Кіріспе

Кәсіби қызметті басшылыққа алатын қағидалар мен ережелер. Кәсіби этика – кәсіби мамандардан күтілетін жеке және ұйымдық мінез-құлық стандарттарын қамтиды. "Профессионализм" сөзі бастапқыда діни ордендердің сертіне қатысты қолданылған. Бірақ 1675 жылға дейін бұл термин әлемдік мағынада қолданыла бастады және үш білімді мамандыққа: дінтану, құқық және медицина салаларына қатысты қолданылды. Осы кезеңде "профессионализм" термині әскери мамандыққа да қолданылды. Кәсіпқорлар мен мойындалған мамандықтарда жұмыс істейтіндер арнайы білім мен дағдыларды пайдаланады. Осы білімді халыққа қызмет көрсетуде қалай қолдану керек деген мәселе моральдық тұрғысынан қарастырылады және "кәсіби этика" деп аталады. Кәсіби этиканың ең алғашқы мысалы – Гиппократ анттары, оған дәрігерлер бүгінге дейін адал.

Құралымдары

Кейбір кәсіби ұйымдар өздерінің этикалық қағидаларын бірнеше жеке компоненттер арқылы анықтайды. Әдетте, оларға шыншылдық, сенімділік, ашықтық, жауапкершілік, құпиялылықты сақтау, бейтараптылық, құрмет, заңға бағыну және адалдық кіреді.

Іске асыру

Көптеген кәсіби мамандар клиенттерді қанаушылықтан қорғау және мамандықтың беделін сақтау үшін олардың сақтауы тиіс ішкі қағидалар жиынтығына ие. Бұл тек клиенттердің ғана емес, сонымен қатар осы мамандық өкілдерінің мүддесіне де жатады. Тәртіптік кодекстер мамандыққа қатысты мінез-құлық стандартын белгілеуге және жеке тәжірибешілердің осы стандартты сақтауын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді, осылайша олар стандартқа сәйкес келмесе, кәсіби ұйымнан тәртіптік шаралар қолданылады. Бұл өз ісіне жауапкершілікпен қарайтын мамандарға, этикалық принциптері төмендердің бәсекелестікке зиян келтірмейтініне сеніммен жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл мамандыққа қоғамның сенімін арттырады және адамдарды олардың қызметтерін пайдалануға ынталандырады.

Ішкі реттеу

Кәсіби ұйымдар өз этикасын өзі реттейтін жағдайларда, мұндай ұйымдар өз мүддесіне қызмет етуі және тәртіпсіз мінез-құлық танытқан мүшелермен қарым-қатынас жасағанда өз этикалық кодексін сақтамауы мүмкін. Бұл, әсіресе, белгілі бір білім саласында дерлік толық монополияға ие мамандықтар үшін тән. Мысалы, жақында ғана ағылшын соттары өз қызметіне қатысты, сот шешімдері мен заңнамадан тыс мәселелерде кәсіби консенсусқа сүйенген. Ұлыбританияда жүргізілген жаңа зерттеулер адвокаттардың "кейде кәсіби тұрғыдан күмәнді, тіпті заңға қайшы әрекеттерге баратынын, бірақ олармен байланысты құқықтық ережелер мен мүдделерді толыққанды қарастырмайтынын" көрсетіп отыр. Зерттеуде адвокаттардың белгілі бір әрекеттері заң үстемдігіне қауіп тудыруы мүмкін екендігі "кең таралған және маңызды" деп табылған. АҚШ-тағы соңғы оқиғалар (2023) да осыған ұқсас мәселелерді көрсетеді.

Заңмен бекітілген ереже

Көптеген елдерде кәсіби этикалық стандарттарды заңмен реттейтін нормативтік актілер бар, мысалы, Англия мен Уэльстегі медбикелік және акушерлік қызметті реттейтін мемлекеттік органдар. Осы стандарттарды сақтамау салдарынан мәселе сотқа берілуі мүмкін.

Мысалдар

Мысалы, қарапайым азамат көлік апатынан зардап шеккен адамды құтқаруға әрекет етпегені үшін жауапты емес, себебі олар тиісті жедел жәрдем көрсетуге білімі жетпейді. Бірақ, зардап шеккенге көмекке шақыруға тырысуға міндетті. Мұның себебі – оларда қажетті білім мен тәжірибе жоқ. Ал толыққанды білімі бар дәрігер (қажетті құрал-жабдықпен) дұрыс диагноз қойып, тиісті шараларды жүзеге асыра алады. Мұндай жағдайда дәрігердің көмектеспеуі жалпы абайсыздық және этикалық бұзушылық деп есептеледі. Дегенмен, дәрігер көмектесіп, абайсыздыққа немесе этикаға қайшы келетін қателік жасаса, оның салдары ауыр болуы мүмкін. Білімі жоқ адамның көмек көрсетуге ешқандай әрекет жасамайынша немқұрайдылық танытқаны есептеледі, ал қасақана зиян келтірмесе, "Жақсы самариялық" заңдарымен қорғалады. Кәсіпорын қауіпсіз емес жобаның қауіпсіздігін растау үшін кәсіби инженерге жүгінуі мүмкін. Бір инженер моральдық принциптеріне қайшы келетін болса, жобаны растаудан бас тартады, ал кәсіпорын пара алған, адал емес инженерді тауып, жобаны қайта жасау шығынынан құтылуы мүмкін. Кейбір корпорациялар өздерінің этикалық беделін жақсарту үшін құпиялылық сияқты сыртқы хабар берушілерді қорғау шараларын енгізеді. Мысалы, Citi компаниясы мұны "Этикалық желі" деп атайды, бірақ Citi сияқты компаниялар осы желіге түскен шағымдарды қаншалықты қабылдайтыны белгісіз.

Сепаратизм

Теориялық тұрғыдан алғанда, кәсіптік этика кодексінің қоғамды басқаратын моральдық талаптармен сәйкес келуі керек пе деген пікірталас бар. Бұл мәселеде өздігінен шешім қабылдаушылар, кәсіптерге қажет деп санаған жағдайларда мұндай шектеулерден асып түсуге рұқсат етілуі керек деп есептейді. Себебі олар белгілі бір нәтижелерге қол жеткізу үшін дайындалған, және бұл нәтижелер қоғамның басқа да функцияларына қарағанда моральдық тұрғыдан басым болуы мүмкін. Мысалы, дәрігер пациенттің жағдайының ауырлығы туралы шындықты айтса, бұл пациентке қатты күйзеліс тудырып, денсаулығына зиян келтіруі мүмкін деп есептеген жағдайда, ол пациентке өтірік айтуы мүмкін. Бұл пациенттің дербестігіне деген құрметсіздік болып табылады, себебі пациенттің өміріне маңызды әсер ете алатын ақпараттан айырылуына себеп болады. Мұндай әрекет әдетте моральдық жағынан қате деп есептеледі. Дегенмен, денсаулықты жақсарту және сақтау қоғамда моральдық басымдыққа ие болса, онда осы мақсатқа жету үшін басқа моральдық талаптарға қайшы келуді қажетті деп санауға болады. Бизнес атмосферасын құру студенттерге жоғары мектептегі еркін ортадан университет бітіргеннен кейін кәсіби өмірде күтілетін жағдайларға бейімделуге көмектеседі.

Әдеп кодексі

Сент-Ксавьердің мінез-құлық кодексі сияқты мінез-құлық кодекстері студенттердің академиялық өмірінде маңыздырақ болып келеді. Бұл ережелердің кейбірі академиялық мәселелерге ғана қатысты болса, ал кейбірі бұрынғы жылдарға қарағанда тереңірек, мысалы, қызметкерлерге және құмар ойындарға қатысты күтілетін құрмет деңгейін толық сипаттайды. Мінез-құлық кодексі студенттер мектепке қатысқан кезде ғана емес, шетелде оқыған кезде де қолданылады. Сондай-ақ, мектептер халықаралық оқу бағдарламалары үшін мінез-құлық кодексін енгізеді, ол көптеген студенттік нұсқаулықтардағы сияқты ережелерді қамтиды.