Қоршаған ортаның нашарлауы және оның салдары

Кіріспе

Қоршаған ортаның нашарлауы – ауа, су және топырақ сияқты ресурстардың азаюы, экожүйелердің қирауы, тіршілік ортасының жойылуы, жануарлар мен өсімдіктердің жоғалуы және ластану арқылы қоршаған ортаның нашарлауы. Ол, қоршаған ортаға зиянды немесе негізсіз деп есептелетін кез келген өзгеріс немесе бұзылу ретінде анықталады. Қоршаған ортаның нашарлауы, қоршаған ортаға ұзақ мерзімді әсер ететін экологиялық мәселелердің салдарына ықпал етеді. Қоршаған ортаның нашарлауы – Біріккен Ұлттар Ұйымының қауіп-қатерлер, қиындықтар және өзгерістер жөніндегі жоғары деңгейдегі тобы ресми түрде ескерткен он қауіптің бірі. Біріккен Ұлттар Ұйымының Апаттарды азайту жөніндегі халықаралық стратегиясы, қоршаған ортаның нашарлауын "әлеуметтік және экологиялық мақсаттар мен қажеттіліктерді қанағаттандыруға қабілеттілігінің төмендеуі" деп анықтайды. Қоршаған ортаның нашарлауы түрлі болып келеді. Табиғи орталар жойылғанда немесе табиғи ресурстар азайғанда қоршаған орта нашарлайды; орманды қырқу сияқты тікелей нашарлау, сондай-ақ пластикалық ластанудың жиналуы немесе климат жүйесіндегі шектен шығу нүктелерін тудыратын парниктік газдардың жиналуы сияқты жанама процестер нәтижесінде де болуы мүмкін. Бұл мәселені шешу үшін қоршаған ортаны қорғау және қоршаған орта ресурстарын басқару қажет. Дұрыс басқарудың нәтижесінде болатын нашарлау, сонымен қатар, қоғамдық топтардың қоршаған ортаны тиімсіз пайдаланған күштерге қарсы ұйымдасқан экологиялық қақтығыстарға әкелуі мүмкін.

Биологиялық әртүрліліктің жоғалуы

Ғалымдар адамның қызметі Жерді алтыншы жаппай жойылу кезеңіне итермелеп отыр деп мәлімдейді. Биологиялық әртүрліліктің жоғалуы, ең алдымен, адам популяциясының өсуіне, адам санының артуына және әлемдік байлық иелерінің табиғи ресурстарды шамадан тыс пайдалануына байланысты. Дүниежүзілік жабайы табиғат қорының 2020 жылғы есебінде адамның қызметі – атап айтқанда, шамадан тыс тұтыну, халық санының өсуі және қарқынды шаруашылық – 1970 жылдан бері омыртқалы жануарлардың 68% -ын жойғаны анықталды. Біріккен Ұлттар Ұйымының IPBES 2019 жылы жариялаған Биологиялық әртүрлілік және экожүйелік қызметтер жөніндегі жаһандық бағалау есебінде шамамен бір миллион өсімдік және жануар түрінің өнеркәсіптік ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығы үшін жерді кеңейту, сондай-ақ балықты шамадан тыс аулау сияқты антропогендік факторлар салдарынан жойылу қаупі бар екені айтылады. Шамамен 11 000 жыл бұрын пайда болғаннан бері ауыл шаруашылығы адамдар Жердің шамамен 70% -ын өзгертті, өсімдіктердің жаһандық биомассасы жартысына дейін азайды, ал құрлықтағы жануарлар қауымдастықтары биологиялық әртүрліліктің орташа есеппен 20% -дан астам төмендеуін көрсетті. 2021 жылғы зерттеуге сәйкес, планетаның құрлық бетінің тек 3% -ы ғана экологиялық және фауналық тұрғыдан толыққанды, яғни жергілікті жануарлар түрлерінің салауатты популяциялары бар және адамның әсері аз немесе мүлдем жоқ аймақтар болып табылады. Осы толыққанды экожүйелердің көп бөлігі жергілікті халықтар мекендейтін жерлерде орналасқан. Әлемде 3,2 миллиард адамға әсер ететін деградация әлемдік жердің 30% -дан астамын және дамып келе жатқан елдердің 40% -ын қамтиды. Бұл шығындардың адамның тұрмысына және әл-ауқатына тигізетін әсеріне қатысты үлкен алаңдаушылық тудырады. Мысалы, ауыл шаруашылығы саласына қатысты, БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы 2019 жылы жариялаған «Азық-түлік және ауыл шаруашылығы үшін әлемдік биологиялық әртүрліліктің жағдайы» есебінде «Елдер тозаңдаушылар, зиянкестердің табиғи жаулары, топырақ организмдері және жабайы азық-түлік түрлері сияқты маңызды экожүйелік қызметтерді атқаратын көптеген түрлердің тіршілік ортасының жойылуы мен нашарлауы, шамадан тыс пайдалану, ластану және басқа да қауіптердің салдарынан азайып бара жатыр деп хабарлайды» және «азық-түлік пен ауыл шаруашылығына қажетті көптеген маңызды қызметтерді ұсынатын негізгі экожүйелер, соның ішінде тұщы сумен қамтамасыз ету, қауіптерден қорғау және балықтар мен тозаңдаушылар сияқты түрлерге тіршілік ортасын ұсыну азайып барады» делінген.

Scientists assert that human activity has pushed the earth into a sixth mass extinction event. The loss of biodiversity has been attributed in particular to human overpopulation, continued human population growth and overconsumption of natural resources by the world's wealthy. A 2020 report by the World Wildlife Fund found that human activity – specifically overconsumption, population growth and intensive farming – has destroyed 68% of vertebrate wildlife since 1970. The Global Assessment Report on Biodiversity and Ecosystem Services, published by the United Nation's IPBES in 2019, posits that roughly one million species of plants and animals face extinction from anthropogenic causes, such as expanding human land use for industrial agriculture and livestock rearing, along with overfishing. Since the establishment of agriculture over 11,000 years ago, humans have altered roughly 70% of the Earth's land surface, with the global biomass of vegetation being reduced by half, and terrestrial animal communities seeing a decline in biodiversity greater than 20% on average. A 2021 study says that just 3% of the planet's terrestrial surface is ecologically and faunally intact, meaning areas with healthy populations of native animal species and little to no human footprint. Many of these intact ecosystems were in areas inhabited by indigenous peoples. With 3.2 billion people affected globally, degradation affects over 30% of the world's land area and 40% of land in developing countries. The implications of these losses for human livelihoods and wellbeing have raised serious concerns. With regard to the agriculture sector for example, The State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture, published by the Food and Agriculture Organization of the United Nations in 2019, states that "countries report that many species that contribute to vital ecosystem services, including pollinators, the natural enemies of pests, soil organisms and wild food species, are in decline as a consequence of the destruction and degradation of habitats, overexploitation, pollution and other threats" and that "key ecosystems that deliver numerous services essential to food and agriculture, including supply of freshwater, protection against hazards and provision of habitat for species such as fish and pollinators, are declining."

Қоршаған ортаның нашарлауының әйелдердің тіршілік етуіне әсері

Биологиялық әртүрліліктің жоғалуы және экожүйенің нашарлауының тұрмысқа тигізетін әсері туралы Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы, сондай-ақ ауылдық жерлердегі нашарлаған жерлер мен экожүйелерде қыздар мен әйелдердің еңбек жүктемесінің артатынын анықтады. Әйелдердің тұрмысы, денсаулығы, азық-түлік және тамақтану қауіпсіздігі, су мен энергияға қолжетімділігі және қоршаған ортаның нашарлауына бейімделу мүмкіндіктері бұл құбылыстан пропорционалды түрде зардап шегеді. Экологиялық қысым мен соққылар, әсіресе ауылдық жерлерде, әйелдерді салдарымен айналысуға мәжбүр етеді, бұл олардың ақысыз күтім жұмысының жүктемесін едәуір арттырады. Климаттың өзгеруіне байланысты шектеулі табиғи ресурстар одан да сирек болатындықтан, әйелдер мен қыздар азық-түлік, су немесе отын жинау үшін одан да алысқа баруға мәжбүр, бұл олардың жынысқа негізделген зорлық-зомбылыққа ұшырау тәуекелін арттырады. Бұл, мысалы, қажетті жабдықтаулар алу үшін ұзақ сапарлар жасау және адам саудасы, зорлау және сексуалдық зорлық-зомбылық қаупіне ұшырау мүмкіндігінің жоғарылауын білдіреді.

Судың бұзылуы

Қоршаған ортаның құлдырауының маңызды бір компоненті – Жер бетіндегі тұщы су ресурсының азаюы. Жердегі барлық судың шамамен 2,5%-ы ғана тұщы су, ал қалғаны – тұзды су. Тұщы судың 69%-ы Антарктида мен Гренландиядағы мұздықтарда қатып қалған, сондықтан тұщы судың 2,5%-ның 30%-ы ғана қолдануға қолжетімді. Тұщы су – өте маңызды ресурс, себебі Жердегі тіршілік оған тікелей байланысты. Су биосферадағы қоректік заттарды, минералдарды және химиялық элементтерді тіршіліктің барлық түрлеріне тасымалдайды, өсімдіктер мен жануарларды күтіп бағады және материалдарды тасымалдау және шөгу арқылы Жер бетін қалыптастырады. Қазіргі кезде тұщы судың ең көп қолданылатын үш саласы оның тұтынуының 95%-ын құрайды; шамамен 85%-ы егістік жерлерді, гольф алаңдарын және саябақтарды суаруға, 6%-ы тұрмыстық мақсаттарға, мысалы, үй ішіндегі жуынуға және аулалардағы бақша мен көгалды күтуге, ал 4%-ы өндірістік процестерге, мысалы, өңдеуге, жууға және өндіріс орталықтарында салқындатуға жұмсалады. Дүниежүзіндегі әрбір үш адамның бірі су тапшылығымен бетпе-бет келеді, әлем халқының шамамен бес бөлігі су азаттығы шектеулі аймақтарда тұрады, ал әлем халқының төрттен бірі өзендер мен жер асты суларын пайдалану үшін қажетті инфрақұрылымы жоқ дамып келе жатқан елдерде өмір сүреді. Су тапшылығы – халық санының өсуі, қалаланудың күшеюі, тұрмыс деңгейінің жоғарылауы және климаттың өзгеруі сияқты болашақта туындауы мүмкін мәселелерге байланысты күшейіп бара жатқан проблема. Қысқы температураның жоғарылауы қардың мөлшерін азайтады, бұл жазда су ресурстарының жетіспеуіне әкелуі мүмкін. Бұл, әсіресе, өзен жүйелерін және жер асты суларын толықтыру үшін мұздықтардың еруіне тәуелді орта және таулы аймақтар үшін маңызды, осы аймақтарды уақыт өте келе су тапшылығына бейімдейді. Температураның көтерілуі бастапқыда жазда мұздықтардан судың қарқынды еруіне, содан кейін мұздықтардың қысқаруына және ерудің азаюына, демек, су қорының жыл сайын азаюына алып келеді. Климаттың өзгеруі гидрологиялық циклге әртүрлі әсер ете алады. Жер шарындағы температураның және жауын-шашынның теңсіз таралуы судың артық болуына және жетіспеуіне себеп болады.

One major component of environmental degradation is the depletion of the resource of fresh water on Earth. Approximately only 2.5% of all of the water on Earth is fresh water, with the rest being salt water. 69% of fresh water is frozen in ice caps located on Antarctica and Greenland, so only 30% of the 2.5% of fresh water
is available for consumption. Fresh water is an exceptionally important resource, since life on Earth is ultimately dependent on it. Water transports nutrients, minerals and chemicals within the biosphere to all forms of life, sustains both plants and animals, and moulds the surface of the Earth with transportation and deposition of materials. The current top three uses of fresh water account for 95% of its consumption; approximately 85% is used for irrigation of farmland, golf courses, and parks, 6% is used for domestic purposes such as indoor bathing uses and outdoor garden and lawn use, and 4% is used for industrial purposes such as processing, washing, and cooling in manufacturing centres. It is estimated that one in three people over the entire globe are already facing water shortages, almost one fifth of the world population live in areas of physical water scarcity, and almost one quarter of the world's population live in a developing country that lacks the necessary infrastructure to use water from available rivers and aquifers. Water scarcity is an increasing problem due to many foreseen issues in the future including population growth, increased urbanization, higher standards of living, and climate change. Warmer winter temperatures cause a decrease in snowpack, which can result in diminished water resources during summer. This is especially important at mid latitudes and in mountain regions that depend on glacial runoff to replenish their river systems and groundwater supplies, making these areas increasingly vulnerable to water shortages over time; an increase in temperature will initially result in a rapid rise in water melting from glaciers in the summer, followed by a retreat in glaciers and a decrease in the melt and consequently the water supply every year as the size of these glaciers get smaller and smaller. as climate change can affect the hydrologic cycle in a number of ways. Uneven distributions of increased temperatures and increased precipitation around the globe results in water surpluses and deficits,

Халық санының өсуі

Жер бетіндегі адам саны қарқынды түрде өсіп келеді, бұл экономикалық өсіммен қатар қоршаған ортаның нашарлауының басты себебі болып табылады. Адамзаттың ресурстарға деген қажеттілігі қоршаған ортаның табиғи тепе-теңдігін бұзады. Өндіріс салалары атмосфераға түтін шығарып, су ресурстарын ластайтын химиялық заттарды тастайды. Түтіннің құрамында көміртек монооксиді және күкірт диоксиді сияқты зиянды газдар бар. Атмосферадағы ластанудың жоғары деңгейі ақырында атмосфераға сіңіп кететін қабаттарды құрайды. Хлорфторкөміртектер (ХФК) сияқты органикалық қосылыстар озон қабатында тесік жасады, бұл ультракүлгін сәулеленудің деңгейін жоғарылатып, бүкіл әлемді қауіпке ұшыратады. Климаттың өзгеруіне байланысты қолжетімді тұщы су көлемі де, халық санының өсуімен бірге қысымға ұшырауда. Шамамен әлемдік халықтың төрттен бірі өздерінің жаңаруға тиіс су қорының 20% астам бөлігін пайдаланатын аймақта өмір сүреді; халық санының өсуімен су пайдалану артады, ал сумен жабдықтау климаттың өзгеруіне байланысты өзендер мен жер асты суларының азаюымен нашарлайды. Жауын-шашынның теңсіз таралуының нәтижесінде кейбір аймақтарда тұщы су көлемі артуы мүмкін болса да, сумен жабдықтаудың жалпы пайдалануының артуы күтілуде. Халық санының өсуі тұрмыстық, ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік қажеттер үшін суды пайдалануды арттырады, олардың ішіндегі ең ірісі – ауыл шаруашылығы, ол қоршаған ортаның өзгеруі мен судың нашарлауының басты, климаттық емес себебі деп саналады. Келесі 50 жыл ауыл шаруашылығының қарқынды өсуінің соңғы кезеңі болуы мүмкін, бірақ осы кезеңде халық санының артуы мен әл-ауқатының жақсаруы ауыл шаруашылығы өнімдеріне сұранысты арттырады. Соңғы екі онжылдықтағы халық санының өсуі, кем дегенде АҚШ-та, ауылдық жерлерден қалалық жерлерге көшумен бірге жүрді, бұл су сұранысын белгілі бір аймақтарда шоғырландырып, өнеркәсіптік және адам қалдықтарынан туындаған қысымды тұщы сумен жабдықтауға арттырады.

The human population on Earth is expanding rapidly, which together with even more rapid economic growth is the main cause of the degradation of the environment. Humanity's appetite for resources is disrupting the environment's natural equilibrium. Production industries are venting smoke into the atmosphere and discharging chemicals that are polluting water resources. The smoke includes detrimental gases such as carbon monoxide and sulphur dioxide. The high levels of pollution in the atmosphere form layers that are eventually absorbed into the atmosphere. Organic compounds such as chlorofluorocarbons (CFCs) have generated an opening in the ozone layer, which admits higher levels of ultraviolet radiation, putting the globe at risk. The available fresh water being affected by the climate is also being stretched across an ever increasing global population. It is estimated that almost a quarter of the global population is living in an area that is using more than 20% of their renewable water supply; water use will rise with population while the water supply is also being aggravated by decreases in streamflow and groundwater caused by climate change. Even though some areas may see an increase in freshwater supply from an uneven distribution of precipitation increase, an increased use of water supply is expected. An increased population means increased withdrawals from the water supply for domestic, agricultural, and industrial uses, the largest of these being agriculture, believed to be the major non climate driver of environmental change and water deterioration. The next 50 years will likely be the last period of rapid agricultural expansion, but the larger and wealthier population over this time will demand more agriculture. Population increase over the last two decades, at least in the United States, has also been accompanied by a shift to an increase in urban areas from rural areas, which concentrates the demand for water into certain areas, and puts stress on the fresh water supply from industrial and human contaminants.

Ауыл шаруашылығы

Ауыл шаруашылығы топырақтағы ылғалдың болуына тәуелді, ал оған климаттық өзгерістер тікелей әсер етеді. Бұл жүйеде жауын-шашын кіріс болып табылады, ал булану, жер бетінен су ағызылу, дренаж және жер асты суларына сіңу сияқты түрлі процестер шығысқа жатады. Климаттың өзгеруі, әсіресе климаттық модельдерде болжалған жауын-шашын мен буланудың өзгеруі топырақ ылғалдылығына, жер бетінен су ағызылуға және жер асты суларының толуына тікелей әсер етеді. Климаттық модельдердің болжауына сәйкес, жауын-шашын мөлшері азаятын аймақтарда топырақтың ылғалдылығы күрт төмендеуі мүмкін. Ауыл шаруашылығынан қалалық және қала маңындағы жерлерге судың ауысуы ауыл шаруашылығының тұрақтылығы, ауылдық аймақтардың әлеуметтік-экономикалық құлдырауы, азық-түлік қауіпсіздігі, импортталған тағамдардың көміртегі ізінің ұлғаюы және сыртқы сауда балансының нашарлауы туралы алаңдаушылықтарды тудырады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының мәліметінше, мал шаруашылығынан туындайтын жаһандық парниктік газ эмиссиясы көлік секторынан асып түседі.

Суды басқару

Суды басқару – су ресурстарын жоспарлау, дамыту және басқару процесі, судың барлық қолданыс салаларында, оның саны және сапасы тұрғысынан". Суды басқару институттар, инфрақұрылым, ынталандырулар және ақпараттық жүйелермен қолдалады және бағытталады.

Тұщы судың азаюы суды басқарудағы күш-жігерді күшейтті. Суды басқару жүйелері көбінесе икемді болғанымен, жаңа гидрологиялық жағдайларға бейімделу өте қымбатқа түсуі мүмкін. Тиімсіздік салдарынан туындайтын жоғары шығындар мен сумен жабдықтауды қалпына келтіру қажеттілігін болдырмау үшін алдын алу шаралары қажет, сондай-ақ жалпы сұранысты азайтуға бағытталған инновациялар судың тұрақтылығын жоспарлауда маңызды рөл атқаруы мүмкін. Қазіргі сумен жабдықтау жүйелері ағымдағы климаттық жағдайларға сүйене отырып, өзен ағындары мен су тасқыны жиілігін ескере отырып салынған. Су қоймалары өткен гидрологиялық деректер негізінде, ал суару жүйелері – тарихи температура, судың қолжетімділігі және егін су талаптары бойынша жұмыс істейді; бұл болашаққа сенімді нұсқау болмауы мүмкін. Су ресурстарын басқаруға қатысты инженерлік жобаларды, операцияларды, оңтайландыруды және жоспарлауды қайта қарау, сондай-ақ құқықтық, техникалық және экономикалық тәсілдерді қайта бағалау судың нашарлауына жауап ретінде суды басқарудың болашағы үшін өте маңызды. Тағы бір тәсіл – суды жекешелендіру; оның экономикалық және мәдени салдарына қарамастан, қызмет көрсету сапасын және судың жалпы сапасын бақылау мен таратуды жеңілдетуге болады. Рационалдылық және тұрақтылық маңызды, ол шамадан тыс пайдалану мен ластануға шектеу қоюды және қорғау жөніндегі күш-жігерді қажет етеді.

Тұтынуның өсуі

Әлем халқының саны минут сайын өсіп келе жатқандықтан, табиғи ресурстарға деген сұраныс та арта түседі. Өндірістің көбею қажеттілігі осы ресурстар орналасқан қоршаған орта мен экожүйелерге зиян келтіруді күшейтеді. Біріккен Ұлттар Ұйымының халық өсімі болжамдарына сәйкес, 2070 жылға қарай 170 миллионға дейін туыс болуы мүмкін. Жер шарындағы адам санының артуымен бірге отын, энергия, азық-түлік, құрылыстар және су көздеріне деген қажеттілік те артады.

Орманның жойылуы

Жаңа ауыл шаруашылығы алқаптарының және жол құрылысының қажеттілігі артуымен орманды жою процестері жалғасуда. Орманды жою – "орманды немесе ағаштардың тобын орман емес мақсатта пайдалану үшін жерден алып тастау". (Википедия, Орманды жою). 1960 жылдардан бері тропикалық орманның шамамен 50 пайызы жойылды, бірақ бұл процесс тек тропикалық орман аймақтарымен ғана шектелмейді. Еуропаның орманды жерлері де мал шаруашылығы, жәндіктер, аурулар, инвазивті түрлер және адамның басқа да әрекеттері сияқты бірнеше факторлардың салдарынан жойылды. Әлемдегі құрлықтағы биологиялық әртүрліліктің көп бөлігі орманның әртүрлі түрлерінде кездеседі. Осы аумақтарды тұтынуды арттыру үшін жою, сол аймақтарға тән өсімдіктер мен жануарлардың әртүрлілігін тікелей азайтады. Ормандар мен экожүйелердің жойылуымен қатар, әлемдегі орманның азаюы атмосферадағы көміртегі диоксидінің мөлшеріне әсер етеді. Орманды жерлерді алып тастау арқылы біз көміртегінің резервуарларын шектейміз, оны ең ірілерімен – атмосфера мен мұхиттармен ғана қалдырамыз. Орманды жоюдың басты себептерінің бірі – әлемдік азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін ауыл шаруашылығына пайдалану, сонымен қатар ағаштарды алып тастау аймақтардағы топырақ эрозиясын күшейтеді, бұл сол топырақ түрлерінде егін өндіруді қиындатады.