Кіріспе

Ағылшын нейрохирургы және Формула-1 дәрігері (1928–2012)

Эрик Сидни Уоткинс (6 қыркүйек 1928 – 12 қыркүйек 2012), Формула-1 қауымдастығында көбінесе профессор Сид немесе жай ғана профессор деп танылатын ағылшын нейрохирургы. Ливерпульде туған Уоткинс Ливерпуль университетінде оқып, 1952 жылы бітірген. Кейін ол Оксфордта және кейін Лондонда нейрохирургия саласында маманданғанға дейін Корольдік армияның медициналық корпусында төрт жыл қызмет етті. Уоткинс демалыс күндері жарыс трассасының дәрігері болып жұмыс істеді, және ол Сиракузадағы Нью-Йорк штатының мемлекеттік университетінің медициналық университетінде нейрохирургия профессоры болып тағайындалғаннан кейін Уоткинс Гленде де осы қызметін жалғастырды. Брэбхам командасының басшысы Берни Экклстоунмен болған кездесуде оған ФИА Формула-1 қауіпсіздік және медициналық делегаты, Формула-1 трассалық медициналық командасының басшысы және апат жағдайында алғашқы көмек көрсетуші лауазымы ұсынылды. Уоткинс 26 жыл бойы осы қызметті атқарды. Ол Герхард Бергер, Мартин Доннелли, Эрик Комас, Рубенс Барричелло, Карл Вендлингер және Мика Хаккинен сияқты көптеген жүргізушілердің өмірін сақтап қалды. Уоткинстің Сид және Алистер есімді екі ұлы, Джессика мен Марта есімді екі қызы болды. Ол үшінші әйелі Сьюзанмен Мэтью және Антоний есімді екі өгей ұлын да бөлісті. Сьюзан – биограф және тарихшы. Уоткинс 2012 жылдың 12 қыркүйегінде жүрек талмасынан қайтыс болды.

Ерте өмір

Сидни Уоткинс Ливерпульде Уоллес пен Джессика Уоткинстің ұлы ретінде дүниеге келді. Уоллес Глостерширден шыққан көмір шаруасы болған, бірақ 1930 жылдардағы Ұлы депрессия кезінде Ливерпульге көшіп келді, онда ол бастапқыда велосипедтерді жөндеуден бастап, кейіннен автокөліктерді жөндеуге дейін шағын бизнес ашты. Уоткинс 25 жасқа дейін әкесінің гаражында жұмыс істеді. Оның екі інісі мен бір сіңлісі болды. Уоткинс Прескот грамматикалық мектебінде стипендия алды. Ол әкесіне дәрігер болғысы келетінін айтты, бірақ әкесі оған қарсы болды. Уоткинс 1956 жылы Ливерпуль университетін медицина докторы мамандығы бойынша бітірді. Оқу кезінде ол жылу стресінің денсаулыққа тигізетін әсері зерттеді, нәтижесінде жоғары температураның зихи еңбекке үлкен әсер ететіні анықталды. Бұл зерттеулер кейіннен автожарыстардағы жұмысында өте пайдалы болды. Бітіргеннен кейін, ол төрт жыл бойы Батыс Африкада Корольдік армияның медициналық корпусында қызмет етті. Сол жерде ол өзінің жалғыз автоспорттық жарысына қатысты, 1955 жылғы Батыс Африка раллиінде Ford Zephyr Zodiac көлігін жүргізіп, бірінші кезеңнен кейін жарыстан шықты. 1958 жылы ол Ұлыбританияға оралып, Оксфордтағы Рэдклифф ауруханасында нейрохирургияға маманданған. 1961 жылы ол Брэндс-Хатч трассасындағы карт жарысында алғаш рет медициналық қызметкер ретінде автоспорттық іс-шараға қатысты. Бос уақытында ол Сильверстоун трассасында жарыс дәрігері болып жұмыс істеді. 1962 жылы Нью-Йорк штатының мемлекеттік университетінде нейрохирургия профессоры қызметіне ұсыныс алғаннан кейін, Уоткинс Сиракузға (Нью-Йорк) көшіп, Уоткинс Глен трассасында автоспортқа деген қызығушылығын жалғастырды. Уоткинс төрт адамды және өзінің медициналық құралдарын алып келді, себебі трасса әкімшілігі жеткілікті жабдықпен қамтамасыз ете алмады. 1970 жылы ол Лондон ауруханасында нейрохирургия бөлімінің меңгерушісі болу үшін Англияға оралды және сол жылы RAC медициналық комиссиясына шақырылды.

1970 жылдар

1978 жылы Уоткинс Формула-1 конструкторлар қауымдастығының сол кездегі бас атқарушысы Берни Экклстоунмен кездесті, ол Уоткинске Формула-1 жарысының ресми дәрігері лауазымын ұсынды. Экклстоун медициналық мәселесі болғанын айтып, Уоткинске маусым бойына 35 000 доллар төлеуге келісті. Уоткинс әуе билеттеріне, қонақүйге, көлік жалдауға және басқа да қосымша шығындарға өзі төлеуге тиіс болды. Уоткинс келісіп, 1978 жылғы Швеция Гран-присінде алғашқы жарысына қатысты. Гран-при күндерінен басқа уақытта ол Лондонда нейрохирург ретінде жұмысын жалғастырды. Оның қауіпсіздік және медициналық делегат ретіндегі алғашқы күні Брэндс-Хатчта жүргізушілермен танысу үшін болды. Уоткинс жыл бойы көптеген сессиялар өтетіндіктен, жеке сынақ күндеріне қатыспады. Бастапқыда оның тағайындалуына кейбір жарыс трассалары қарсылық білдірді, олар оның тағайындалуын өздерінің жұмысын бақылау әрекеті ретінде қарастырды. Сол кезде медициналық жабдықталған орындар кейде тек шатырдан ғана тұратын. 1978 жылғы Италия Гран-присінде Ронни Петерсон бірінші айналымда ауыр апатқа ұшырады, көлігі өртенді. Ұстаздар Клей Регаццони, Патрик Депайлер және Джеймс Хант оны қираған көліктен шығарды, бірақ Уоткинс оқиға орнына келген кезде итальян полициясы адамдардың аймаққа кіруіне кедергі келтіру үшін адамнан қабырға жасады. Уоткинске алдымен емдеуге көмектесуге рұқсат берілмеді және жедел жәрдем Петерсонды ауруханаға жеткізуге дейін шамамен 18 минут кешікті, ол келесі күні қайтыс болды. Жарыс аяқталғаннан кейін Уоткинс Экклстоуннан жақсырақ қауіпсіздік жабдықтарын, анестезиолог, медициналық машина және медициналық тікұшақ (Medevac) беруді талап етті. Барлығы АҚШ-тағы келесі жарыста ұсынылды. Сонымен қатар, Уоткинс отыратын медициналық машина жарыстың бірінші айналымында жарыс машиналарын бірінші айналымдағы апат жағдайында дереу көмек көрсету үшін ілесіп жүретін болды. Хоккенхаймдағы ұйымдастырушылар Уоткинске жарысты басқаруға рұқсат бермеді, ал Экклстоун старт сызығының алдында тұрып, жүргізушілерге көліктерінен шығуға бұйрық беретінін мәлімдеді.

1980 жылдар

1981 жылы сол кездегі автоспортты басқаратын FISA ұйымы Медициналық комиссияны құрды, ал Уоткинс президент болып сайланды. 1982 жылы Бельгия Гран-присінде Уоткинс Роланд Брюйнсереде басқарған медициналық машинамен Жиль Вильнёвтің қаза табатын апатына барды және оның жүрегі қалыпты күйде болғанда, тыныс алу үшін трахеясына құбыр салды. Вильнёв вертолетпен Левендегі Гастхусберг ауруханасына жеткізілді, ал Уоткинс 1979 жылғы чемпион Джоди Шектер Монакодағы үйінде отырған Вильнёвтің әйелі Жоаннамен сөйлесті. Жоанна Шектердің әйелі Пэммен бірге Уоткинспен сөйлесу үшін Бельгияға ұшты. Жоанна мен Уоткинс екеуі де оның өкпесін жасанды тыныс алу аппаратынан ажырату туралы шешімді қабылдады, содан кейін Вильнёв қайтыс болды. Сол жылы Канада Гран-присінде Уоткинс жарыстың бірінші айналымында Риккардо Палеттидің қазасына қатысты. Уоткинс Палеттидің машинасына соқтығысқаннан кейін 16 секундтен соң жетіп, шлемнің визорын ашып, оның көз қарашықтары кеңейгенін көрді. Бірақ медициналық көмек келгенге дейін Палеттидің машинасы жанармай бакінің жарылуынан тұтанып кетті. Уоткинс ауыр күйіктерден сақтану үшін арнайы киім киген, бірақ қолына зардап тиді. Өрт сөндірілгеннен кейін ол Палеттидің тамағына құбыр салу үшін қолғаптарын шешіп тастады, бірақ Уоткинстің аяқ киімдері өртте еріді. 1985 жылы Ұлыбритания Гран-присінде Уоткинс жүргізушілерге арналған брифинг кезінде күміс кубок алды. Кубокта былай деп жазылған: "Профессорға, Формула-1-ге сіздің құнды үлесіңіз үшін рахмет. Сіздің бізде екеніңізді білу жақсы". 1986 жылы Уоткинс жол апатында жұлын зақымданған Фрэнк Уильямсқа көмектесуге жауапкер болды.

1990 жылдар

Уоткинс 1992 жылы ми мен омыртқа ауруларына шалдыққан адамдардың алдын алу, емдеу және күтім деңгейін жақсарту мақсатындағы қайырымдылық қоры – «Ми және омыртқа қоры»н құрды. Ол қорының қамқоршысы болды. 1994 жылғы Сан-Марино Гран-присінде Уоткинс өмірін қиған апаттан кейін жақын досы, үш дүркін чемпион Айртон Сеннаға көмектесуге мәжбүр болды. Уоткинс Сеннаның психикалық жағдайына алаңдады. Ол Сеннаның отандасы және шәкірті Рубенс Барричелло жараланған және австриялық Роланд Раценбергер қаза болған екі оқиғадан кейін, екеуінің жарыстан кетіп, балық аулауға баруын және жарысты ұмытуын ұсынды. Жарыс басталғанда Сенна сағатына шамамен 140 миль жылдамдықпен тосқауылға соқтығысты. Оқиға орнына келген кезде алған мәліметтеріне сүйене отырып, бас жарақатының ауырлығына байланысты Сеннаны құтқаруға мүмкіндік болмағанын айтты. Уоткинс сондай-ақ Сеннаның дем алғанын, бүкіл денесінің босаңсқандай болғанын байқағанын және дінге сенбесе де, сол сәтте Сеннаның «жаны денесінен шығып кеткенін» сезінгенін айтты. ФИА қауіпсіздік жөніндегі сарапшылар кеңесі 1994 жылы жарыстан кейін құрылды және Уоткинс кеңестің төрағасы болып тағайындалды. Уоткинс 2003 жылы ралли және картинг зерттеу топтарын құруға да жауапты болды. 2004 жылы үш топ ФИА Автоспорт қауіпсіздігі институты ретінде біріктірілді, ал Уоткинс президент болды. 1995 жылғы Еуропа Гран-присінде Рубенс Барричелло мен Макс Папис сенбілік іліккеннен кейін допинг тестілеуден өтпеді, себебі екеуінен де эфедрин табылды. Уоткинс кейіннен эфедрин жүргізушінің қабілетіне әсер етпейді және Формула-1 Халықаралық Олимпиада комитетінің (ХОК) тізімін қатаң түрде қолданбауы керек деп мәлімдеді. 1995 жылғы Австралия Гран-присінде Мика Хаккинен жұма күнгі іліккен кезінде бір шинасы тесілгеннен кейін Brewery Bend айналымында жоғары жылдамдықпен аударылып құлады. Хаккинен дереу есінен танып қалды, бірақ басы айналасындағы қабырғаға немесе кабинаға тимеді. Екі ерікті дәрігер, Джереме Кокингс және Стив Льюис, 15 секунд ішінде оқиға орнына жетіп, шұғыл трахеотомия жасады. Уоткинс соңғы болып келді және дәрігерлерге емдеуді жалғастыруға рұқсат берді, Хаккиненнің жүрегін екі рет қайта іске қосты. Уоткинс 1996 жылы медициналық жетістіктері үшін Марио Андретти сыйлығымен марапатталды.

2000 жылдар

Уоткинс Дэвид Висенганың қорғауын жүзеге асырды, Мельбурн қаласындағы Альфред ауруханасының қызмет көрсету тәжірибелерін зерттеу кезінде, онда маршал Грэм Беверье 2001 жылғы Австралия Гран-приінде Жак Вильнёвтің машинасының дөңгелегінен соққы алып қайтыс болды. 2002 жылы Уоткинс Гран-при жарыстарының қауіпсіздігін арттырудағы еңбегі үшін Британ империясы орденінің офицері атанды. Ливерпуль университеті 2004 жылдың 8 шілдесінде Ливерпульде өткен салтанатты шарада оған құрметті докторлық диплом табыс етті. 2004 жылдың 26 қыркүйегінде Уоткинс пен Гари Хартштейн Питер Филлипс және команданың тағы үш мүшесімен бірге сол жолмен келе жатқанда, олардың фургоны басқа көлікпен жоғары жылдамдықпен соқтығысып, оқиға орнына бірінші болып жетті. 2004 жылдың 12 қазанында Уоткинс FIA Автомобиль және қоғам қорының тұңғыш президенті болды, ал сол жылдың желтоқсан айында FIA Мотор спорты қауіпсіздігі институтының тұңғыш президенті атанды, екеуі де FIA-ның жүз жылдығына арнап құрылған.

Зейнеткерлік

Зейнеткерлікке шыққаннан кейін ФИА Уоткинсті Формула-1-де медициналық стандарттарды жаңғыртуға зор үлес қосканы үшін мойындады. 2005 жылдың 20 қаңтарында Уоткинс ФИА-дағы түрлі медициналық лауазымдарынан зейнетке шыққандығын хабарлады, бірақ ФИА Моторспорт қауіпсіздігі институтының президенті қызметін жалғастыру ниетін білдірді. ФИА президенті Макс Мосли Уоткинстің көп жылғы орынбасары Гэри Хартштейнді оның орнына тағайындады. Қызметтен кеткеннен кейін Мосли: «Профессор Уоткинс моторспортта қауіпсіздік және медициналық араласу стандарттарын жақсартуға ерекше үлес қосты» деді. 2005 жылдың қыркүйегінде қолдаушылар тобы Уоткинсті рыцарь атағына ие ету үшін науқан бастады. 2008 жылдың шілдесінде Уоткинс «Моторспорт индустриясына ең үлкен үлес қосқаны» үшін Лордтар палатасында Мартин Брандл табыс еткен сыйлықпен марапатталды. 2011 жылдың 8 желтоқсанында Уоткинс ФИА институтының президенті лауазымынан қадам басқанын, бірақ құрметті мәртебесін сақтайтыны жарияланды. Зейнеткерлікке шыққан күні Дубайда өткен ресми ФИА гала-кешінде ол ФИА Академиясының мотор спорты бойынша алтын медалін алды. 1998 жылдан бері Моторспорт қауіпсіздігі қоры жыл сайын Уоткинс лекциясын ұйымдастырып келеді, ол Бирмингемдегі Ұлттық көрме орталығында өтетін Autosport International шоуында өткізіледі. Бұл лекциялар көбінесе моторспорт қауіпсіздігіне қатысты мәселелерге арналған, оларды Макс Мосли және Росс Броун сияқты арнайы шақырылған спикерлер оқып береді. Уоткинс өзі алғашқы лекцияны оқыды және 2007 жылы тағы да оқыды. Уоткинс жарыс қауіпсіздігі туралы бірнеше кітап жазды немесе бірлесіп жазды, соның ішінде «Life at the Limit: Triumph and Tragedy in Formula One».

Жеке өмір

Уоткинстің Сид пен Алистер есімді екі ұлы және Джессика мен Марта есімді екі қызы болды. Ол үшінші әйелі Сьюзаннан Мэтью мен Антоний есімді екі өгей ұлының әкесі болды. Сьюзан – биограф және тарихшы. Ол сигаретке тартып, виски ішуге және балық аулауға құмар еді. Оның үлкен ұлы Сид Саутгемптон қалалық ауруханасында балалар дәрігері-консультанты болды. Екінші ұлы Алистер бұрынғы БАҚ өкілі, FIA және Kirch Media ұйымдарында жұмыс істеді, сондай-ақ British American Racing компаниясының маркетинг директоры қызметін атқарды. Өгей ұлы Антоний Глазго қаласындағы Королева Елизавета ауруханасы мен Корольдік балалар ауруханасында кеңесші нейрохирург болып жұмыс істейді. Уоткинстің тоғыз немересі болды.

Өлім және мұра

Уоткинс 2012 жылдың 12 қыркүйегінде Лондонның Король Эдуард VII ауруханасында қайтыс болды. Оның отбасы жанында болды. Формула-1-де жарысқан көптеген жүргізушілер мен спорттың басқа да көрнекті тұлғалары Уоткинске құрмет көрсетті. Уоткинс 18 қыркүйекте Шотландия шекарасына жақын жерде жекелеген рәсіммен жерленді. Содан кейін 2013 жылдың 18 қаңтарында Лондонның Сент-Мэрилебон шіркеуінде естелік қызмет өтті. Бұл қызметке Формула-1 өкілдері барлығы 200 адам қатысты. 2012 жылдың желтоқсан айында Top Gear журналы Сидті Формула-1-де адам өмірін сақтағаны үшін "Жыл адамы" деп атады. Ричард Хаммонд: "Ол автоспорттың аңызы болды, тіпті қазір де ол қайтыс болғаннан кейін өмір сақтап жатыр" деді. 2015 жылдың 15 желтоқсанында Ливерпульдегі Фазакерлидегі Уолтон орталығы NHS Foundation Trust-та Уоткинс есімімен жаңа ғимараттың ашылуына Анна, принцесса Рояль ресми түрде қатысты. Ол кісі естелік тақта мен Уоткинстің бюстін ашып, оның автоспорт пен нейрохирургияға қосқан үлесін құрметтеді.