Жұқа, ұзын, тар ойыс - ғарыштық геологиялық құрылым
Fossa (planetary nomenclature)
Астрономиялық термин: Фосcа – планеталар мен айлардағы ұзын, тар ойыстар. USGS & IAU сипаттамасы, геологиялық процестерден пайда болады, мысалы, жарықтар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Ұзын, тар, беткей ойыс
Long, narrow, shallow depression
планета геологиясының ерекшелігі
the planetary geology feature
Планеталық номенклатурада фосса /'//f//Q//s//@/ (көпше түрі: fossae /'//f//Q//s//iː/) – планета немесе ай сияқты басқа планета денесінің бетіндегі ұзын, тар, терең емес ойыс (жота). Латын тілінде "құдық" немесе "арық" деген мағына беретін бұл термин, геологиялық термин емес, АҚШ Геологиялық қызметі (USGS) мен Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) пайдаланатын сипаттамалық термин. Олар осы терминді геологиясы немесе геоморфологиясы оларды қалыптастырған нақты процестер туралы жеткілікті мәліметтер мен білімнің болмауына байланысты белгісіз болып табылатын топографиялық нысандарды сипаттау үшін қолданады. Фоссалардың пайда болуына түрлі геологиялық процестер, мысалы, жарылыс немесе шөгу себеп болуы мүмкін деп саналады. Марстағы көптеген фоссалар, әдетте, грабендер болып табылады.
In planetary nomenclature, a fossa /'//f//Q//s//@/ (pl. fossae /'//f//Q//s//iː/) is a long, narrow depression (trough) on the surface of an extraterrestrial body, such as a planet or moon. The term, which means "ditch" or "trench" in Latin, is not a geological term as such but a descriptor term used by the United States Geological Survey (USGS) and the International Astronomical Union (IAU) for topographic features whose geology or geomorphology is uncertain due to lack of data or knowledge of the exact processes that formed them. Fossae are believed to be the result of a number of geological processes, such as faulting or subsidence. Many fossae on Mars are probably graben.
Марста
Тарсис төртбұрышында Марс географиясында қолданылатын тілде фосса деп аталатын үлкен ойыстар (ұзын, тар жарықтар) орналасқан. Бұл термин латын тілінен алынған, сондықтан fossa – жекеше, fossae – көпше. Ойыстар қабықтың жарылуына дейін созылған кезде пайда болады. Мұндай созылу жақын жердегі жанартаудың үлкен салмағынан болуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, Тарсис жанартаулары Марстағы көптеген ірі фоссалардың пайда болуына себеп болған. Фоссалар мен басқа да тектоникалық нысандарды тудырған кернеу Noctis Labyrinthus-та, 4° оңтүстік ендігінде және 253° шығыс бойламында шоғырланған. Бірақ осы орталық уақыт өте келе сәл ығысқан. Фоссалар/шұңқыр кратерлері Тарсис және Элизиум жанартау жүйесіндегі жанартаулардың жанында жиі кездеседі. Ойыс көбінесе екі жарылыстан тұрады, ал ортаңғы бөлігі төмен қарай жылжып, биік тік жартастарды қалдырады; мұндай ойыс грабен деп аталады. Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі Джордж көлі – грабенде орналасқан көл. Кейде материалдың созылу нәтижесінде пайда болған қуысқа құлауынан шұңқырлар тізбегі қалыптасады. Шұңқыр кратерлерінің соққы кратерлері сияқты шеттері мен шығарылған материалдары болмайды. Зерттеулер көрсеткендей, Марстағы жарық 5 км-ге дейін терең болуы мүмкін, яғни тау жынысы 5 км тереңдікке дейін жарылады. Сонымен қатар, жарық немесе жарылым кейде кеңейеді. Бұл кеңею салыстырмалы түрде үлкен қуыстың пайда болуына әкеледі. Материал қуысқа құлайтын болса, шұңқыр кратері немесе шұңқыр кратер тізбегі пайда болады. Марста жеке шұңқырлар тізбектерге немесе тіпті кейде тірелген ойыстарға бірігуі мүмкін. Фоссалар мен шұңқырлардың қалыптасуына қатысты басқа да идеялар бар. Олардың магмалық дикелермен байланысты екеніне дәлелдер бар. Магма бет астында жылжып, тау жыныстарын жарып, ең бастысы мұзды ерітеді. Нәтижесінде бетте жарық пайда болады. Исландияда тектоникалық созылудан (кеңеюден) және дикелерден пайда болған дикелер кездеседі. Жерде шұңқыр кратерлері жиі кездеспейді. Жер бетіндегі шұңқырлар, жердің тесікке құлауынан (кейде қала ортасында) Марстағы шұңқырларға ұқсайды. Алайда, Жерде бұл тесіктер әктастың еріуінен пайда болады, осылайша қуыс пайда болады. Шұңқырлар мен фоссалардың орналасуы және қалыптасу механизмдерін білу Марсты болашақта мекендеу үшін маңызды, өйткені олар су қоймалары болуы мүмкін.
The Tharsis quadrangle is home to large troughs (long narrow depressions) called fossae in the geographical language used for Mars. This term is derived from Latin; therefore fossa is singular and fossae is plural. Troughs form when the crust is stretched until it breaks. The stretching can be due to the large weight of a nearby volcano. Studies have shown that the volcanoes of Tharsis caused most of the major fossae on Mars. The stress that caused the fossae and other tectonic features is centered in Noctis Labyrinthus, at 4 S and 253 E. But the center has moved somewhat over time. Fossae/pit craters are common near volcanoes in the Tharsis and Elysium system of volcanoes. A trough often has two breaks with a middle section moving down, leaving steep cliffs along the sides; such a trough is called a graben. Lake George, in northern New York State, is a lake that sits in a graben. Sometimes, a line of pits form as material collapse into a void that results from the stretching. Pit craters do not have rims or ejecta around them, like impact craters do. Studies have found that on Mars a fault may be as deep as 5 km, that is the break in the rock goes down to 5 km. Moreover, the crack or fault sometimes widens or dilates. This widening causes a void to form with a relatively high volume. When material slides into the void, a pit crater or a pit crater chain forms. On Mars, individual pit craters can join to form chains or even to form troughs that are sometimes scalloped. Other ideas have been suggested for the formation of fossae and pit craters. There is evidence that they are associated with dikes of magma. Magma might move along, under the surface, breaking the rock and more importantly melting ice. The resulting action would cause a crack to form at the surface. Dikes caused both by tectonic stretching (extension) and by dikes are found in Iceland. Pit craters are not common on Earth. Sinkholes, where the ground falls into a hole (sometimes in the middle of a town) resemble pit craters on Mars. However, on the Earth these holes are caused by limestone being dissolved thereby causing a void. Knowledge of the locations and formation mechanisms of pit craters and fossae is important for the future colonization of Mars because they may be reservoirs of water.