Кіріспе
Италиядағы либералды саяси партия Италиялық радикалдар (РИ) – Италиядағы либералды және либертариандық саяси партия. Партия 19-ғасырдың классикалық радикализмі мен Радикалдық партиясынан шабыт алады. РИ Еуропалық либералдар мен демократтар альянсының мүшесі, сондай-ақ бұрынғы серіктес партиясы – «Еуропаны көбірек» партиясымен бірге, және бұрын Либералды Интернационалдың толық құқықты мүшесі болған. 14 шілдеде 2001 жылы Даниэле Капеццоне бірінші хатшы ретінде тағайындалған партия өзін «либеральді, либериста [және] либертарио» деп сипаттайды, мұнда либеральді – саяси либерализмді, либериста – экономикалық либерализмді білдіретін итальян тіліндегі термин, ал либертарио – моральдық және әлеуметтік мәселелерге қатысты мәдени либерализмнің бір түрін көрсетеді. Партияның конституциясына сәйкес, «партия өз символымен бірге сайлауға қатыспайды». 2001 жылдан 2017 жылға дейін партия Италия Либералды партиясының сол қанаты 1955 жылы құрған және 1960-шы жылдары Марко Паннелла қайта жандандырған Радикалдық партияның жалғасы ретінде Трансұлттық Радикалдық партияның (ТРП) итальяндық бөлімі болуға ниеттенген. Радикалдық партия негізінен Біріккен Ұлттар Ұйымы деңгейінде жұмыс істейтін, ұлттық сайлауға қатыса алмайтын трансұлттық үкіметтік емес ұйымға айналғандықтан, оның итальяндық мүшелері 1992 мен 1999 жылдар аралығында Паннелла тізіміне, ал 2001 жылға дейін Бонино тізіміне бірігіп, РИ құрды. 2017 жылы ТРП РИ-мен байланысты үзіп жіберді. Quaderni Radicali және Notizie Radicali – партияның газеттері. Radio Radicale партияның ресми радиостанциясы; 2008 жылдың желтоқсанында Italia Oggi оны «үздік мамандандырылған радио хабар таратушы» деп таныды.
The Italian Radicals (, RI) is a liberal and libertarian political party in Italy. The party draws inspiration form 19th century classical radicalism and the Radical Party. The RI are a member of the Alliance of Liberals and Democrats for Europe Party, along with its former associate party More Europe, and was previously a full member of the Liberal International. Established on 14 July 2001 with Daniele Capezzone as its first secretary, the party describes itself as "liberale, liberista [and] libertario", where liberale refers to political liberalism, liberista is an Italian term for economic liberalism, and libertario denotes a form of cultural liberalism concerning moral and social issues. According to its constitution, the party "as such and with its symbol does not take part in elections". From 2001 to 2017, the party intended to be the Italian section of the Transnational Radical Party (TRP) as the continuation of the Radical Party founded in 1955 by the left wing of the Italian Liberal Party and re launched in the 1960s by Marco Pannella. As the Radical Party had become a transnational non governmental organization working mainly at the United Nations level, which by statute could not participate in national elections, its Italian members organised themselves into the Pannella List between 1992 and 1999 and the Bonino List until 2001, when they established the RI. In 2017, the TRP broke with the RI. Quaderni Radicali and Notizie Radicali are the party's newspapers. Radio Radicale is the official radio station of the party; in December 2008, it was awarded by Italia Oggi as the "best specialized radio broadcaster".
Өмірбаян
Радикалдық партия Италияда солшыл либертариандық қозғалыс ретінде ұзақ уақыт бойы сақталды, көбінесе Италияның саяси құрылымына ең қарсы оппозиция ретінде көзге түсті. 1994 жылы Сильвио Берлускони саяси аренаға енген кезде, Паннелла тізіміне біріккен және Берлускони ұсынған экономикалық либерализмге қызығушылық танытқан радикалдар оны қолдады, бірақ сын көзбен қарап, оның оңшыл бірінші үкіметіне (1994–1995) тікелей қатыспады, дәстүрлі партиялар ұсынып тұрған консервативтік және мемлекеттік саяси жүйеге қарсы "либералдық революция" күтіп отырды. Радикалдар мен Берлускони арасындағы қарым-қатынас, оның одақтастарының арасында радикалдардың мәдени либерализміне қарсы тұратын әлеуметтік консерваторлар болғандықтан, көп ұзамай тоқтап қалды. 1999 жылғы Еуропалық парламент сайлауында Бонино тізімі 8,7% дауыс алып, жеті депутаттық орынға ие болды, олардың ішінде Эмма Бонино, Марко Паннелла, Марко Каппато және Бенедетто Делла Ведова бар еді. Дегенмен, радикалдар бұл сайлаудағы табысты тұрақты саяси ықпалға айналдыра алмады, бұл кейінгі сайлауларда анық көрінді.
Жаңа партияға жол
1999 жылғы сайлаудан кейін олар Берлусконидің оңшыл орталыққа қайта қабылдау ұсынысынан бас тартып, Каппато басшылығымен Либералды революция және Еуропа Біріккен Штаттары үшін радикалдар комитетін құрды. 2000 жылғы өңірлік сайлауға дейін жағдай керісінше болды: Берлусконидің консервативті одақтастары альянсты қайта құруды көздеген радикалдарға вето қойды. Осының салдарынан олар көптеген өңірлерде тәуелсіз кандидаттарды тікелей ұсынды, тек Пьемонт және Ломбардияда ғана өкілдер сайланды. 2001 жылы жалпы сайлауда жеңіліске ұшырағаннан кейін (дауыстардың бар болғаны 2,3% және бірде-бір мандатсыз) олар өздерін Итальян радикалдары деп қайта ұйымдастырды және 28 жастағы Даниэле Капеццонеді хатшылыққа, ал Делла Ведова, Рита Бернардини және Лука Коссионині бірлескен президенттер етіп сайлады. 2005 жылғы өңірлік сайлауға дейін радикалдар өздерінің оқшауланғанын көріп, бұрынғысыздай қадам жасап, саяси платформаларына қарамастан, оңшыл "Еркіндік үйі" немесе солшыл "Одақ" коалициясына қосылу туралы өтініш білдірді. Екі коалиция да олардың өтінішін қабылдамады, бірақ бұл партияның итальяндық партиялық жүйедегі орнын өзгертуіне мүмкіндік берді.
Тұтқадағы гүл
2005 жылдың қарашасында Радикалдар Италияның Демократиялық Социалистерімен (SDI) одақ құрып, 2006 жылғы жалпы сайлауда «Одақ» коалициясының де-факто мүшелері болды. Француз Социалистік партиясынан сатып алынған, Социалистік Интернационалдың (оның құрамында SDI де болған) символы – «жапырақтағы гүл» – бірлескен тізім үшін таңдалды, сол себепті тізім «Жапырақтағы гүл» (RnP) деп аталды. Бұл шешім оңшыл орталықпен одақтасуға көбірек ұмтылған радикалдардың арасында жарылысқа алып келді: Делла Ведова басқаратын бұл топ «Либералды реформаторлар» партиясын құрып, «Еркіндіктер үйіне» қосылды, соңында Берлусконидің «Италия күштері» партиясына бірікті. Сайлауда бұл тізім жалпы дауыстардың 2,6% ғана жинады, бұл одақ құрылғанға дейін екі партияның жинаған қолдауынан әлдеқайда аз (2004 жылғы Еуропа парламенті сайлауында Радикалдар жеке 2,3% алған). Радикалдар солтүстіктегі бекіністерінде «Forza Italia» партиясына, ал социалистер оңтүстіктегі негізгі аймақтарында «The Olive Tree» партияларына дауыс берушілерді жоғалтты (RnP сайлау нәтижелерін қараңыз). Сайлаудан кейін Бонино Проди II кабинетінде Еуропалық істер мен халықаралық сауда министрі болып ант берді. 2006 жылдың қарашасында Паннелламен туған даудан кейін Капеццоне хатшы лауазымына қайтадан үміткер болмауға мәжбүр болды және оның орнына қатардағы Бернардини келді. Содан бері, ресми түрде партиядан шықпаса да, Капеццоне үкіметтің саясатын қатты сынап, «Шешім!» деп аталатын өзінің саяси бірлестігін құрды, ол солшыл орталықтан гөрі оңшыл орталыққа жақын болды. Кейін Капеццоне «Forza Italia» партиясына қосылып, партияның өкілі болды. 2007 жылдың қарашасында RnP таратылды, себебі SDI шағын социалистік партиялармен бірігіп, қазіргі Италия Социалистік партиясын құрды. Радикалдар өз тарихындағы жаңа бетбұрысқа келді. 2007 жылғы съезге дайындық кезінде Паннелла партияның «Ватикан билігіне, зорлық-зомбылыққа және мақтанға қарсы азаматтық күреске қарағанда экономикалық, либералдық және либертариандық реформаларға абсолюттік басымдық беруі керек» екенін мәлімдеді, бұл 2006 жылы басымдыққа ие болған мәселе. Бұл оңшыл орталықпен келісуді білдірмейді.
Демократиялық партияның ішінде
2008 жылғы жалпы сайлауда Радикалдар Демократиялық партиямен (ДП) бірге қайта сайлануға түсті. ДП басшысы Уолтер Велтронимен жасалған келісім бойынша алты депутат және үш сенатор сайланды. Сайлаудан кейін Бонино Сенат вице-президенті болып тағайындалды және Радикалдар ДП парламенттік фракцияларына қосылды. Маусым айында Бернардини, Мария Антониетта Коссони және Элизабетта Зампарутти (үшеуі де сайланған депутаттар) хатшы, президент және қазынашы лауазымдарына сәйкесінше Антонелла Касу, Бруно Меллано және Микеле Де Люсиямен алмастырылды. Қарашада ұлттық съезде жаңа басшылық бекітілді. 2009 жылғы Еуропалық парламент сайлауында Радикалдар Бонино Паннелла тізімі астында ДП-дан бөлек қатысты. 2,4% дауыс жинаған олар еуропарламентке бірде-бір депутатты өткізе алмады және 30 жылдан бері алғаш рет құрамынан шығарылды. Қараша айында Марио Стадерини Касудың орнын басып, хатшы болды. Бонино 2010 жылғы өңірлік сайлауда солшыл орталық коалициясынан Лацио облысының президентіне кандидат болды, бірақ Рената Полвериниден жеңілді.
Парламенттен тыс
2013 жылдың қаңтар айында партия алдағы жалпы сайлауда «Амнистия, Әділет және Еркіндік» (Aministia, Giustizia, e Libertà) деп аталатын жеке сайлау тізімімен қатысатынын мәлімдеді. Сайлауда партия 0,2% дауыс жинап, депутаттар мен сенаторларды сайлаудан өткізе алмады. Алайда, сәуір айында және екі ай бойы жаңа үкімет құруға жасалған сәтсіз әрекеттерден кейін, оның халықаралық беделі мен Паннелланың лоббилік жұмысының нәтижесінде Бонино Летта кабинетінде Сыртқы істер министрі болып ант берді. Кабинет 2014 жылдың 22 ақпанына дейін қызмет етті, содан кейін Бонино кірмейтін Ренци кабинеті оны алмастырды. 2013 жылдың қараша айында партия жаңа басшылықты сайлады: Бернардини хатшы, Лаура Арконти президент және Валерио Федерико қазынашы болып тағайындалды. Партия 2014 жылғы Еуропалық парламент сайлауына қатыспады, себебінің бірі – қаржы жетіспеушілігі болды. 2015 жылдың қарашасында өткен жылдық партия съезінде Риккардо Маги хатшы, ал Каппато президент болып сайланды. Паннелла съезде сөз сөйлемеді, ал Бонино бұрынғы басшымен қарым-қатынасы нашар болғандықтан, съезге қатыспады. Бірақ, кейіннен Бонино 2016 жылғы Рим мен Милан қалалық сайлауларына «радикалды» тізімдерді ұсынған Маги мен Каппатоны қолдауға шешім қабылдады. Бұл қадамға TRP басшылығы, әсіресе Маурицио Турко қарсы болды. Тізімдер тиісінше 1,2% және 1,9% дауыс жинады, және екі жағдайда да олар PD ұсынған кандидаттарды бірінші немесе екінші турда қолдады, бұл партияның ел деңгейінде орталық-солшыл күштермен жақындасуына мүмкіндік берді.
Панелланың өлімі мен бөлінуі
2016 жылдың мамыр айында ұзақ жылдар бойы қатерлі ісікке шалдыққан Паннелла қайтыс болды, ал итальяндық саясаткерлер оған құрмет көрсетті. Осы оқиға партияны екі топқа бөліп жіберді: бір жағынан Маги, Каппато және Стадерини (Бонино қолдауымен), екінші жағынан Турко, Бернардини және Радио Радикале қызметкерлерінің көп бөлігі (Паннелланың естелігін сақтап, оған жақын болған). Біріншісі Италия саясаты мен сайлауға көбірек назар бөлсе, екіншісі Трансұлттық Радикалды партияның (ТРП) қызметіне қызығушылық танытты және Паннелла ұсынғандай, сайлауда белсенді роль атқармайтын болды. Бұл бөлініс 2016 жылдың қыркүйек айында ТРП съезінде айқын көрінді, онда Турко мен Бернардини фракциясы қарсы топты жеңіске жеткізді. 2016 жылдың қараша айындағы съезде RI Магиді хатшы ретінде бекітті, ал Антонелла Солдоны президент етіп сайлады. 2017 жылдың ақпан айында ТРП RI-мен байланысын үзді (RI ТРП-ны бойкоттады деген айып тағылды) және соңғысы Радикалдық штабтан қуылды.
Парламентке қайта оралу
2017 жылдың қарашасында RI, Делла Ведованың Forza Europa (FE) және Азаматтар мен инноваторлардың (CI) бірқатар мүшелерімен бірге, Бонино басшылығымен 2018 жылғы жалпы сайлауға қатысуға ниет білдірген, Еуропаны қолдайтын тізім құрды. +E, Маттео Ренци мен ДП басқарған орталық-солшыл коалицияның бір бөлігі болды. Тізім сайлауда 2,6% дауыс жинады, бұл 3% шегінен төмен болды, бірақ Бонино Римдегі бір мандатты округтен Сенатқа, Маги Римнен Палатаға, ал Алессандро Фусаккия шетелдегі итальяндықтардың Еуропалық округінен сайланды. Сонымен қатар, тізім Ломбардия аймақтық сайлауында 2,1% және бір облыстық кеңесші, ал 2018 жылғы аймақтық сайлауда да 2,1% және бір облыстық кеңесшінің мандатын иеленді. 2018 жылдың шілдесінде +E толыққанды партия ретінде ұйымдасуға кірісті. Комитет құрылатын болды, оған ұзақ жылдар бойы радикал болған Жанфранко Спадаччиа төрағалық ететін, +E партиясын 2019 жылдың қаңтарында өтетін құрылтай съезіне дейін басқаратын болды. Жаңадан құрылған комитет Делла Ведованы үйлестіруші етіп тағайындады. Қараша айында Парламентке сайланғаннан кейін Магинің орнына Сильвия Манци хатшы болып тағайындалды; сол съезде Барбара Бонвичини президент, ал Антонелла Сольдо қазынашы болып сайланды. Бір жыл өткен соң Манци, Бонвичини және Сольдо тиісінше Массимилиано Иерволино, Игорь Бони және Джулия Кривеллинимен ауыстырылды. 2019 жылдың тамызында Конте үкіметін қолдаған коалиция ішіндегі шиеленіс күшейіп, Лиганың үкіметке сенімсіздік білдіру туралы ұсыныс жасауына әкелді. Үкіметтік дағдарыстың кезінде M5S және PD премьер-министр Контемен бірге жаңа кабинет құруға келісті. Қыркүйек айында +E, Табаччи, Маги және Фусакчияның қарсылығына қарамастан, жаңа құрылған Конте II кабинетін қолдамауды шешті. Үшеуі Палатада үкіметті қолдады, ал Бонино Сенатта қарсы дауыс берді. Қазан айында Фусакчия +E партиясынан кетіп қалғанын мәлімдеді. 2020 жылдың қарашасында Маги мен Бонино, Карло Календа басқаратын «Акция» саяси партиясына мүше депутаттар мен сенаторлармен бірге Камера мен Сенаттың Аралас топтарында бірлескен кіші топтар құрды. Камерадағы кіші топтың атауында «Италиялық радикалдар» деген сөздер сақталды.
Соңғы оқиғалар
Партия 2022 жылғы жалпы сайлауда үміткерлерді ұсынбаған және сайланбаған орталық-солшыл коалицияны қолдады. 2023 жылғы партияның жылдық съезі желтоқсан айында өтуі тиіс еді, бірақ бұзушылықтарға байланысты тоқтатылды. Съезд осылайша 2024 жылдың қаңтарына ауыстырылды: партияның ескі буыны ішкі сайлаудан бас тартты, нәтижесінде 20 жасар Маттео Холлисси хатшы, 25 жасар Патриция Де Грация президент және 23 жасар Филиппо Бленгино қазынашы болып сайланды. 2024 жылғы наурыз айында, 2024 жылғы Еуропалық парламент сайлауы алдында, партия 4% сайлау шегін жеңу мақсатында "Еуропаның Біріккен Штаттары" деп аталатын кең, либералды және Еуропаны қолдайтын тізімнің құрылуына қатысты, оған More Europe, Italia Viva, Итальяндық Социалистік партия және Еуропалық Либерал-демократтар да кірді. Сәуір айының соңында L'Italia c'è да осы тізімге қосылды.
Идеология
Партияның жарғысына сәйкес, RI – бұл «либералды, либералдық және либертариандық» партия, сондай-ақ идеологиялық емес, прагматикалық және ашық қозғалыс. Партия – басқа партиялармен қос мүшелікке келісетін жалғыз итальяндық саяси қозғалысы. Итальяндық радикалдар «либертариандықтың итальяндық контекстегі ең маңызды көрінісі» ретінде сипатталған. Либертариандықтың бұл мағынасы келесідей анықталады: Том Лансфордтың айтуынша, партия негізінен либертариандық, азаматтық және адам құқықтарын қорғаушы орта таптық саяси топ болып табылады. Джузеппе Маццини мен Феличе Каваллотти, сондай-ақ 19-ғасырдың либералды және социалистік зиялылары Гаэтано Сальвемини, Карло мен Нелло Росселли ағайындылары, Бенедетто Кроче және партия идеологы Эрнесто Росси. Халықаралық деңгейде RI саяси ойы Мартин Лютер Кинг, Махатма Ганди, Иммануил Кант және Карл Поппердің идеяларына әсер етеді. Радикалдар саяси өзгерістерді енгізу үшін референдумдарды көптен бері қолдап келеді. 1974 жылдан бері Радикалдық партия және оның мұрагері RI 110-нан астам референдум ұсынды және 35 рет сәтті нәтижеге жетті. Басқа саяси әдістердің қатарында Гандидің ықпалымен құрылған зорлық-зомбылықсыздық, сатьяграха, сондай-ақ аштық ұрысы және кейде шөлдегендіктен ұрысу сияқты экстремалды тактикалар бар. Паннелла ұзақ уақыт бойы «Италияның Гандиі» деген лақап атпен танымал бейбітшіл белсенді Альдо Капитанимен байланыста болғаннан кейін зорлық-зомбылықсыздыққа белсенді түрде қатысты. Салықтық мәселелер бойынша RI әдетте либералды, интервенциялық емес және еркін нарықтық саясатты қолдайды, бірақ соңғы уақытта әл-ауқат мемлекетінің бір бөлігін, әсіресе денсаулық сақтау саласында қабылдады. RI екі қанатқа бөлінеді, яғни Милтон Фридман мен Чикаго мектебінің ықпалынан шыққан Фридманистер және нео-Кейнестік немесе пост-Кейнестік экономиканы қолдайтын Кейнсиандар. Бұл айырмашылық 2010 жылдары экономикада орташа либералды бағыттарды қабылдаған кезде азайды. Әлеуметтік мәселелер бойынша RI Италиядағы ең прогрессивті партия ретінде көрінеді. RI бір жынысты неке, ЛГБТ асырап алу, аборт, жасанды ұрықтандыру және эвтаназия сияқты прогрессивті ұстанымдарды толық қолдайды, сондай-ақ денсаулық сақтау жөніндегі алдын ала директиваны (AHD) жақтаушылықпен қолдайды. RI денсаулық сақтау саласында мемлекеттік басқару қызметі мен жеке сақтандыру арасында таңдау мүмкіндігі бар жалпыға бірдей денсаулық сақтауды қолдайды. RI сонымен қатар жезөкшелік пен марихуананы заңдастыруды, сондай-ақ героин сияқты ауыр есірткілерге қарсы күресті зиянды азайту әдістерімен күшейтуді талап етеді. Иммиграция мәселесінде RI ius soli саясатын және тұрақты иммигранттардың жылдам құқықтық интеграциясын қолдайды, оларға азаматтық пен сайлау құқығын беруді ұсынады. RI заңсыз көшіп келушілерге қарсы сезімді сынға алып, оңшылдардың «жаулау» теориясын қабылдамайды. Діни мәселелер бойынша RI тарихи Радикалдық партияның антиклерикализм позициясын қолдайды, Латеран шартын жоюға (1929 жылы мақұлданды және 1984 жылы өзгертілді) және секуляризацияға шақырады. Партия католиктердің басым саясатын қатты сынға алады, ал атеистер мен агностиктерді қоса алғанда, діни азшылықтарды геттоға айналдыруды атап көрсетеді. Сыртқы істер мәселесінде RI Еуропа федерализмін, интервенционизмді, атлантизмді және сионизмді қатты қолдады, сонымен қатар екі мемлекет шешімін жақтады. Партия сонымен қатар Еуропалық Одақтың Түркия, Марокко, Израиль және Палестинаға қарай кеңейтуін қатты қолдайды және Қытай, Ресей және Сирия сияқты диктаторлық мемлекеттерге қатты қарсылық білдіреді. Өздерінің интервенционизмге қарсылығына қарамастан, RI пацифист емес және азаматтық құқықтар жоқ және азшылықтар қауіп төндіретін соғыс әрекеттерін қолдайды, мысалы, Косово мен Ауғанстан соғыстары. RI бірнеше этностық және діни азшылықтарды, соның ішінде тибеттіктерді, ұйғырларды, дегарларды және чечендерді қолдауға арналған бірнеше мәдени және әлеуметтік жұмылдыруларды қолдады.
Депутаттар палатасы
Депутаттар ПалатасыЖылДауыс саны%± п.т.Орын саныРангКөшбасшыЕскермелер2006990 6942.60 0.36 7-ші 7Эмма Бонино«Жұмсақ күш – гүл»2008Мәлімет жоқ 1Эмма БониноДемократиялық партияға өтті201364 7320.19 2.41 19-шы 6Марко Паннелла«Амнистия, Әділет, Бостандық» тізіміне өтті2018841 4682.56 2.37 7-ші 3Эмма Бонино«Еуропаны кеңейту» қозғалысына өтті
Республика Сенаты
Республика СенатыЖылДауыс саны%± п.п.РангОрындықтар+/–ЛидерЕскермелер2006851,6042.49 0.49 9-шы 0Эмма БониноЖұдырықтағы гүл2008N/A 3Эмма БониноДемократиялық партияға өту201363,1490.20 2.29 18-ші 3Марко ПаннеллаАмнистия, Әділет және Бостандық тізіміне өту2018714,8212.37 2.17 7-ші 1Эмма БониноДемократиялық партияға өту
Еуропалық Парламент
Еуропалық ПарламентЖылДауыс саны%± п.т.Орын саныРангКөшбасшыЕскермелер2004731,5362.25 6.20 9-шы 5Эмма БониноБонино тізіміне2009743,2842.43 0.18 8-ші 2Эмма БониноПаннелла тізіміне2014Ж/ҚЖ/ҚЭмма БониноҚатыспады2019833,4433.11 0.68 6-шыЖ/ҚЭмма БониноЕуропаға көбірек