Кіріспе
Географиялық профильдеу – қылмыстық тергеу әдістемесі, ол қылмыскердің ең ықтимал тұратын аймағын анықтау үшін өзара байланысты қылмыстардың сериясының орындарын талдайды. Сапалық және сандық әдістерді қолдану арқылы, ол қылмыскердің кеңістіктік мінез-құлқын түсінуге және тергеуді қоғамның шағын аумағына шоғырландыруға көмектеседі. Көбінесе сериялық кісі өлтірулер немесе зорлаулар (сондай-ақ өрт қою, жарылыс, қарақорлық, терроризм және басқа да қылмыстар) сияқты жағдайларда қолданылатын бұл техника полиция детективтеріне жүздеген немесе мыңдаған күдіктілер мен ақпараттарды қамтитын ірі қылмыстарды тергеуде ақпаратты басымдыққа бөлуге көмектеседі. Қылмыскердің ең ықтимал тұратын аймағын анықтаудан өзге, қылмыстар сериясының кеңістіктік үлгісі мен қылмыс орындарының ерекшеліктерін түсіну тергеушілерге қосымша пайдалы ақпаратты көрсете алады, мысалы, қылмыс жоспарлы болған-жоқ па және қылмыскердің қылмыс орнымен таныстығының деңгейін анықтауға мүмкіндік береді. Бұл, қылмыскердің мінез-құлқы мен оның қылмыстық емес өмірі арасындағы байланысқа негізделген. Географиялық профильдеу күннен-күнге танымал болып келеді және қылмыскердің психологиялық портретімен бірге қолданылғанда, сериялық қылмыстарды тергеуде тиімді құралға айналуы мүмкін.
Даму
Полиция тергеулерінде кеңістікті талдау әдістерін қолдану көп жылдардан бері жүзеге асырылып келеді (мысалы, детективтер үлкен қала картасының айналасына жиналып, картаға тігілген инелермен белгілеп көрсету). Бірақ, географиялық профильдеу деп аталатын қазіргі кездегі ресми процесс 1989 жылы Канаданың Британдық Колумбиясындағы Саймон Фрейзер университетінің криминология мектебінде жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде пайда болды. Географиялық профильдеу моделі қылмыскерлердің құрбандарын таңдау және олардың тұрғын үйіне жақын жерде қылмыс жасауға бейімділігі туралы болжамға негізделген. Бұл техника қазір АҚШ, Канада, Ұлыбритания және Еуропаның бірнеше құқық қорғау органдарында қолданылады. Бастапқыда зорлық қылмыстарын тергеу үшін әзірленген, қазір мүліктік қылмыстарда да жиі қолданылуда. Көптеген зерттеулер нәтижесінде қылмыскерлердің әдеттегі маршруттары қылмыстық әрекеттің кеңістіктік шегін анықтау үшін маңызды роль атқаратыны анықталды. Бұл аймақтар жыртқыш қылмыскерлер үшін таныс болғандықтан, қылмысты жасауға қолайлы ортаға айналады. Осының салдарынан, қылмыстық әрекеттер қашықтыққа байланысты азаю принципіне сәйкес келеді, яғни қылмыскердің әдеттегі қызмет аймағынан алшақтаған сайын, оның жыртқыш қылмыстық әрекетке қатысу ықтималдығы төмендейді. Дегенмен, қылмыскерлер өз үйлеріне тым жақын жерде қылмыс жасаудан да қашықтанады, себебі көршілер оларды тануы мүмкін.
Құралдар
Географиялық профильдеу – тергеу құралы, оны тергеу барысында полицияға үлкен көлемдегі ақпаратты басқаруға көмектесетін стратегиялық ақпараттық жүйе ретінде қарастыруға болады. Ол қылмыстың географиялық аспектілеріне назар аударады және сериялық қылмыстарды шешу қажеттілігінен туындады. Осыған жауап ретінде Россмо қылмыстардың кеңістіктік ерекшеліктерін бағалайтын қылмыстық географиялық мақсаттану (CGT) деп аталатын компьютерлік географиялық профильдеу алгоритмін жасады. Ол қылмыскердің жасаған қылмыстарының географиялық координаттарын талдайды және қылмыскердің тұрақты мекенінің ең ықтимал аймағына әртүрлі нүктелерге ықтималдықтарды тағайындайтын түсті картаны шығарады. CGT патенттелген және Rigel деп аталатын арнайы қылмысты талдау бағдарламалық өніміне енгізілген. Rigel өнімін Россмоның құрыстас серіктесі болып табылатын Экологиялық криминология зерттеуі Inc. (ECRI) бағдарламалық компаниясы әзірледі. Географиялық профильдеушілер географиялық талдау жүргізу үшін Rigel, CrimeStat немесе Gemini сияқты құралдарды жиі пайдаланады. Жүйеге енгізілетін мәліметтер – қылмыс болған жердің мекенжайы немесе координаттары, олар көбінесе географиялық ақпараттық жүйе (ГИС) арқылы енгізіледі. Нәтижесі – қауіпті аймақтарды көрсететін (үш өлшемді ықтималдық бет) немесе түсті геопрофиль, ол қылмыскердің тұратын немесе іздеу базасының ең ықтимал аймақтарын көрсетеді. Бұл бағдарламалар қылмысты талдаушылар мен тергеушілерге маңызды географиялық аймақтарды анықтау арқылы ресурстарын тиімдірек пайдалануға көмектеседі.
Географиялық профильдеуді талдау (GPA) бойынша оқыту
Географиялық профильдеу – қылмыскердің немесе қылмыстық профильдеудің бір түрі (қылмыстың ерекшеліктерінен қылмыскердің қасиеттерін анықтау). Сондықтан ол психологиялық немесе мінез-құлықтық профильдеумен байланысты. Психологиялық профильдеу "кім" деген сұраққа жауап берсе, географиялық профильдеу "қайда" деген сұраққа жауап береді. Барлық сертификатталған географиялық профильдер Халықаралық қылмыстық тергеу талдаулары қауымдастығының (ICIAF) мүшелері болып табылады, бұл кәсіби профильдеу ұйымы алғаш рет 1980 жылдардың ортасында ФБР-де оқытылған тергеушілер тарапынан құрылған. Географиялық профильдеу талдауы (GPA) бойынша оқу бағдарламасы әзірленді және оны GPA оқыту және сертификаттау комитеті (CGPATC) басқарады. Бағдарламаның мақсаты – географиялық профильдеу талдауын құқық қорғау органдарының мойындалған құралы ретінде сақтау, қылмыс сарапшылары мен детективтер үшін мағыналы сертификацияны қамтамасыз ету, құқық қорғау органдарында тиісті біліктілік деңгейін сақтап, сапа стандартын ұстау және, соңында, этикалық мінез-құлық кодексін орнату.
Шектеулер
Географиялық профильдеу тергеуге көмектесетін пайдалы құрал болғанымен, мысалы, күдіктілерді басымдыққа бөлуде, кез келген модель сияқты, нақты шектеулері бар: жекелеген қылмыс жағдайындағы тиімділігі шектеулі болуы мүмкін. Көбінесе, импульсивті қылмыскерлер жасаған импульсивті қылмыстарға қарсы тиімдірек. Бір аймақта әрекет ететін және ұқсас әрекет ету тәсілдерін қолданатын бірнеше қылмыскерді ажырата алмайды. Компьютерлік жүйелердің күрделілігіне қарамастан, олар қылмыстар тізбесіне қатысты барлық ақпаратты талдай алмайды және олардың тиімділігі алгоритмдерінің негізгі қағидаларының дұрыстығына байланысты. Қымбат нысандарға қарсы жасалған қылмыстарда қылмыскердің тұрғын жері нысана орналасқан жерге қарағанда аз маңызды болуы мүмкін.
Benefit in the case of a single crime may be limited. It may be most useful against impulsive crimes by impulsive offenders. It may not distinguish between multiple offenders operating in the same area and following similar modi operandi. Although computer systems can be highly sophisticated, they cannot analyze all the information involved in a crime series and they are only as good as the accuracy of their algorithms' underlying assumptions. In crimes against lucrative targets the residential location of the perpetrator may be of small significance compared to the location of the target.