Кіріспе

Кардифф қаласының маңы, Уэльс

Радир (Radur; ) – Кардиффтің сыртқы аймағы, Кардифф қаласының орталығынан солтүстік-батысқа қарай шамамен 6 км қашықтықта орналасқан. Радир Радир және Морганстаун қауымдастығының құрамына кіреді, 2011 жылғы халық санауы бойынша оның халқы 6 417 адамды құрайды. Морганстаун Радирдің солтүстігінде, М4 тас жолының ар жағында жатыр. Іргелес аймақтар: Таф өзенінің қарсы жағалауындағы Уитчерч шығыс жақта, Пентирх батыс жақта, ал Оңтүстікте Сент Фаганс және Лландафф орналасқан.

Тас дәуірі - Нормандық жаулауға дейін

1912 жылы Морганстаун маңындағы Кіші Гарт үңгірінде тас дәуірінде адамдар қоныстанғандығының дәлелдері табылды, соның ішінде өңделген кремний тастар да болды. 1916 жылы Радыр орманындағы төбешікті қазу барысында көмір және темір дәуіріне тән керамикалық бұйымдар анықталды. Төбе ағаш қоршаумен және ағаштан салынған бекініспен қоршалған, ал Торнхилл және Уитчерчтегі ұқсас төбелермен бірге қорғаныс желісінің бөлігін құрады. Радырдың алғашқы қонысы қазіргі Данескорттағы нормандық шіркеуі мен мырзалар үйінің төңірегінде қалыптасты. 1307 жылғы сараптамалар егістік алқаптармен қоршалған шаруалар елді мекенін сипаттайды. 1469 жылы Томас Мэтью (1469 жылы қайтыс болды), Лландафтан сэр Дэвид Мэтьюдің (1484 жылы қайтыс болды) үшінші немесе төртінші ұлы, Радырдің мұрагері Екатеринаға үйленіп, жерді мұраға алды және қазіргі Данескорттағы Радыр соты қонақ үйі орналасқан жерде Радыр сотын салдырды. Томас қайтыс болғаннан кейін оның жері үлкен ұлы Дэвидке, содан кейін кіші ұлы Уильям Мэтьюге (1528 жылы қайтыс болды) көшті, ол 1485 жылы Босворт шайқасында король Генрих VII-нің қолдауымен рыцарь атағын алды. Сэр Джордж Радырдың солтүстігіне қарай кең жайылған аң аулау паркін құрды. Шаруалар жерлерінен қуылды, ал жалға алудан түскен кірістің жоғалтылуы отбасының ықпалын төмендетті.

Стюарт дәуірі

Радырдың жаңа иесі – Джеймс I патшадан рыцарь атағын алған бай жер иесі, сэр Эдвард Льюис болды. Сэр Эдвард Сент-Фаганс қамалын және оның төңірегіндегі жерлерге иелік еткен, Англия азамат соғысындағы Сент-Фаганс шайқасы осы жерде болған. Льюис әулетінің байлығы Элизабет Льюиске көшті, ол Кардифф, Пенерт және Барридегі ең ірі жер иесі, Плимуттың 3-ші графы, Басқа Виндзорға тұрмысқа шықты.

Соғыстан кейінгі тарих

1960 жылдары кең ауқымды үй салу бағдарламасы басталды, және Радырдың халқы қарқынды өсті – әсіресе балалар саны. 1964 жылы Радыр орта мектебінде 135 оқушы білім алды. Келесі он жылда бұл көрсеткіш үш еседен асты. Данибрин орманы, жаңа құрылысқа жақын орналасқан, толығымен ағаш қорғау бұйрығымен қорғалғандықтан, көптеген өсімдік түрлері мен жануарларға пана болып табылады. Радыр теміржол станциясы 1998 жылы жаңартылып, станция арқылы өтетін рельстер жаңаланды, нәтижесінде Кардифф қаласының орталығына дейінгі сапар уақыты қысқарды.

Ұлыбритания Парламенті мен Сенед

Радыр Кардифф Батыс парламенттік округінде және Кардифф Батыс Сенаттық округінде орналасқан.

Кардифф кеңесі

Радыр сайлау округі (көбінесе Радыр және Морганстаун деп аталады) Кардифф кеңесінде бір орынға ие және 2008 жылдың 1 мамыры күнінде 4,368 сайлаушысы тіркелген. Округ 2008 жылдың мамыр айындағы сайлауда консерватор Родерик Маккерлихті сайлап алды, ол 2012 және 2017 жылдары қайта сайланды. Кеңесші Маккерлих – Кеңестің қоршаған ортаны тексеру комитетінің мүшесі.

Қоғамдық кеңес

Радир және Морганстаун қауымдастық кеңесі жергілікті тұрғындар төлейтін кеңес салығына қосымша қаражат есебінен қаржыландырылады. Қауымдастық кеңесінде үш округтен сайланған 11 кеңесші жұмыс істейді: Радир Солтүстік (4 орын), Радир Оңтүстік (3 орын) және Морганстаун (4 орын), кейіннен кеңесшілер саны 12-ге дейін артты (4:4:4).

Геологиялық құрылымы

Қоршаған топырақтар көбінесе берік, қоңыр, құрғақ топырақтан тұрады, ол егіс шаруашылығына және барлық түрдегі астық дақылдарын өсіруге өте ыңғайлы, осының нәтижесінде аймақ қазіргі заманға дейін негізінен шаруалардың қауымдастығы болып келді. Топырақтар мыңжылдықтар бойы Тафф өзенінен келген аллювиалды шөгінділермен қоректенді. Аймақтың төменгі жатысындағы тау жынысы негізінен құмтас, ол девон кезеңінен (Ескі қызыл құмтас) және триас кезеңінен (Жаңа қызыл құмтас) құрғақ жағдайда қалыптасқан. Бұл құмтастар соңғы мұз дәуірінде, шамамен 18 мың жыл бұрын Тафф аңғарының мұздығымен ұнтақталуы мүмкін.

Радыр Уайр

Таф өзені осы жерде шамамен оңтүстікке қарай Таф Уэллден, Радырден өтіп, Лландаффқа дейін ағып жатыр. Радыр бөгеті 1774 жылы Мелингриффтің қалайы табақ зауытына су бағыттау үшін салынған. 1980-жылдардың басынан бері Таф өзеніндегі лосось пен теңіз алабұғасының саны, шамамен 200 жылға жуық индустриалдық ластану мен қолдану салдарынан төмендегеннен кейін, қайта жаңарып келеді. 1993 жылы Ұлттық өзендер басқармасы 500-ден астам лосось пен 700-ден астам теңіз алабұғасының өзенге оралып, шағылысқанын бақылады. 1749 жылдан бастап Пентирхтен алынған темір алғашқыда жүк аттарымен зауытқа тасылған, содан кейін Радыр бөгетінің шлюзі арқылы Таф өзенімен жүретін шаналы қайықтар пайдаланылды. Осы шлюздің қалдықтары азық шлюзінің жанында көрініп тұр. 1815 жылы шаналы қайықтар тоқтатылып, Таф өзені бойымен трамвай жолы салынды. Радыр арқылы өтетін Таф өзенінің екі жағы да дамытылмаған жасыл жолмен шектеледі, ол Кардиффтің солтүстігінен үздіксіз өтіп, қаланың орталығындағы Кардифф қамалына дейін созылады, ал өзен Кардифф шығанағына құяды.

Радыр орманы табиғи аумағы

Радыр орманы – Радыр қауымдық ормандары деген атпен табиғатты қорғау маңызы бар аймақ (SINC) болып табылады, оның ауданы ал эми оған іргелес Эрмит орманы Уэльстегі ең кішкентай Жергілікті Табиғат Қорығы (LNR) болып есептеледі. Қауымдық ормандар жаяу жолдар мен ағаш жолдар желісімен жабдықталған, сонымен қатар Темір ғасырындағы қоныстардың іздері мен ерте заманғы дастарқан ошағының қалдықтарын қамтиды. Бұл аймақ бастапқыда Мэтью отбасына тиесілі болған Тюдор елендер паркінің, кейін Радыр карьерінің бөлігі болды. Қазіргі таңда аймақ Кардифф кеңесі мен Плимут Эстейтсқа тиесілі және Кардифф кеңесінің Парктер қызметінің қолдауымен Радыр қауымдық кеңесі басқарады. Радыр орманы түрлі-түрлі жануарлар мен өсімдіктерге мекен етеді. Онда сондай-ақ қаздар мен балықтарға толыққандай су беретін бірнеше табиғи бұлақтар бар. Жақындағы қорық пен теміржолдың арасындағы жаңа тұрғын үйлер аймағына демалуға арналған орындар мен балалар ойын алаңы қосылды. 1986 жылдан бері қорықтың күтілуі мен дамуымен "Радыр орманының достары" атты еріктілер тобы айналысып келеді.

Радьер шұңқыры

Радирлік шұбарбақ – Hieracium radyrense тұқымдасының өте сирек кездесетін эндемик түрі. Бұл микротүр, қазірге дейін тек Радырда ғана анықталған. Ол алғаш рет 1907 жылы карьерде табылды, 1948 жылы түрдің нұсқасы ретінде сипатталды, ал 1955 жылы жеке түр ретінде жіктелді. Ол өте сирек кездеседі және 1998 мен 2004 жылдар аралығында жүргізілген үнемі бақылаулар бүгінде табиғатта шамамен 25 өсімдіктен тұратын бір ғана популяциясы бар екенін көрсетеді. 1998 жылғы алғашқы бақылауда Радырдегі бір бақта тек тоғыз өсімдік анықталды, ол дәстүрлі түрде шөбі бар жартастар мен газонды жерлерде, көбінесе көлеңкеде өседі. 1985 жылы соңғы рет көрінген Радир карьерінің бастапқы орнында ол табылған жоқ. Бриджендте ескі бақ қабырғасында Радир тұқымдасына жататын алты өсімдік табылды, бірақ олардың анықталуын растау күтілуде. Аталған түрдің де, оның өсетін жерлерінің де қазіргі заңмен қорғалуы жоқ, сондықтан дұрыс емес бағбандық күтім немесе шаруашылық әрекеттерден ұзақ мерзімді перспективада оның тірі қалуына қауіп төнуі мүмкін.

Белгілі ғимараттар мен жергілікті көрікті жерлер

Данибрин Чешир үйі бұрын парламент депутаты сэр Льюис Лаугерге тиесілі жеке үй болған. Таф жолы велосипед жолы Радирден Радир бөгеті арқылы өтеді. Басқа да көрнекті ғимараттарға Ескі шіркеу үйлері мен Радир соғыс ескерткіші жатады. Жақын аудандарда Сент-Фаганс ұлттық тарих мұражайы (бұрынғы Уэльс өмірі мұражайы) және Кастелл Кох орналасқан.

Білім

Парк-роудтағы шіркеу үйлері 1896 жылға дейін бастауыш мектеп ретінде пайдаланылды, содан кейін жанындағы Мемлекеттік мектеп ашылды. Ересек оқушылар Пенарт қаласындағы орта мектептерге пойызбен сапарлаған. Радырда жекеменшік мектепке дейінгі білім беру орталығы – Парк-роуд балабақшасы және «Cylch Meithrin» деп аталатын Уэльс тіліндегі балабақша да бар, екеуі де Ескі шіркеу үйлерінде орналасқан. Парк-роудтағы Радыр бастауыш мектебі 1896 жылы ашылды, ал 1968 жылы халық санының артуына байланысты қосымша сыныптар салынды. Қазіргі таңда мектепте 11 сынып пен 300-ден астам оқушы бар.

Орта білім

Радыр жалпы білім беретін мектебі Кардифф батысының түкпір-түкпірінен келген 1400-ден астам оқушыны білім береді. Мектепте сондай-ақ 300-ге жуық студенті бар үлкен жоғары сынып колледжі және жұмыс істейтін ересектер білім беру орталығы бар. 2021 жылдың наурыз айында Радыр жалпы білім беретін мектебіне "қастандық ниетпен хабарлама" телефон арқылы келіп, ауыр оқиға болды. Қарулы полиция оқиға орнына келді және барлық оқушылар мектептен қауіпсіз эвакуацияланды.

Шіркеулер

Уэльс шіркеуінің Радыр приходы Лландафф епархиясында орналасқан. Радыр тізбегінің жанында орналасқан Әулие Иоанн Баптист шіркеуі қазір Данескорт тұрғын үй кешенімен қоршалған. Ол шамамен 800 жыл бұрын салынған, бірақ 19 ғасырда өзгерістер енгізілген. Мәсіх шіркеуі, Әулие Иоанн шіркеуінен үлкен болғанымен, Радырдағы екінші шіркеу болып табылады. Лландафф епархиялық саршысы Джордж Холлидей жобалаған, кеме 1904 жылы Пасхаға қарай пайдалануға дайын болды, ал ғибадатхана мен мұнара 1910 жылдың қараша айында аяқталды. Полковник-лейтенант Фишер қоңыраулардың ақысын төледі, және әр қоңырауға оның отбасы мүшелерінің есімдері жазылған. Уиндзор жолындағы Радыр методистік шіркеуі Хеол Исафтағы бұрынғы методистік шіркеудің орнын иеленді. Радырға Парк-роудтағы Ескі шіркеу үйлерінде құлшылық ететін Радыр баптистік шіркеуі де қызмет көрсетеді.

Спорт және демалыс

Лландафф Норт РФК – Радьерге ең жақын регби командасы. Таффс Велл РФК 1887 жылы құрылған және тарихында үш бұрынғы Уэльс регби капитаны мен алты Уэльс халықаралық ойыншысын тәрбиелеген. Радыр гольф клубы 1902 жылы Лисван қаласындағы Тай Маурдағы бастапқы тоғыз тесікті алаңнан көшіп келгеннен кейін құрылды. Бұл алаң ерлер үшін пар 70 (SSS 70), әйелдер үшін пар 73 (SSS 73) деңгейінде, және жыл бойы жұмыс істейді. Курстың авторы Гарри Колт, ал 2010 жылғы Райдер Кубогының төрағасы Радьердің алаңын «Колттың шағын гауһарларының бірі» деп атады. Радыр крикет клубы 1890 жылы Плимут графының құрылысымен ашылды, ол жергілікті тұрғындарға қазіргі өзен жағалауындағы жерді номиналды сомаға жүз жылға жалға берді. 1973 жылы команда турда болған кезде павильон өртенді. Жаңа төраға Кит Терридің басшылығымен үлкен қаржы жинау науқаны жүргізілді және 1975 жылы ескі павильонның орнында жаңа павильон ашылды. Радьер қазіргі уақытта Оңтүстік Уэльс Премьер-лигасының бірінші дивизионында ойнайды. Кардифф Коринтианс футбол клубы (жергілікті жерде «Корри» деп белгілі) 1974 жылдан бері Радьердегі Риверсайд футбол алаңында өз үй ойындарын өткізеді және Уэльс футбол лигасының бірінші дивизионында бақ сынап жатыр. Радьердегі негізгі дүкендер Стейшн-роудта орналасқан. Осы көшенің ғимараттарының бірі – Брин Мелин, қазір стоматологиялық кабинет, бірақ бұрын ауылдық пошта болған. 1970 жылдары тұрғын үйлер салуға дайындық барысында бұрыштар алынып тасталды. Радьер теміржол стансасы әлі де маңызды трафикпен қамтамасыз етіледі, әр аптада 200-ден астам пойыз қатынайды және жылына 400 000-нан астам жолаушы тасымалданады. Радьер – Кардифф қалалық желісінің солтүстік терминалы.

Автобус

Cardiff Bus 63 бағыты және Stagecoach South Wales 122 бағыты Морганстаун мен Радьярдан Кардифф орталық автобус станциясына дейін Danescourt, Llandaf және Pontcanna арқылы қатынайды.

Жол

B4262 жолы (Heol Isaf) Радыр мен Морганстаунның орталығынан өтеді, солтүстікке Таффс Уэллге және A470 арқылы Понтиприддке, ал оңтүстікке А4119 (Ллантрисант жолына) дейін барады, ол Ллантрисантты Даннескорт, Лландафф және Кардифф қаласының орталығымен байланыстырады. Кардифф маңындағы M4 дәлізін салу туралы 1971 жылы хабарланды, бұл 1947 жылдан бері жоспарланып келген, бірақ ешқашан салынбаған солтүстік жолдың орнына салынды. Көптеген дауысты қоғамдық тыңдаулар мен екі қауымдастықтың тұрғындарының белсенді қарсылығынан кейін M4 үшін солтүстік "Лисван және Радыр бағыты" ақырында таңдалды. Жаңа тас жол 1980 жылдың 10 шілдесінде аяқталып, ашылды. Радырдың тас жолға тікелей кіруі немесе шығуы жоқ.

Радыр БАҚ-та

Телевизиялық "Торчвуд" ғылыми-фантастикалық сериалының "Шағын әлемдер" атты эпизодындағы сыртқы көріністер негізінен Радыр бастауыш мектебі маңында түсірілді.