Кіріспе
Жапон актері (1886–1973)
Жапонияның актері және матине кумиры Кинтаро Хаякава (早川 金太郎), кәсіби тұрғыда Сесуэ Хаякава (早川 雪洲) ретінде танымал, жапон актері және матине кумиры болған. Ол 1910-шы жылдар мен 1920-шы жылдардың басындағы үнсіз фильмдер дәуірінде Голливудтағы танымал жұлдыз еді. Хаякава – Азия тегінен шыққан алғашқы актер, АҚШ және Еуропада жетекші актер ретінде танылды. Оның "сырлы келбеті" және сексуалды түрде үстем зұлым рөлдерде сомдауы нәсілдік кемсітушілік кезеңінде американ қыздарының жүректерін жаулады, ол Голливудтың алғашқы ер секс-символдарының біріне айналды. 18 жасында Жапон теңіз академиясынан шығып, өзіне қол жұмсауға тырысқаннан кейін Хаякава Чикаго университетіне оқуға түсті, онда бай ата-анасының тілегі бойынша саяси экономиканы оқыды, олардың ниеті – ол банкир болуы еді. Бітірген соң ол Жапонияға қайтатын кемеге отыру үшін Лос-Анджелеске сапарлады, бірақ Кіші Токиода актерлік өнерді сынап көруге шешім қабылдады. Ол жерде Хаякава Голливуд өкілдеріне әсер етіп, 1914 жылғы «Тайфун» фильмінде түсуге келісім жасады. Ол 1915 жылғы «Алаяқ» фильмінде өзінің шығармашылық жетістігіне жетті, содан кейін ол тыйым салынған махаббат рөлдерімен танымал болды. Хаякава заманының ең көп жалақы алатын жұлдыздарының бірі болды, 1915 жылы аптасына 5000 доллар, ал 1918 жылдан 1921 жылға дейін өзінің жеке өндіріс компаниясы арқылы жылына 2 миллион доллар табады. Жапонияға қарсы сезімдердің күшеюіне және бизнес қиындықтарына байланысты Хаякава 1922 жылы Голливудты тастап, көптеген жылдар бойы Бродвейде, Жапонияда және Еуропада өнер көрсетті, содан кейін 1931 жылғы «Аждаһаның қызы» фильмінде Голливудқа оралды. Оның дыбыстық фильмдерінен Хаякава, ең алдымен, 1960 жылғы «Швейцариялық отбасы Робинзон» фильміндегі қарақшы капитан Куала және 1957 жылғы «Квай өзеніндегі көпірдегі» полковник Сайто рөлдерімен танымал. Осы рөлдері үшін ол «Үздік қосымша актер» номинациясына ие болды. Хаякава 80-нен астам көркем фильмде ойнады, ал оның үш фильмі («Алаяқ», «Аждаһа суретшісі» және «Квай өзеніндегі көпір») АҚШ Ұлттық кино тізіміне енді.
the actor and matinee idol from Japan
Kintarō Hayakawa (早川 金太郎), known professionally as Sessue Hayakawa (早川 雪洲), was a Japanese actor and a matinée idol. He was a popular star in Hollywood during the silent film era of the 1910s and early 1920s. Hayakawa was the first actor of Asian descent to achieve stardom as a leading man in the United States and Europe. His "broodingly handsome" good looks and typecasting as a sexually dominant villain made him a heartthrob among American women during a time of racial discrimination, and he became one of the first male sex symbols of Hollywood. After withdrawing from the Japanese naval academy and attempting suicide at 18, Hayakawa attended the University of Chicago, where he studied political economics in accordance with his wealthy parents' wish that he become a banker. Upon graduating, he traveled to Los Angeles in order to board a scheduled ship back to Japan, but decided to try out acting in Little Tokyo. There, Hayakawa impressed Hollywood figures and was signed on to star in The Typhoon (1914). He made his breakthrough in The Cheat (1915), and thereafter became famous for his roles as a forbidden lover. Hayakawa was one of the highest paid stars of his time, earning $5,000 per week in 1915, and $2 million per year through his own production company from 1918 to 1921. Because of rising anti Japanese sentiment and business difficulties, Hayakawa left Hollywood in 1922 and performed on Broadway and in Japan and Europe for many years before making his Hollywood comeback in Daughter of the Dragon (1931). Of his talkies, Hayakawa is probably best known for his role as Kuala, the pirate captain in Swiss Family Robinson (1960) and Colonel Saito in The Bridge on the River Kwai (1957), for which he earned a nomination for the Academy Award for Best Supporting Actor. Hayakawa starred in over 80 feature films, and three of his films (The Cheat, The Dragon Painter, and The Bridge on the River Kwai) stand in the United States National Film Registry.
Ерте өмір және мансап
Хаякава 1886 жылғы 10 маусымда Жапонияның Чиба префектурасындағы Минамибосо қаласында, Нанаура ауылында – қазір Чикура қаласының бір бөлігінде Кинтаро Хаякава (早川 金太郎) болып дүниеге келді. Кішкентай кезінен-ақ ол шетелге баруды армандап, дайындық үшін ағылшын тілін оқыды. Оның әкесі балықшылар одағының басшысы, белгілі бір дәрежеде бай адам еді. Оның бес бауырласы болған. Өзін-өзі өлтіруге талпынғаннан кейін Хаякава Америка Құрама Штаттарына көшіп, отбасының оны банкир болуын қалауын орындау үшін Чикаго университетінде саяси экономиканы оқуға кірісті. Студент кезінде ол футбол командасының қақпашысы болған деп хабарланады және бір рет қарсыласын құлату үшін дзюдо қолданғаны үшін айыпталған. Хаякава 1912 жылы Чикаго университетін бітіріп, содан кейін Жапонияға оралуды жоспарлады. Хаякава Лос-Анджелеске сапар шегіп, Тынық мұхиты арқылы жүретін кемені күтті. Сол уақытта ол Кіші Токиодағы Жапон театрын ашып, актерлік өнерге және пьесалар қоюға қызығушылық танытты. Алайда, жоғарыда айтылған оқиға толық немесе ішінара даулы. UC San Diego-дағы жапон тілі мен әдебиеті профессоры Дайсуке Мияоның сөзіне сүйенсек, Хаякаваның актерлік мансабы шынымен де оқиғасыз болды; Хаякаваның Чикаго университетіне қатысқаны немесе онда спортпен айналысқаны туралы ешқандай жазба жоқ. Керісінше, Хаякаваның актерлік жолы Калифорниядағы түрлі жұмыстардан кейін қалыптасқан: ыдыс жуушы, официант, мұздақ сатушы және фабрика жұмыскері; оның театрлық өнердегі қатысуы да тек уақытша болған. Автор Ори Накагаваның тағы бір ревизионисттік пікірінше, Хаякава әрқашан Калифорнияға барып, Сан-Францискодағы үлкен ағасынан жұмыс іздеуді жоспарлаған; алайда, әкесі оны Чикагода оқуға көндірді және Хаякава бастапқы мақсатына оралғанға дейін бір жыл бойы сонда оқыды. Хаякава ойнаған өндірістердің бірі "Тайфун" деп аталды. Актерлік труппаның мүшесі Цуру Аоки Хаякаваның қабілеті мен ынтасына настолько таң қалды, оның нәтижесінде ол кино продюсері Томас Х. Инсені осы қойылымды көруге шақырды.
Жұлдыздық атақ
Хаякаваның Famous Players–Lasky үшін түсірген екінші фильмі Сесил Б. Демилл режиссерлік еткен «Алаяқ» (1915) болды. «Алаяқ» фильмінде Фанни Уорд Хаякаваның сүйіктісі рөлінде ойнады және үлкен табысқа ие болды, бұл Хаякаваны романтикалық кумир және әйелдер киносының секс-символына айналдырды. 1919 жылы оның даңқының шарықталу кезінде Хаякава аптасына 3500 доллардан астам жалақы алды. 1917 жылы ол Голливудтағы Франклин даңғылы мен Аргайл көшесінің бұрышында орналасқан, сарай стиліндегі резиденциясын салдырды, ол 1956 жылы бұзылғанға дейін жергілікті мақтанышқа айналды. Ол сондай-ақ вестерн мен әрекет фильмдерінде ойнай бастады. Haworth Pictures Corporation компаниясының бастапқы қаржыландырылуы туралы нақтылық жетіспейді. Хаякаваның өзі екі түрлі нұсқа келтірді. Біріншісі – өмірбаянында, онда ол Чикаго университетінің түлегі Уильям Джозеф Коннеридің, Сан-Францискодағы қытай және шыны ыдыс компаниясының президенті А.Б.С. Дохрманмен таныстырғанын айтады, ол компанияны құру үшін бір миллион доллар төлеуге дайын болды. Екінші нұсқада Коннеридің ата-анасы миллион доллар берген көмір шахталарының иелері болды. Келесі үш жылда Хаякава 23 фильм түсіріп, 1920 жылға қарай 2 миллион доллар тауып, осы ақшаға Коннериден алған 1 миллион долларды қайтарды. Хаякава фильмдерді өндірді, оларда ойнады және олардың дизайнына, сценарийіне, монтаждауына және режиссурасына үлес қосты. Сыншылар Хаякаваның тыныш, дзен философиясымен сіңген актерлік стилін жоғары бағалады. Хаякава өзінің өнерінде муга, яғни «іс-қимылдың болмауы» принципін енгізуге тырысты, бұл сол кездегі танымал зерделі поздар мен кең қимыл-қозғалыстарға қарама-қарсы болды. Ол Аокимен бірге АҚШ-қа келгеннен кейін алғаш рет Жапонияға сапар шекті. Бірақ ол көп ұзамай қайтып оралып, 1923 жылы Бродвейде «Тайгер Лили» спектаклінде басты рөлді ойнады. Лондонда Хаякава «Ұлы ханзада Шан» (1924) және «Су тарихы» (1924) фильмдерінде ойнады. 1925 жылы ол «Бандит-принц» романын жазып, оны қысқаша пьесаға бейімдеді. 1930 жылы Хаякава Ұлыбританияның королі Георг V және королева Мэридің алдында оған арнайы жазылған бір актілік «Самурай» пьесасында өнер көрсетті. Хаякава Францияда кеңінен танылды, онда көрермендер оны «қуанышпен қарсы алды» және оның француздық дебюті «La Bataille» (1923) (сонымен қатар Робертсон Коул Пикчерс Корпорациясы өндірген) сыншылардың және коммерциялық табысқа ие болды. Неміс көрермендері Хаякаваны «сенсациялық» деп тапты, ал Ресейде ол Американың «тамаша актерлерінің» бірі деп есептелді. Көптеген жапон фильмдерінен басқа, Хаякава «Үш мылтықшы» романының жапон тіліндегі сахналық нұсқасын да жасады. Ол сондай-ақ халықаралық деңгейде танылған алғашқы еуропалық емес актер болды.
Кейінгі мансап
1926 жылы Америка Құрама Штаттарына қайта оралып, Бродвейде, кейін водевильде өнер көрсетті. Хаякава Нью-Йорктің Үстігі Батыс жағында Дзен ғибадатханасы мен оқу залын ашты. Хаякава "Самурайдың қызы" (1937) неміс-жапондық бірлескен туындысында самурай рөлін ойнады. Сол жылы Хаякава Францияға "Йошивара" (1937) спектакліне қатысу үшін барды, бірақ елде қалып қойып, 1940 жылы Францияның неміс басқыншылығы кезінде отбасынан айырылды. Келесі жылдары Хаякава аз ғана фильмде түсті, бірақ акварель суреттерін сату арқылы күнкөрісін қамтамасыз етті. Ол Францияда тұтқындалған жазушы Жирохачи Сацумамен дос болды. 1949 жылы Хамфри Богарттың өндіріс компаниясы Хаякаваны тауып алып, "Токио Джо" фильмінде рөл ұсынды. Жұмысқа рұқсат беру алдында, американдық консулдық Хаякаваның соғыс жылдарындағы әрекеттерін зерттеп, ол Германияның соғыс машинасына ешқандай көмек көрсетпегенін анықтады. Хаякава "Токио Джо" фильмінен кейін "Үш адам үйге оралды" (1950) фильмінде түсті, онда ол нағыз өмірдегі әскери тұтқын лагерінің командирі, подполковник Суга рөлін ойнады, содан кейін Францияға қайтып оралды.
Растық кедергілер
Хаякаваның мансабында американдық қоғамның көп бөлігінде жапондықтарға қарсы сезім күшті болды, бұл ішінара Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстардан туындаған ұлтшылдыққа байланысты еді. Хаякава үнемі жаман жігіт немесе тыйым салынған ғашық рөлінде сомдалып, Дуглас Фэрбенкс сияқты ақша терілі актерлерге берілетін рөлдерден айырылды. Хаякава былай деді: «Бұл рөлдер [Құдайлардың қаһары, Тайфун және Алдаушы] біздің жапондық мәдениетімізге сай келмейді. Олар жалған және адамдарға біз туралы бұрыс түсінік береді. Мен бізді нағыз қандай екенімізді көрсететін кейіпкер жасағым келеді». 1949 жылы ол: «Менің жалғыз арманым – батыр болу» деп шерледі. Хаякаваның қиын жағдайы одан тоғыз жас кіші Рудольф Валентиноның жағдайына ұқсас еді; екеуі де шетелде туған және экзотикалық немесе тыйым салынған ғашықтар рөлінде сомдалды. 1918 жылдың мамыр айында Famous Players студиясымен келісімшарты аяқталғанмен, студия оны «Шейх» фильмінде түсуге шақырды. Хаякава өз компаниясын құру үшін бас тартты. Джун Мэтистің ықпалымен бұл рөл көрерменге аса таныс емес Валентиноға берілді, ол бір түндік жұлдызға айналды. 1930 жылы Өндіріс кодексі қолданысқа енгізілді (1934 жылдан бастап міндетті түрде орындалды), ол фильмдерде нәсілдік араласуды бейнелеуге тыйым салды. Бұл Хаякаваның серігі азиялық актриса болмаса, олардың арасындағы махаббатты көрсетуге болмайды дегенді білдірді. Сонымен қатар, нәсілдік араласуға қарсы заңдарға сәйкес, ол басқа нәсілдің өкілімен неке қиюға құқығы болмады. Хаякаваның алғашқы фильмдері Жапонияда үлкен сұранысқа ие болмады, себебі көптеген жандар оның сомдаған кейіпкерлері жапон еркектерін қатыгез және садист ретінде көрсеткенін ойлады. Көптеген жапон көрермендері мұндай бейнелеуді қорлаушылық деп есептеді. Ұлтшыл топтар бұл мәселеге ерекше ден қойды. Кейбір жапондар Хаякаваның АҚШ-та жапонға қарсы сезімді күшейтуге себепкер болғанына сенді және оны жапон халқына сатқын санады. Хаякава американдық супержұлдыз ретінде танылғаннан кейін, оны ұлттық және нәсілдік ұят деп есептейтін баспасөздің жағымсыз тоны айтарлықтай азайды, ал жапондық БАҚ оның кинематографиялық жетістіктерін жариялай бастады. Оның кейінгі фильмдері де танымал болмады, өйткені ұлтшылдық кезеңде ол «тынышсыз америкалықтанған» деп есептелді.
Жеке өмір
1914 жылғы 1 мамырда Хаякава өзінің бірнеше фильмінде бірге ойнаған Иссей әртісі Цуру Аокиге үйленді. Хаякава бұрын ақтөсті актриса Рут Ноблға үйленген болатын. Нобл Александр Хейс есімді ұл тудырды, бірақ олар 1929 жылы ажырасып, Хаякава баланың күтімін алды. Сессуэ мен Аоки оны асырап алып, есімін Юкио деп өзгертіп, Жапонияда тәрбиеледі және білім берді. Кейін олар тағы екі қызды асырады:
Физикалық тұрғыдан Хаякава "спортшы дене бітімі мен ептілігіне" ие болды. Хаякава тәртіптілігімен және жекпе-жек өнерінің шеберлігімен танымал еді. "Ягуар тырнақтары" фильмін түсірілімі кезінде Мохаве шөлінде Хаякава мексикалық қарақшы рөлін сомдады, ал көмекші актерлер ретінде 500 ковбой тартылды. Бірінші түсірілім күні көмекші актерлер түн бойы ішіп, келесі күні де ішіп жүрді. Жұмыс істемегендіктен, Хаякава оларды жекпе-жекке шақырды. Екі адам алға шықты. Хаякава: "Біріншісі маған шабуыл жасады. Мен оның қолын ұстап алып, оны сыртын құмды жерге лақтырып жібердім. Екіншісі ұстап алуға тырысты, мен оны басымнан асырып, мойнымен құлап түсуіне мәжбүр болдым. Ол құлап, есінен танып қалды". Содан кейін Хаякава тағы бір ковбойды қарусыздандырды. Көмекші актерлер жұмысына оралды, кішкентай адамның үлкен, мықты ковбойларды қалай ұрып-соққанына таң қалды. Хаякаваның көптеген фильмдері жоғалып кетті. Дегенмен, оның кейінгі көптеген туындылары, соның ішінде Квай өзеніндегі көпір, Джерри Льюис комедиясы "Гейша жігіті" (онда Хаякава "Квай өзеніндегі көпірдегі" рөлін пародизациялайды), "Швейцариялық отбасы Робинзон" (1960), "Токио Джо" және "Үш үйге келді" фильмдері DVD-де қолжетімді. 1960 жылы Хаякава Голливудтың 1645 Вайн-стрит, Голливуд, Лос-Анджелес, Калифорниядағы Даңқ аллеясында кино индустриясына қосқан үлесі үшін жұлдызға ие болды. 1989 жылы Токиода Хаякаваның өміріне негізделген "Сессуэ" мюзиклі қойылды. 2007 жылдың қыркүйегінде Қазіргі заманғы өнер мұражайында Хаякаваның туындыларына арналған ретроспективалық көрме өтті: "Сессуэ Хаякава: Шығыс және Батыс, екі әлемнің кездесуі". Жапондық режиссер Нагиса Осима Хаякаваның өміріне негізделген "Голливуд Зен" атты фильм түсіруді жоспарлаған. Сценарий аяқталған және Лос-Анджелесте түсірілімге дайындалған, бірақ үнемі кешігулерге және 2013 жылы Осиманың қайтыс болуына байланысты жоба әлі іске аспады. 2020 жылы Хаякаваның өмір тарихы PBS телеарнасының "Азиялық американдықтар" атты деректі фильмінде айтылды. Оның мұрасы, әсіресе азиялық американдық қауымдастықта, мәңгілік. Медиа профессоры Карла Рей Фуллер 2010 жылы былай деп жазды: "Азиялық американдық ретінде Хаякаваның Голливудтағы алғашқы мансабының ерекшелігі - ол кино тарихында да, жұлдыз зерттеулерінде де толығымен назардан тыс қалғандығы. [ ] Сонымен қатар, оның жеке өндіріс компаниясын құрып, басқара алатын сирек жетістікке жеткені оның Голливуд тарихының баяндамасынан тыс қалуын одан да өкінішті етеді."