гомосексуалдық махаббат тарихы болады), Лонг-Айленд сахнасы және Орсон Уэллс пен Стэн Лидің кейіптері кірді. Шабон «Бұл жобаның бюджет пен актерлік құрамымен нағыз алдын ала өндіріске көшуі 2006 жылдың 12 шілдесінде немесе оған таяу күндері шешіледі» деп қосты. Алайда 2006 жылдың тамызында фильмнің «жасыл жарыққа» ие болмағаны хабарланды. 2007 жылдың сәуірінде Шабон жобаның «студиялық саясатқа байланысты, мен білмейтін себептермен тоқырағанын» айтты. «Қазіргі уақытта, мен білемінше, ештеңе болмай жатыр».

Теледидар

2011 жылдың желтоқсанындағы сұхбатында Стивен Далдри «Кавалер мен Клей» романын толықметражды фильм емес, телесериал ретінде шығаруды қарастырып жатқанын айтты. Ол «HBO арнасында сегіз бөлімдік сериал ретінде жасағанды жөн көремін. Егер сіз бұл туралы мақалаға жазып, HBO-ға хабарласып, менің қалағанымды айтсаңыз, қатты риза болар едім» деді. 2019 жылы CBS TV студиясы Шабонмен және оның әйелі, сондай-ақ жазушы әрі серігі Айелет Уолдманмен бірнеше жылдық өндіріс келісіміне қол қойды, оның ішінде романды Showtime сериалы ретінде бейімдеу жоспарлары да бар еді. Шабон 2020 жылы ол және Уолдман сценарийді бірлесіп жазып жатқанын растады, алғашқы «екі сегіз бөлімдік маусымды» күтіп отырғанын хабарлады.

Опера

2018 жылы Метрополитен операсы роман негізінде Опера Филадельфиямен бірлесіп опера қою мүмкіндігін қарастырып жатқанын хабарлады.

Сахна

2014 жылы Сиэтл қаласындағы Book It Repertory Theatre Джефф Швагер жазған пьесаны сахнаға қойды. Көрсетілім 2014 жылдың 8 маусымынан 13 шілдесіне дейін жалғасты, оның ұзақтығы 5 сағатты құрады, соның ішінде 40 минуттық тамақтану үзілісі болды.

Мәдени сілтемелер

Жозеф "Джо" Кавалье 2006 жылы Пол Малмонттың "The Chinatown Death Cloud Peril" романында есімдері аталады. Роман 1930 жылдардағы танымал арзан әдебиет жазушыларының достығы мен бәсекелестігін көрсетеді; сондай-ақ Лестер Дент, Уолтер Б. Гибсон және Л. Рон Хаббард та кіреді. 2012 жылғы сұхбатында Бенедикт Камбербэтч кітаптың бейімделуіне түсуге қызығушылық танытты. Романдағы ерте комикстердің бірінің мұқабасында Адольф Гитлерге "Құтылушы"ның соққысы бейнеленген (кітаптың кейбір басылымдарында осы сурет мұқаба ретінде қолданылған). Бұл – "Капитан Америка" комиксінің нақты өмірдегі сериясына сілтеме, онда басты кейіпкер Гитлерге алғашқы санының мұқабасында соққы береді, бұл Перл-Харборға шабуылдан бір жыл бұрын жарық көрген.