Кіріспе

Венесуэланың Жоғарғы соты – Америка және Еуропа елдерінің кейбіреулері тарапынан заңсыз деп саналатын Жоғарғы Әділеттік Трибуналы.

Жоғарғы Әділеттік Трибуналы (ағылш. Supreme Justice Tribunal, испан тілінде TSJ) – Боливариан Венесуэла Республикасының ең жоғарғы сот органы және сот жүйесінің басшысы. Николас Мадуро режимі кезінде Венесуэланың сот жүйесінің тәуелсіздігі күмәнді болғандықтан, бұл соттың заңдылығына қатысты көптеген даулар туындады. Жоғарғы Әділеттік Трибуналы арнайы алқаларда (олардың саны алты: конституциялық, саяси-әкімшілік, сайлау, азаматтық, қылмыстық және әлеуметтік) немесе толық құрамында отырыс өткізеді. Әр алқада бес судья бар, ал конституциялық алқада жеті судья бар. Оның негізгі функциясы – конституция мен оған байланысты заңдарға сәйкес мемлекеттік актілердің конституциялық және заңдылығын бақылау. Жоғарғы Әділеттік Трибуналының 32 судьясы (magistrados) Ұлттық Ассамблеямен тағайындалады және қайта тағайындалмайтын 12 жылдық мерзімге қызмет етеді. Тағайындаулар үштен екі көпшілік дауыспен немесе судьяны тағайындауға үш рет қатарынан әрекет жасалған жағдайда, қарапайым көпшілік дауыспен жүзеге асырылады. 1999 жылғы Конституцияның 265-бабына сәйкес, егер Бас прокурор, Бас бақылаушы және Адам құқықтары жөніндегі омбудсмен "ауыр кемшілікке" келісіп, судьяны тиісті түрде қызметтен шеттетуге келісім берсе, судьялар Ұлттық Ассамблеяның үштен екі көпшілігімен қызметтен босатылуы мүмкін.

Тарих және даулар

Трибунал 1999 жылғы Венесуэла Конституциясымен құрылды, бұл Венесуэланың Жоғарғы сотының орнына келді. Бірнеше жыл бойы уақытша ережелер судьялардың санын реттеді – бастапқыда 20 судья, оның ішінде конституциялық палатада бесеу болды, ал қалған палаталарда үштен болды – және олардың таңдалу тәртібін анықтады. 2004 жылы бұл ережелер конституциялық ережелерді нақтылауға арналған органикалық заңмен (арнайы заң) алмастырылды. Заң сондай-ақ, судья өзінің білімі туралы жалған мәлімдеме жасаған жағдайда, Ұлттық Ассамблеяға қарапайым көпшілік дауыспен судьяның тағайындалуын қайта қарауға мүмкіндік берді.

2002 жылғы төңкеріс

2002 жылғы 14 тамыздағы даулы үкімде Жоғарғы сот 2002 жылғы Венесуэла төңкерісінен кейін дивизия генералдары Эфраин Васкес (Әскер) және Педро Перейраны (Авиация), вице-адмирал Гектор Рамирес пен контр-адмирал Даниэль Комиссоны көтеріліс ісі бойынша ақтады. Үкімде: «Сәуір айында жасалған мәлімдемелер бойынша, айыпталушы жоғары шенді офицерлер Үкіметке емес, Республика Президентінің Әвила жоспарын қолдану туралы бұйрығына қарсы шықты, себебі ол азаматтардың адам құқықтарын қорғауға қайшы келеді және бұл қырғынға алып келуі мүмкін еді» делінген. (Апрель айында жасалған мәлімдемелерімен айыпталушы жоғары лауазымды шенділер Үкіметті мойынламаған жоқ, бірақ Республика Президентінің Әвила жоспарын қолдану туралы бұйрығына наразылық білдірді, өйткені ол азаматтардың адам құқықтарын қорғауға қайшы келеді және бұл қырғынға әкелуі мүмкін еді.) Үкімде Әскери Жоғарғы Бас қолбасшысы генерал Лукас Ринкон Чавестің қызметтен кеткенін жариялағаннан кейін «билік вакуумі» туындағандығы айтылды. Венесуэла үкіметінің наразылығы зор болды; Чавес үкімді айыптап, «Осы он бір судьяның басқа шешім қабылдауға моральдық құқығы жоқ, олар моральсыз және халық оларды тануы үшін өздерінің суреттерімен кітап шығаруы керек. Олар «пластаны» қойды» деді. Чавес шешімді кері қайтару стратегиясын жариялады, Ұлттық Ассамблеяда Жоғарғы соттағы судьялардың мәртебесін қарау үшін комиссия құрды, «Біз осыған тоқтап қалмаймыз, енді халық пен нағыз институттардың революциялық қарсы шабуылы басталады» және «Сондықтан оларды тағайындаған Ұлттық Ассамблея олардың біліктілігін бағалау үшін өз міндетін орындауы керек, ал талаптарға сай келмейтіндерді сол жерден шығару керек» деді. Келесі жылы атқарушы билік судьялар санын 32-ге дейін көбейтуге қол жеткізді, содан кейін сот бастапқы үкімді қайта қарауға кірісті. 2005 жылғы 14 наурызда Сот бұл шешімді жоққа шығарды. Оппозиция үкімнің күшін жоюға биліктегі партияның заң шығарушыларының заңнамалық өзгерістері себеп болды деп санайды, олар сол кезде көпшілікке ие болды. Үкімет тараптандары алғашқы үкімнің саяси сипатта болғанын және төңкеріс ісін бастауға бірнеше себеп болғанын мәлімдеді.

2006 сот жылының басталуы

2006 жылғы сот жылының басталысында Жоғарғы Сот судьялары Қылмыстық палатаның орындықтарынан тұрып, президент Чавес аудиторияда отырғанда "¡Ух, ах, Чавес кетпейді! " деп ұран салды. Бұл әрекет судьялар мен институттың саяси жақпаздық танытуы ретінде қабылданы.

Бұрынғы судья Эладио Апонте Апонтенің ашық хаты

2009 жылдың 20 тамызында есірткі сатушы Валид Маклед Колумбияның қауіпсіздік әкімшілік департаменті (DAS) тарапынан Кукута қаласында ұсталды, кейін Боготаға жеткізілді. Валидті Америка Құрама Штаттары мен Венесуэланың есірткіге қарсы күрес органдары іздестіріп жатқан болатын. Ұстау кезінде Макледтің Венесуэла әскери прокуратурасының куәлігі табылды, оны Жоғарғы сот судьясы Эладио Апонте Апонте берген деген күдік бар. Венесуэла оппозициясының өкілі Мигель Анхель Родригес елдегі шенеуніктердің өзі тергеуге кедергі келтіретінін мәлімдеді. 2012 жылдың 16 сәуірінде Апонте Коста-Риканың Сан-Хосе қаласынан ашық хат жазды, онда президент Уго Чавестен Каракас метрополитендік округінің қауіпсіздік басшысы Иван Симоновисті, сондай-ақ Каракас метрополитендік полиция офицерлері Генри Вивас пен Лазаро Форероны айыптау үшін бұйрықтар мен қысым көрсеткенін айтты, олардың Ллагуно эстакадасы оқиғаларына қатысқандары үшін ең жоғары жазаны алуын талап етті. Хат қыркүйек айында жарияланды. Апонте 2012 жылдың сәуірінде Венесуэладан Коста-Рикаға қашып кетті, себебі оған бірлескен бизнес жобаларына байланысты айына 70 000 АҚШ доллары төлегенін айтқан Макледке көмектескені айыпталды. Содан кейін Апонте АҚШ Есірткіге қарсы күрес басқармасына хабарласып, олар оған Америка Құрама Штаттарына билет беруге көмектесті.

2015 жылғы судьяларды тағайындау

Қазіргі уақытта Венесуэла қоғамының бір бөлігі үшін Жоғарғы Соттың заңдылығы, әсіресе оның құрылу заңдылығы күмәнді, себебі 2015 жылдың 23 желтоқсанында биліктегі партия көпшілігі бар, өкілетін жоғалтқан Ұлттық жиналыс 13 негізгі және 21 қосымша судьяны тағайындады, сондай-ақ одан бергі әрекеттері де осы күдіктерге себеп болып отыр. Венесуэла Конституциясының 264-бабы және Жоғарғы Соттың Органикалық заңы судьяларды тағайындау үшін отыз күндік кеңейтілген процедураны қарастырады, онда Ұлттық жиналыстың мүшелері мен азаматтық қоғамдан құрылған Сот тағайындау комиссиясы құрылып, кандидаттарды Республикалық Моральдық Кеңес – Омбудсмен, Бас прокуратура және Бас есеп комитетіне ұсынады. Бұл Кеңес кандидаттардың екінші алдын ала іріктеуін жүргізіп, оны Ұлттық жиналысқа жібереді, ол судьяларды тағайындау үшін үш пленумдық отырыста депутаттардың екі үшін бір бөлігінің дауысымен немесе төртінші пленумдық отырыста қарапайым көпшілік дауысымен бекітеді. Алайда, судьялардың тағайындалуы заңдық процедураға сәйкес жүргізілген жоқ, керісінше, 2015 жылғы 23 желтоқсанда биліктегі партия көпшілігі бар, өкілетін жоғалтқан Ұлттық жиналыс тарапынан асығыс түрде жүргізілді. Бұл заң шығарушы орган 2015 жылғы парламент сайлауларында жеңілгеннен кейін 15 желтоқсанда өкілетін тоқтатты, онда оппозиция, Демократиялық бірлік кеңесі коалициясы 167 орынның 112-сін жеңіп алды. Процесс барысында «Азаматтық тармақ» бұрынғы процестерден іріктелген кандидаттардың тізімін жариялады, оны Омбудсмен Тарек Уильям Сааб және Бас есеп комитетінің төрағасы Мануэль Галиндо қолдады. Ұлттық жиналыс 2015 жылғы 23 желтоқсан күні кешкі бір пленумдық отырыста кандидаттарды мақұлдады. Оппозиция және бірнеше заңгерлер конституция мен Органикалық заңға сәйкес келмегендігі, оның ішінде шағымдану мерзімінің болмауы, жауап алмау және кандидаттардың нақты іріктелуінің жүргізілмеуі себепті бұл тағайындауды заңсыз деп сипаттады. 2016 жылдың ортасындағы Венесуэланың «Сотқа қолжетімділік» үкіметтік емес ұйымының баяндамасына сәйкес, Конституциялық палатаның жеті судьясының тек біреуі ғана Венесуэла заңдарында белгіленген талаптарға сай келеді және олардың тағайындалу процесі бұрмаланған. 2016 жылдың 14 маусымында Ұлттық жиналыс 2015 жылғы тағайындауды жойды.

Сайлау нәтижелерін сынға алу

Парламент сайлауынан бірнеше апта өткен соң және Ұлттық Ассамблеяда сайланған өкілдердің ант беруінен кейін Амазонас, Арагуа және Яракуй штаттары бойынша сайлау нәтижелеріне жеті шағым түсті, олардың алтауы қабылданбады, ал біреуі қабылданды, нәтижесінде Амазонас штаты округтерінің нәтижелері күштен шығарылды. Жоғарғы Трибуналдың Сайлау палатасы Ассамблеяға Амазонас штатынан депутаттарды шығаруды бұйырды, бірақ Генри Рамос Аллуп төрағалық еткен Ассамблея депутаттардың парламенттік иммунитеті бар екенін мәлімдеп, бұйрыққа бағынбады; Бас прокурор Луиза Ортега Диас кейіннен Ұлттық Ассамблеяның қорламаға ұшырамағанын мәлімдеді, себебі қорлама тек жеке тұлғаларға ғана, емес мекемелерге қолданылуы мүмкін. Осыдан кейін, Ұлы Отаншылдық полюс коалициясынан депутат Гектор Родригес 2016 жылдың 7 қаңтарында Ұлттық Ассамблеяның барлық актілерін жарамсыз деп жариялау туралы TSJ-ге шағым түсірді. 11 қаңтарда Трибунал шағымды қабылдап, оған оң шешім шығарды, Ұлттық Ассамблеяның барлық актілерін «қорламада болған кезде» күшсіз деп жариялады.

Ұлттық Ассамблеяның барлық әрекеті оппозицияның қолына өткеннен кейін, биліктегі партия осы әрекеттерді жою үшін шағымдар енгізді, ал Трибунал көптеген шешімдер арқылы Конституцияда белгіленген Ассамблеяның өкілеттіктерін шектеуге кірісті, сонымен бірге Ассамблеяның «қорламасы» салдарынан «заң шығарудан бас тарту» деген желеумен парламентке конституциялық түрде тән өкілеттіктерді жүзеге асырды. 2017 жылдан бастап, кезекті пленум отырысында Хулио Борхес төрағалық еткен Ұлттық Ассамблея Жоғарғы Трибуналдың «қорламаны» аяқтау шартын орындау үшін үш даулы депутатынан ресми түрде бас тартты. Алайда, Жоғарғы Трибунал қорламаны кері қайтармады, өйткені бұл процедураны Рамос Аллуп төрағалық еткен бұрынғы басшылық жүргізуі керек еді.

155 және 156-шы шешімдер

2017 жылдың 27 наурызында 15several5 шешімінде Трибунал Николас Мадуроға Ұлттық Ассамблеяның заң шығару және "қақтығыс жағдайын болдырмау үшін қажет деп саналатын азаматтық, әскери, экономикалық, қылмыстық, әкімшілік, саяси, құқықтық және әлеуметтік шараларды қабылдау" өкілеттігін берді. 29 наурызда Трибунал екінші шешімді жариялады, 156-шы шешімде өзіне Ассамблеяның конституциялық функцияларын жүктеді және оларды Ассамблеяның "заң шығарудағы кемшіліктері" деген сылтаумен тиісті органдарға беру туралы шешім қабылдады. Бұл шешім түрлі тұлғалар мен институттар тарапынан ішкі және халықаралық деңгейде алаңдаушылық тудырды, олардың кейбіреулері 156-шы шешімді өзіне қарсы жасалған төңкеріс деп бағалады. Бас прокурор Луиза Ортега Диас баспасөз мәслихатында бұл екі шешімді де "конституциялық тәртіптің бұзылуы" деп атады. Мадуро прокурордың мәлімдемесін Прокуратура мен Трибунал арасындағы "келіспеушілік" деп сипаттап, сол күні 155 және 156-шы шешімдерді қарастыру үшін Ұлттық қорғаныс кеңесін шақырды. Келесі күні Трибунал шешімдерге қатысты түсіндірме жариялады, онда Парламенттің өкілеттіктерін Трибуналға және Мадуроға беруге қатысты шаралар ішінара тоқтатылды. Заңгерлер бұл түсіндірмелерді заңсыз деп таныды, себебі Конституциялық палата шешімдерді қайта қарауға құқылы емес, олар күші жойылды (res judicata). 2017 жылдың 1 мамырында Мадуро конституцияның 347, 348 және 349-баптарын өзгеше түсіндіріп, Құрылтайлық Ұлттық Ассамблеяны шақыруға шешім қабылдады. Бұл шақыру да алаңдаушылық тудырды, көптеген заңгерлер Мадуроның Конституциялық Ассамблеяны шақыру үшін азаматтардың функцияларын өз мойнына алып, конституцияны бұзғанын айтты. 17 мамырда Трибунал 2010 жылдан бері келіп түскен, Жергілікті өкімет туралы органикалық заңға енгізілген өзгерістерге қатысты бес шағымды қарап, оларды күшін жойды. Бұл өзгерістер аудандық кеңестерді коммуналық кеңестерге алмастырған болатын. Трибунал коммуналық кеңестердің аудандық кеңестердің мүшелерін тікелей сайлауға құқығы бар екенін шешті, яғни, жанама сайлау жүйесі енгізілді. Бұл шешім Конституцияның 63-бабында көзделген тікелей, жалпыға бірдей және құпия дауыс беру құқығын өрескел бұзушылық деп бағаланды. 2017 жылдың 7 маусымында Конституциялық палата 378-ші шешім шығарды, онда Трибунал президенттің Конституциялық Ассамблеяны алдын ала халық референдумы өткізбей шақыруға құқығы бар екенін белгіледі. Бұл шешім де конституциялық принциптерді, әсіресе халықтың егемендігін бұзады деп сынға ұшырады, себебі конституцияның 5-бабында "оның халыққа тиесілі екендігі" айтылған.

Тікұшақ шабуылы

Венесуэлалық наразылықшылар 2017 жылдың 12 маусымында Чакао муниципалитетіндегі Жоғарғы соттың сот органдарының бас дирекциясына өрт қойды. Конституцияны өзгерту әрекетіне қарсы наразылықтар кезінде зорлық-зомбылық орын алды. 2017 жылдың 27 маусымында ТЖС ғимаратына тікұшақтан оқ-дәрі мен гранаталармен шабуыл жасалды.

2018 жылғы президенттік сайлауда оппозициялық партияларға тыйым салу

2018 жылдың 23 қаңтарында Құрылтайшы Ұлттық жиналыс президент сайлауын 2018 жылы және 30 сәуірге дейін өткізуді бұйырды. Венесуэланың бірнеше бейүкіметтік ұйымдары, мысалы, «Foro Penal Venezolano», «Súmate», «es», Венесуэла сайлау бақылауы және Азаматтық сайлау желісі сайлау кестесіндегі бұрмашылықтарға, соның ішінде Конституциялық жиналыстың сайлау шақыруға құзыретінің болмауына, оппозициялық саяси партиялардың қатысуына кедергі келтіруіне және стандартты сайлау процестеріне уақыт жетіспеуіне алаңдаушылық білдірді. Осы себепті Еуропалық Одақ, Америка мемлекеттері ұйымы және Австралия, АҚШ сияқты елдер сайлау процесін мойындамады. Екі күннен кейін, 25 қаңтарда жоғарғы сот сайлау кеңесіне Венесуэланың демократиялық тарихындағы ең көп дауыс жинаған коалиция – «Демократиялық бірлік дөңгелегін» сайлаудан шеттетуді бұйырды, оның себебі коалиция құрамында талаптарға сай келмейтін саяси партиялар бар екендігі болды.

2018 жылғы Рождестволық кеш

2018 жылдың желтоқсан айында Жоғарғы Соттың ғимаратында өткен, қымбат дәм-тәттілер мен француз шараптары дастарқанға тартылған сәнді Рождестволық кештің видеолары мен суреттері жарияланды. Бұл кадрлар әлеуметтік желілерде кеңінен сынға ұшырады, елдегі ауыр экономикалық дағдарыс кезіндегі кештің шығындары мен социалистік үкіметтің қанағаттанбас тұрғысы айтылды.

Кристиан Зерпаның қоқан-лоқысы

2019 жылдың 8 қаңтарында сайлау палатасының судьясы Кристиан Зерпа Николас Мадуроның президенттікке екінші мерзімге инаугурациясына келіспей, АҚШ-қа қашып кетті. Флорида штатының Орландо қаласынан Зерпа Венесуэланың билік тармақтарының тәуелсіздігі мен сот жүйесінің ашықтығына күмән келтіретін бірнеше мәлімдеме жасады. Сұхбатының бірінде Зерпа Силия Флорес Венесуэланың сот жүйесін өз қалауынша басқаратынын және 2015 жылы оған Флорес қоңырау шалып, сот судьясы болып тағайындалатынын айтқанын мәлімдеді. Ол 2015 жылы Жоғарғы сотқа тағайындалғанын, себебі ол әрқашан чавизмге адал болғанын мойындады. Ол жасаған мәлімдемелерінде сот шешімдерінің көп бөлігі биліктегі партияның бұйрықтарымен қабылданғанын, ал Жоғарғы соттың қазіргі бас судьясы Майкель Морено және «Глобовисьон» телеарнасының президенті Рауль Гориннің сыбайлас жемқорлық схемаларына қатысы бар екенін айтты.

Конституциялық палата

Жыл Конституциялық палата судьялары 2001 Иван Ринкон Урданета Антонио Гарсия Гарсия (Зейнеткерлікке шығарылған) Луис В. Веласкес (Қызметтен алынған) 2006 Маркос Тулио Дугарте Падрон Кармен Зулета 2007 Аркадио де Хесус Дельгадо Росалес

Саяси-әкімшілік палата

Жыл Саяси-әкімшілік палата судьялары 1999 Йоланда Джеймс Герреро Хадел Мостафа Паолини (Зейнеткер) 2011 2012 2013 Эмилио Рамос Г.

Қылмыстық кассациялық палата

Жыл Қылмыстық кассациялық палата судьялары 1999 Рафаэль Перес Пердомо (Зейнеткер) 2006 Хектор Мануэль Коронадо Флорес 2012 2013 Янина Б. Карабин

Сындар

2014 жылы Халықаралық ашықтық ұйымы Венесуэланың сот жүйесін әлемдегі ең жемқор деп атады. Human Rights Watch 2004 жылы президент Уго Чавес және оның жақтастары Жоғарғы Сотты өз тараптастарымен толтырып, үкіметке сот төрешілерін қызметтен шеттетуге мүмкіндік беретін шаралар енгізді деп мәлімдеді. 2010 жылы Чавестің саяси партиясынан шыққан заң шығарушылар тоғыз тұрақты судьяны және 32 ауыстырушы судьяны тағайындады, олардың арасында бірнеше жақтастары болды. Олардың сөзінше, кейбір судьялар үкімет мүддесіне қарсы үкім шығарса, оларға қысым көрсетілуі мүмкін. Сондай-ақ, Жоғарғы Соттың көпшілігі Чавесті қолдағандықтан, 1999 жылғы Конституция Венесуэланың Ұлттық Ассамблеясына осы құзыретті беруіне қарамастан, Венесуэланың бетарап Ұлттық сайлау кеңесінің лауазымды тұлғаларын сайлады деген айыптар таралды. Осының нәтижесінде сайлау кеңесінің құрамында Чавистер көпшілікті құрады. Кейін сот 2016 жылдың басында үш жаңа оппозициялық заң шығарушының Ұлттық Ассамблеядағы мандаттарын сайлаудағы бұзушылықтарға сілтеме жасап алып тастады, осылайша Мадуроға қарсы күшті оппозицияның қалыптасуына кедергі келтірді. Содан кейін сот Мадуроның бірнеше әрекетін бекітіп, оған қосымша өкілеттіктер берді.