Кіріспе
Фриц Хохвальдэр (28 мамыр 1911 – 21 қазан 1986), сондай-ақ Фриц Хохвальдэр деп те аталатын, австриялық драматург. Лаконикалық прозасымен және күшті моральдық тақырыптарымен танылған Хохвальдэр бірнеше әдеби сыйлыққа ие болды, оның ішінде 1966 жылы әдебиет саласындағы Австрияның мемлекеттік сыйлығының І дәрежесі. Оның көптеген пьесалары алғаш рет Венадағы Бургтеатр сахнасында қойылды.
Fritz Hochwälder (28 May 1911 – 21 October 1986) also known as Fritz Hochwaelder, was an Austrian playwright. Known for his spare prose and strong moralist themes, Hochwälder won several literary awards, including the Grand Austrian State Prize for Literature in 1966. Most of his plays were first performed at the Burgtheater in Vienna.
Өмірбаян
Австрияның Вена қаласында туған Хохвальдер пьесаларында тарихи тақырыптарды пайдалана отырып, әлеуметтік және саяси драмалар жазды. Оның ертерек туындыларының бірі – Das Heilige Experiment (1942; 1959 жылы экранда: The Strong Are Lonely) 1760 жылдары Парагвайда испандықтардың утопиялық иезуиттік поселенісін күшпен тарату оқиғасына негізделген, ал Der öffentliche Ankläger (Мемлекеттік прокурор, 1948) француз революциясының зорлық-зомбылығын зерттейді. Оның өмірінде зорлық-зомбылық тақырыбы маңызды рөл атқарды – шындығында, нацистер билікке келмегенде Хохвальдер сәтті драматург бола алмаған болар еді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Хохвальдер Венада қолөнерші (жүзбекше тігушінің шәкірті) болып жұмыс істеді. 1938 жылы Хохвальдер Австриядан және нацистерден Швейцарияға заңсыз өтіп қашып кетті. Ол кез келген елден виза алуға тырысып, нәтижесіз күткен соң қашып кетті, осылайша оның тәжірибесі сионисттік көшбасшы Хаим Вейцманның сол кезде әлемнің екі түрге бөлінгенін айтқан ирониялық сөзін растады: еврейлерден құтылуды қалайтын елдер және оларды қабылдаудан бас тартатын елдер. (Хохвальдердің ата-анасы екеуі де Чехиядағы Терезиенштадт концлагерінде қаза болды.) Швейцарияға өткеннен кейін Хохвальдер біраз уақыт интернациялық лагерьлерде болды. Швейцариялықтар оның мамандығы бойынша жұмыс істеуіне тыйым салғандықтан, ол пьеса жазуға кірісті (соғысқа дейінгі Венада да пьесалар жазған, бірақ олар көп сынға ілікпеді). Лагерьден шыққаннан кейін ол Цюрихте тұрып, эмигрант драматург Георг Кайзермен танысып, оның ықпалына түсті. Кайзер одан ондаған жыл үлкен болған және психологиялық тереңдігі мен жоғары моральдық ұстанымы бар тығыз пьесалар жазды. Хохвальдердің 1945 жылғы Der Flüchtling (Босқын) пьесасы неміс драматургінің ұсынысымен жазылған еді. Атақты драма профессоры және театр сыншысы Мартин Эслин «Мемлекеттік прокурор және басқа пьесалар» кітабына жазған кіріспесінде: «Хохвальдердің драмалық туындыларымен танысқан, оны жеке кездестірген әркім де оның адалдығына, әдептілік пен өркениеттің жоғары құндылықтарына берілгендігіне таңдана алмайды. Ол жазушы да, қолөнерші де, сондай-ақ адам да екенін көрсетеді» деді. Хохвальдердің кейбір пьесаларын ағылшын тіліне аударған Эслин зорлық-зомбылық тақырыптарының гуманистік идеямен үйлесуіне де назар аударды. «Оның пьесалары назарлы оқырмандар мен көрермендерге қайта-қайта адамгершілік, кешірім, татуласу туралы хабар жеткізеді және зорлық-зомбылық жасайтындардың әдістеріне көшудің қаупінен сақтайды». «Абсурд театры» терминін енгізген Эслин Хохвальдердің көбінесе парадоксальды сюжеттік бұрылыстарын қызықты санаған болуы мүмкін. Мысалы, Der Himbeerpflücker (Рассбери жинаушы, 1965) австриялық қала басшыларының кішкентай алаяқты нацистік соғыс қылмыскері деп жаңылысып, оны қайтып келген батыр ретінде қарсы алуын көрсетеді. Бұл пьеса Николай Гогольдің «Үкімет инспекторына» сәлемдеме болғаны сөзсіз, бірақ Хохвальдер осы қателік оқиғасына өзінің тарихи көзқарасын және моральдық хабарын қоса алды. Хохвальдер соғыстан кейін өмірінің көп бөлігін Швейцарияда өткізгенімен, Венада жерленді.