Бұлғариядағы Түрік Азаттық Қозғалысының Саяси Тарихы

Кіріспе

Болгарияның саяси партиясы

Болгариядағы саяси партия. Құқықтар мен бостандықтар қозғалысы (Движение за права и свободы, ДПС, DPS; Hak ve Özgürlükler Hareketi, HÖH) – орталықшыл партия. 2015 жылы Ресейдің әскери ұшағын түсіргені үшін Түркияны қолдағандығы үшін Доганның талап етуімен Местан биліктен алынды. Бұл Түркия президенті Режеп Тайип Ердоғанның Ахмет Доганды қара тізімге енгізіп, Түркияға кіруіне тыйым салуына себеп болды. Местан өз партиясын құрды, оны "Жауапкершілік, ынтымақтастық және төзімділік демократтары" деп атады.

Сайлау тарихы

1990 жылы түрік азшылығының парламенттік сайлауға қатысқан алғашқы саяси партиясы ретінде құрылған бұл партия, коммунистік режим аяқталғаннан кейін өткен 1990 жылғы алғашқы сайлауда, түрік халқының бойкоттауына қарамастан, дауыстардың 6,0%-ын алып, 400 орынның 24-ін жеңіп, парламенттегі төртінші ірі партия атанды. 1991 жылғы парламент сайлауында партия 7,6% дауыс жинап, 240 орындық парламентте 24 орын сақтап қалды. 1994 жылғы сайлауда 5,4% дауыс алып, орын саны 15-ке дейін азайды. 1997 жылғы сайлауда 7,6% дауыс жинап, 240 орынның 19-ын жеңіп алды. 2001 жылдан 2009 жылға дейін партия үкімет құрамына кірді, біріншіде Ұлттық қозғалыс «Симеон II» (NDSV) партиясымен, содан кейін Болгария социалистік партиясымен (BSP) коалиция құрды. Партия Саскобурггоцкий, Станишев және Орешарский үкіметтерінде министрлік қызметтер атқарды (2013-2014 жж.). 2001 жылғы сайлауда 7,5% дауыс алып, 240 орынның 21-ін жеңіп алды. Содан кейін партия алғаш рет сайлауда жеңіске жеткен (NDSV) партиясы басқарған коалициялық үкіметке қосылды. Партияның бақылауында болған Болгарияның 17 министрлігінің ішінде Ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы министрлігі мен портфелі жоқ министрлік болды, ал қалған 15 министрлік ірі коалициялық серіктес NDSV-ның бақылауында болды. 2005 жылғы сайлауда партия 12,8% дауыс жинап, 240 орынның 34-іне дейін көтерілді және Болгария социалистік партиясы (BSP) мен Ұлттық қозғалыс «Симеон II» (NDSV) партиясы басқарған коалицияның құрамында билікте қалды. Құқықтар мен бостандықтар қозғалысының бақылауындағы министрліктердің саны 18 министрліктің үш еді. 2009 жылғы сайлауда партия 14,0% дауыс алып, 240 орынның 38-ін жеңіп алды. Сайлаудан кейін үкіметті толығымен жеңіске жеткен «Болгарияның еуропалық дамуы үшін азаматтар» (GERB) партиясы құрды, ал Құқықтар мен бостандықтар қозғалысы үкіметтен шығарылып, 2001 және 2009 жылдар аралығындағы екі кезеңдегі коалициялық үкіметтерде болғаннан кейін оппозицияда қалды. 2009 жылғы Еуропалық парламент сайлауында партия дауыстардың 14,1%-ын алып, Болгарияның жалпы 18 депутаттық орынының үшеуін жеңіп алды. Еуропарламент депутаттарының екеуі түрік ұлтынан (Филиз Гусменова мен Метин Казак), ал біреуі (Владко Панайотов) болгар ұлтынан. 2013 жылғы Болгария парламент сайлауында Құқықтар мен бостандықтар қозғалысы 11,3% дауыс жинап, 36 орын алып, үшінші ірі партия болып қалды. ДПС шетелде өткен сайлауда 41,3% дауыс алып, шетелдегі ең көп сайлау учаскелері мен сайлаушылар Түркияда тіркелді. ДПС 2014 жылғы Еуропалық парламент сайлауында төрт еуропарламент депутатын жеңіп алды.

Starting in 1990 as the first political party of the Turkish minority participating in the parliamentary elections, in the first elections in 1990 after the end of the communist regime, which the Turks of the country had boycotted, the party won 6.0% of the popular vote and 24 out of 400 seats and became the fourth largest party in the parliament. In the parliamentary elections in 1991 it won 7.6% of the vote and remained with 24 seats in а 240 seater parliament. In the elections in 1994 it won 5.4% of the vote and its seats decreased to 15. In the elections in 1997 it won 7.6% of the vote and 19 out of 240 seats. From 2001 to 2009, the party was part of the government, first in a coalition with the National Movement Simeon II (NDSV) party and then with the Bulgarian Socialist Party (BSP). The party had ministers in the Sakskoburggotski Government, Stanishev Government and Oresharski Government (2013 2014). It won in the elections in 2001 7.5% of the vote and 21 out of 240 seats. Subsequently, for the first time the party joined a coalition government, which was led by the winner of the elections (NDSV). Under the control of the party were two out of the 17 Bulgarian ministries – the Ministry of Agriculture and Forests and the Minister without portfolio, the other 15 remained under the control of senior coalition partner NDSV. At the 2005 elections it increased to 12.8% of vote and 34 out of 240 seats and was kept in power as a part of the coalition led by the Bulgarian Socialist Party (BSP) and National Movement Simeon II (NDSV) party. The ministries under the control of the Movement of Rights and Freedoms increased to three out of 18. At the 2009 elections it increased to 14.0% of vote and 38 out of 240 seats. Following the election, the government was totally occupied by the decisive winner, the Citizens for European Development of Bulgaria (GERB) party and the Movement for Rights and Freedoms was еxcluded from the government and remained in opposition after having been part of coalition governments for the two consecutive preceding terms between 2001 and 2009. At the 2009 European Parliament elections the party won 14.1% of the vote and three MEPs out of Bulgaria's total representation of 18. Two of the MEPs are ethnic Turks (Filiz Husmenova and Metin Kazak) and one (Vladko Panayotov) is ethnic Bulgarian. In the Bulgarian parliamentary election in 2013, the Movement for Rights and Freedoms decreased to 11.3% of the vote; it took 36 seats and remained the third biggest party. The DPS won the elections abroad with 41.3% and the most polling stations and voters in a foreign country were in Turkey. The DPS won four MEPs in the 2014 European Parliament elections.

Ұлттық жиналыс

Сайлау Дауыстар % Орындықтар +/– Үкімет 1990 491,596 8.03 (#3) 23 1991 418,168 7.6 (#3) 1 1994 283,094 5.44 (#4) 9 1997 323,429 7.6 (#3) 4 2001 340,395 7.45 (#4) 2 2005 467,400 12.81 (#3) 13 2009 610,521 14.45 (#3) 4 2013 400,466 11.31 (#3) 2 2014 487,134 14.84 (#3) 2 2017 315,976 8.99 (#4) 12 2021 сәуір 336,306 10.51 (#4) 4 2021 шілде 292,514 10.71 (#5) 1 2021 қараша 340,997 12.83 (#3) 5 2022 344,625 13.76 (#3) 2 2023 347,700 13.18 (#4) 0

Еуропалық Парламент

Сайлау Дауыстар % Орындықтар +/- 2007 392,650 20.26 (#3) 4 2009 364,197 14.14 (#3) 1 2014 386,725 17.27 (#3) 1 2019 323,510 16.55 (#3) 1

Этникалық сипаты

1991 жылдың 8 қазанында Болгария Ұлттық Ассамблеясының тоқсан үш мүшесі – олардың көп бөлігі бұрынғы Коммунистік партиямен байланысты болған – конституциялық соттан конституцияның 11.4-бабына сүйене отырып, "этникалық, нәсілдік және діни негізде құрылған" саяси партияларға тыйым салатын Конституциялық партияны конституцияға қайшы деп жариялауды сұрады. 1992 жылдың 21 сәуірінде сот бұл өтінішті қабылдамады және ДПС-тің конституциялық екенін растады. ДПС сол кезден бері Болгария саяси өмірінің заңды бөлігі болып табылады, бірақ кейбір болгар ұлтшылдары, әсіресе, оңшыл «Ұлттық одақ – Шабуыл» партиясы, оның негізінен этникалық түркілерден тұратынына байланысты конституцияға қайшы екенін мәлімдей береді. Алайда, ДПС-тің жарғысында «Бұл – барлық болгар азаматтарының бірлігіне үлес қосу мақсатымен құрылған тәуелсіз қоғамдық-саяси ұйым» делінген. Сонымен қатар, ДПС-ті қолдаушылар партияларды этникалық құрамы бойынша тыйым салу – этникалық дискриминация болып табылады және Болгария қол қойған Ұлттық азшылықтарды қорғау жөніндегі Еуропалық конвенцияны, атап айтқанда, оның негізгі қағидаларын бұзу болып саналады деп санайды. Бұған қоса, ұқсас конституциялық тыйымға қарамастан, 1997 жылдан бері және 2005 жылы да Болгария христиандық коалициясы сияқты діни партиялар парламент сайлауына қатысып келеді, бұл орайда ешқандай саяси дүрбелең болған жоқ. Соңғы кезде Софиядағы Этносаралық қатынастар орталығының директоры Антонина Желязкова Ахмед Доганды мақтап, «Ол партияны барлық азаматтар үшін ашуға көп еңбек етіп келеді және ДПС жақтастарын этникалық емес партияларға еркін дауыс беруге ынталандырып отыр» деді.

Түркияның басқа да саяси топтары

Қазіргі уақытта ДПС саясатына қарсы тұратын тағы үш кішкентай түрік саяси күші бар. Бұл топтар – Балқан демократиялық лигасы құру үшін біріккен – Осман Октай басқаратын Демократиялық қанат қозғалысы (ДДК), Недим Генцев басқаратын Демократия және әділдік партиясы (ПДС) және Сейхан Түрккан басқаратын Болгар түріктерінің одағы (БТҰ). Бұл партия 2014 жылы реформаторлар блогының құрамына кіріп, парламент пен үкіметке өтті, бірақ бір ғана вице-министрі қызметтен алынды. Бұрынғы жетекші Местан құрған ДОСТ атты тағы бір саяси күш 2016 жылы 17 000 тіркелген мүшеге ие болды, бірақ бұл көрсеткіш тек бір жылдай сақталды. Егер осылай болса, Құқықтар мен бостандықтар қозғалысының қатары азайған болуы мүмкін.

Дауыс беруді бұрмалау

ДПС-ті Болгарияның ультраұлтшыл партиясы Attack, сондай-ақ «Мықты Болгария үшін демократтар» (DSB) және «Демократиялық күштер одағы» (SDS) сияқты басты оңшыл саяси партиялар, тіпті ДПС-тің коалициялық серіктесі – Ұлттық қозғалыс «Симеон II» 2005 жылғы маусым сайлауында кейбір аймақтарда Түркияда тұратын түрік текті болгар азаматтарын сайлауға әкеліп, дауыс беру процесін манипуляциялауға тырысқандары үшін қатты сынады. Дегенмен, түрік этносының өкілдері Болгарияға тұрақты тіркелген мекенжайлары бойынша келіп, содан кейін Түркияға оралып, паспорттары арқылы дауыс берген деген айыптауларды халықаралық байқаушылар «расталмады және нақтыланбады». Олардың бағалауынша, сайлау еркін және әділ өтті.

Этникалық негізде жекешелендіруге қарсылық білдіру

2005 жылдың ақпан айында ДПҚ Болгарияның ең ірі темекі компаниясы «Bulgartabac» жекешелендіруіне қарсылық танытты, бұл шешім үкімет пен Еуропалық Одақ тарапынан қолдау тапқан болатын. ДПҚ мұны түрік этносының дәстүрлі түрде осы салада жұмыс істеуімен байланыстырды. Соның салдарынан туған дағдарыс вице-премьер Лидия Шулеваның отставкаға кетуіне әкелді. Ол тіпті бір күнге Болгарияның Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің басшысы болып тағайындалды, «бірақ көшелерде жаппай наразылықтар басталғаннан кейін отставкаға кетуге мәжбүр болды». Пеевский Болгарияның 41-ші, 42-ші, 43-ші, 44-ші, 47-ші және 48-ші Ұлттық Ассамблеяларында ДПҚ парламенттік фракциясынан депутат болды және қазіргі уақытта 49-шы Ұлттық Ассамблеяда депутаттық қызметін атқарып жүр. Оның заңнамалық жұмысының басты бағыттары – сот реформасы, Болгарияның Украинаға қолдау көрсетуі және Ресейге қарсы Еуропалық Одақтың санкцияларын күшейту. 2023 жылдың 16 қазанында ол ДПҚ парламенттік фракциясының тең төрағасы атанды.

Еуропалық өкілдік

Еуропалық парламентте "Құқықтар мен бостандықтар қозғалысы" үш депутаттан тұратын "Жаңа Еуропа" тобында өкілдік етеді. Еуропалық өңірлер комитетінде "Құқықтар мен бостандықтар қозғалысы" 2020-2025 жылдарға арналған мандат бойынша екі толық және екі орынбасар мүшеден тұратын "Жаңа Еуропа" ӨӨК тобында қызмет етеді. Неджми Али "Жаңа Еуропа" ӨӨК бюросының мүшесі болып табылады.