Кіріспе
Басшылық түрі Рационалды құқықтық билік (рационалды билік, құқықтық билік, рационалды үстемдік, құқықтық үстемдік немесе бюрократиялық билік деп те аталады) – ұйымның немесе билік жүргізетін режимнің билігі құқықтық рационалдыққа, заңдылыққа және бюрократияға тікелей байланысты болатын басшылық нысаны. ХХ және ХХІ ғасырлардағы көптеген қазіргі мемлекеттер осы классификацияны қолданушылар пікірінше, рационалды құқықтық билікке жатады. Макс Вебер және Чарльз Перроу сияқты ғалымдар рационалды құқықтық бюрократияны басқарудың ең тиімді түрі деп сипаттады.
Rational legal authority (also known as rational authority, legal authority, rational domination, legal domination, or bureaucratic authority) is a form of leadership in which the authority of an organization or a ruling regime is largely tied to legal rationality, legal legitimacy and bureaucracy. The majority of the modern states of the twentieth and twenty first centuries are rational legal authorities, according to those who use this form of classification. Scholars such as Max Weber and Charles Perrow characterized the rational legal bureaucracy as the most efficient form of administration.
Рационалды-құқықтық билік
Әлеуметтануда рационалды-құқықтық үстемдік тұжырымы Макс Вебердің биліктің үш түрлі жіктелуінен (әлеуметтанушылар қолданатын үкімет түрлерінің бірі) туындайды; ал қалған екі түрі – дәстүрлі билік және харизматикалық билік. Осы үш түрдің барлығы оның идеалды тип тұжырымының мысалы болып табылады. Вебер тарихта осы идеалды типтердің үстемдік түрлері әрқашан бірігіп келетінін атап көрсетті. Дәстүрлі билікте биліктің заңдылығы дәстүрге негізделген. Харизматикалық билік билеушінің тұлғалық қасиеттері мен көшбасшылық беделі арқылы заңды болады. Соңында, рационалды-құқықтық билік өкілетін бюрократия және заңдылық жүйесінен алады.
Құқықтық ұтымдылық және заңды билік
Рационалды құқықтық билік аясында заңдылық, құқықтық тәртіптен және оның ішінде қабылданған заңдардан туындайды (табиғи құқық және құқықтық позитивизмді де қараңыз). Вебер құқықтық тәртіпті, ережелердің қалай қабылдануы және орындалуы керек екендігін анықтайтын басқа заңдармен үйлесімді болғандықтан, заңды деп сипаттады. Бұндай ережелерді қабылдау және физикалық күшті заңды түрде қолдану монополиясын үкімет жүзеге асырады. Егер қоғам билікті белгілі бір тәсілмен пайдалануды жақтатса, онда бұл билік "заңды билік" деп есептеледі.
Макс Вебердің теориясы: биліктің түрі
Макс Вебер заңды билікті үш түрлі қоғамға жіктеді: дәстүрлі билік, заңмен реттелген билік және харизматикалық билік. Осы биліктердің әрқайсысының өзіне тән, күрделі қоғамдары бар, олар қарапайым анықтамалардан қалыптасқан.
1.Традициялық билік: дәстүрлі негіздер
Бұл биліктің ең көне түрі, ол қоғамның сенімдері мен дәстүрлі әдет-ғұрыптарына терең байланысты. Көптеген адамдар осы билікті екі негізгі себепке байланысты құрметтейді: бұл өткен буынның мұрасы және қоғамның діни нанымы. Дәстүрлі билік дәстүрге немесе дәстүрлі басшылар сақтайтын әдет-ғұрыптарға негізделген. Дәстүрлі билікте мәртебе маңызды ұғым болып табылады. Дәстүрлі басшы болу үшін ешқандай талаптар қойылмайды, бірақ олар жалақы алмайды. Дәстүрлі биліктің салдары білім беруге және сандық есептеуге деген ынтаны төмендетуі мүмкін. Дәстүрлі билік – дәстүрді бейнелейтін және билік жүргізетін жетекші тұлғадан тұрады. Осы басшылық стилі тәртіп орнату қабілетін көрсетеді.
2. Рационалды-құқықтық билік: рационалды негіздер
Заңнан туындайды және қоғамның ережелері мен заңдарына сенім арқасында құрылады. Бұл билік түрі басшыларға шешімдер қабылдау және саясатты белгілеу құқығын беруге сенімді. Рационалды-құқықтық билік – қазіргі заманғы демократиялардың негізі. Осы билік түрінің мысалдары: сайлаушылар сайлаған лауазым иелері, конституцияда жазылған ережелер немесе ресми құжатта баяндалған саясат. Рационалды-құқықтық билік бюрократиялық құрылымға негізделген. Рационалды-құқықтық билікте адам мансапты жоғарылату арқылы өседі және соңында зейнетке шығады. Рационалды-құқықтық биліктің артықшылықтарының кейбіреулері: көлік, ірі масштабты өнеркәсіп, жаппай коммуникация және табысқа негізделген экономика. Рационалды-құқықтық биліктің басқа да салдары – тең мүмкіндіктерге ұмтылыс және білім беруді дамыту. Рационалды-құқықтық билік басшылыққа логикалық және жүйелі тәсілді талап етеді. Вебердің рационалды басшылығы шешім қабылдауда басымдық алады. Соңында, заңды-рационалды билік өз күшін бюрократия және заңдылық жүйесінен алады.
3. Харизматикалық билік: харизматикалық негіздер
Бұл жеке тұлғалардан және олардың жеке ерекшеліктерінен туындайды. Кейбір адамдар өзгелерге өздерінің бірегей қасиеттерімен әсер етеді, бұл оларға ізбасарлар жинауға көмектеседі. "Харизматикалық" тұлғаның билік және ықпалының шеңбері нақты бір топтан бүкіл қоғамға дейін ауысуы мүмкін. Харизматикалық көшбасшылардың мысалдары: Жанна д'Арк, Адольф Гитлер, Мартин Лютер Кинг, Иса Мәсіх. Харизматикалық биліктің анық құрылымы жоқ; ол жеке ықпалға негізделген. Қызметке адамдарды олардың харизматикалық қасиеттерімен қарайды. Харизматикалық билік астындағы адамдар жалақы емес, игіліктермен қамтамасыз етіледі. Адамның ықпалы бар болғанда, ол заңды билікке ие болады. Харизматикалық билікте көшбасшылықтың қозғаушы күші – сенімділік. Харизматикалық билік көшбасшыға түрлі топтарды біріктіріп, оларды мақсатқа жеткізуге мүмкіндік береді.