Кіріспе
Қырық дәуіріндегі теңіз тасбақасы және ең ірі тасбақа, есімдері табылған
Архелон – соңғы Қырық дәуірінде өмір сүрген, қазір жойылған теңіз тасбақасы. Бұл – ең үлкен тасбақа, ең ірі нұсқасы басынан құйрығына дейін өлшенген және дене салмағымен ерекшеленеді. Ол тек Пьер тақтасынан ғана белгілі, бір ғана түрі бар – A. ischyros. Бұрын бұл туысқа A. marshii және A. copei да кіретін, бірақ олар тиісінше Protostega және Kansastega болып қайта жіктеліп, жаңадан аталды. Бұл туысқа 1895 жылы американдық палеонтолог Джордж Ребер Виланд Оңтүстік Дакотадан табылған қаңқа негізінде ат қойды және оны жойылған Protostegidae тұқымдастығына жатқызды. Бұрын терілі теңіз тасбақасы (Dermochelys coriacea) оның ең жақын туысы саналған, бірақ қазір Protostegidae кез келген тірі теңіз тасбақасынан толығымен бөлек туыс екені есептеледі. Архелонның қабығы терілі болған, көптеген теңіз тасбақаларында кездесетіндей қатты қабық емес. Қабығында биіктігіге жететін ұсақ қырқалар қатары болған болуы мүмкін. Оның ерекше иілгіш мүсізі және жақтары қабықтарын ұзатуға бейімделген, сондықтан ол қатты қабықтары бар шаяндар, моллюскалар және тіпті губкаларды жеген болуы мүмкін, теңіз түбінде баяу қозғалып. Ол сонымен қатар, бетке жақын жүзгенде, медузалар, кальмарлар немесе наутилоидтар сияқты басқа жануарларды да жеген болуы мүмкін. Дегенмен, оның мүсізі етті кесуге жақсырақ бейімделген болуы мүмкін, сондықтан балық та оның тағамының бірі болуы мүмкін. Ірі және күшті алдыңғы қанаттарының арқасында Архелон ашық мұхитта жүзуге қажетті күшті серпілістер жасауға және қажет болған жағдайда теңіз жыртқыштарынан қашуға қабілетті болған. Ол солтүстік Батыс ішкі теңіз жолында мекендеген, ол плезиозаврлар, гесперорнитиформды теңіз құстары және мозазаврлар басым болған қоңыржай және салқын климатты аймақ. Теңіз жолының тарылуы, жас тасбақалардың өлімінің көбеюі (теңізде), жұмыртқалар мен шабақтарды жегіштердің көбеюі (құрлықта) және климаттың тез суынуы салдарынан жойылған болуы мүмкін.
Зерттеу тарихы
Голотиптік үлгі, YPM 3000, 1895 жылы американдық палеонтолог Джордж Ребер Виланд Оңтүстік Дакота штатының Кастер округінде, Шайен өзені бойындағы Пьер Шейлінен жинады және келесі жылы бас сүйегінен басқа толыққанды қаңқаға негізделген сипаттамасын жасады. Ол оны Архелон исхирос деп атады, туыс атауы ежелгі грек тіліндегі ἀρχη (архе) – 'бірінші/алғашқы', χελώνη (хелоне) – 'тасбақа' сөздерінен, ал түр атауы ἰσχυρός (исхирос) – 'қуатты' немесе 'күшті' сөзінен алынған. Виланд оны Protostegidae тұқымдасына қосты, онда сол кезде кішірек Protostega және Protosphargis түрлері де болды. 1897 жылы сол аймақта екінші үлгі, бас сүйек табылды. 1953 жылы швейцариялық палеонтолог Райнер Зангерл Protostegidae тұқымын екі кішітұқымға – Chelospharginae және Protosteginae – бөлді; біріншісіне Chelosphargis және Calcarichelys, ал екіншісіне Archelon және Protostega жатқызылды. 1998 жылы A. copei жаңа туысқа (алғашқыда Microstega деп аталған, бірақ кейін Kansastega деп қайта аталған) K. copei ретінде көшірілді. 1992 жылы Оңтүстік Дакота штатының Оглала Лакота округінде "Бригитта" деген атпен белгілі төртінші және ең ірі үлгі табылды, қазір ол Вена табиғат тарихы мұражайында сақталуда.
Сипаттама
Голотиптің ұзындығы бас сүйегінен құйрық ұшына дейін өлшенген, оның ішінде бас сүйегі , мойны , кеуде омыртқалары , сакраль және құйрығы бар, ал тірі кезінде Архелонның салмағы шамамен болған. Архелон бас сүйегінің ұзындығына дейін өлшенген.
Archelon had a distinctly elongated and narrow head. It had a defined hooked beak which was probably covered in a sheath in life, reminiscent of the beaks of birds of prey. However, in the back, the cutting edge of the beak is dull compared to such animals. Much of the length of the head derives from the elongated premaxillae–which is the front part of the beak in this animal–and maxillae. The jugal bones, the cheek bones, due to the elongate head, do not project as far as they do in other turtles. The nostrils are elongated and rest on the top of the skull, slightly posited forward, and are unusually horizontal compared to sea turtles. The jugal bones (cheekbones) are rounded as opposed to triangular in sea turtles. The articular bone, which formed the jaw joint, was probably heavily encased in cartilage. The jaw probably moved in a hammering motion. Five neck vertebrae were recovered from the holotype, and it probably had eight in total in life; they are X shaped, procoelous–concave on the side towards the head and convex on the other–and their thick frame indicates strong neck muscles. Ten thoracic vertebrae were found, increasing in size until the sixth then rapidly decreasing, and they have little connection with the carapace. The three vertebrae of the sacrum are short and flat. It probably had eighteen tail vertebrae; the first eight to ten (probably in the same area as the carapace) had neural arches, whereas the remaining did not. whose juveniles have an average growth rate of per year. The carapace, in life, probably featured a row of ridges along the midline over the chest region, perhaps totaling in seven ridges, with each ridge peaking at either This leathery carapace is also seen in the leatherback sea turtle. The spongy makeup is similar to the bones seen in open ocean going vertebrates such as dolphins or ichthyosaurs, and was probably also an adaptation to reduce overall weight.
Архелонның басы ерекше ұзын және тар болған. Оның анық ілгекті тұмсығы болған, ол тірі кезінде жыртқыш құстардың тұмсығын еске түсіретін қабықшамен жабылған болуы мүмкін. Дегенмен, артқы жағында, мұндай жануарлармен салыстырғанда, тұмсықтың кесу жиегі бұтақталған. Бас сүйегінің ұзындығының көп бөлігі осы жануардың тұмсығының алдыңғы бөлігі болып табылатын ұзын премаксилладан және максилладан туындайды. Жүгірткі сүйектері, жақ сүйектері, ұзын бас болғандықтан, басқа тасбақалардағыдай алысқа созылмайды. Мұрын тесіктері ұзын, бас сүйегінің үстінде, сәл алға қарай орналасқан және теңіз тасбақаларымен салыстырғанда ерекше көлденең. Теңіз тасбақаларының жүгірткі сүйектері үшбұрышты емес, дөңгелек болып келеді. Жақ буынын құрайтын буын сүйегі, әрине, көп мөлшерде шеміршекпен қапталған. Жақ, ықтимал, соққымен қозғалған. Голотипінен бес мойын омыртқасы табылды, ал тірі кезінде оның жалпы саны сегіз болған болуы мүмкін; олар Х пішіндес, прокоэльді – басқа жағына қарай ойыс, екінші жағы дөңгелек – және олардың қалың құрылымы мықты мойын бұлшық еттерін көрсетеді. Он кеуде омыртқасы табылды, олар алтыншыға дейін үлкейіп, содан кейін тез кішірейеді, және олардың қабықшамен байланысы шамалы. Сакральдың үш омыртқасы қысқа және жазық. Оның құйрығында он сегіз омыртқа болған болуы мүмкін; алғашқы сегізінен онға дейін (мүмкін, қабықшамен бірдей аймақта) жүйке доғалары болған, ал қалғандары болмаған. Жастардың орташа өсу қарқыны жылына . Қабықшасы тірі кезінде кеуде аймағындағы орта сызық бойымен қатарлы қырқалармен жабылған болуы мүмкін, мүмкін жеті қырқаға дейін, әр қырқаның шыңы бірдей билікте болған. Бұл былғары қабықша теңіз күркелерінде де кездеседі. Губка тәрізді құрылымы дельфиндер немесе иктиозаврлар сияқты ашық мұхитта жүретін омыртқалы жануарлардың сүйектеріне ұқсас және жалпы салмақты азайтуға бейімделген болуы мүмкін.
Archelon had a distinctly elongated and narrow head. It had a defined hooked beak which was probably covered in a sheath in life, reminiscent of the beaks of birds of prey. However, in the back, the cutting edge of the beak is dull compared to such animals. Much of the length of the head derives from the elongated premaxillae–which is the front part of the beak in this animal–and maxillae. The jugal bones, the cheek bones, due to the elongate head, do not project as far as they do in other turtles. The nostrils are elongated and rest on the top of the skull, slightly posited forward, and are unusually horizontal compared to sea turtles. The jugal bones (cheekbones) are rounded as opposed to triangular in sea turtles. The articular bone, which formed the jaw joint, was probably heavily encased in cartilage. The jaw probably moved in a hammering motion. Five neck vertebrae were recovered from the holotype, and it probably had eight in total in life; they are X shaped, procoelous–concave on the side towards the head and convex on the other–and their thick frame indicates strong neck muscles. Ten thoracic vertebrae were found, increasing in size until the sixth then rapidly decreasing, and they have little connection with the carapace. The three vertebrae of the sacrum are short and flat. It probably had eighteen tail vertebrae; the first eight to ten (probably in the same area as the carapace) had neural arches, whereas the remaining did not. whose juveniles have an average growth rate of per year. The carapace, in life, probably featured a row of ridges along the midline over the chest region, perhaps totaling in seven ridges, with each ridge peaking at either This leathery carapace is also seen in the leatherback sea turtle. The spongy makeup is similar to the bones seen in open ocean going vertebrates such as dolphins or ichthyosaurs, and was probably also an adaptation to reduce overall weight.
Пластрон
Тасбақаның пластроны, оның төменгі жағы (басының ең алдыңғы бөлігінен құйрығының ең артқы бөлігіне дейін) эпипластрон, энтопластрон, ол кішкентай және бұрынғысы мен гиопластронның арасында орналасқан; содан кейін гипопластрон және соңында, шипипластроннан тұрады. Пластронның жалпы қалыңдығы бар.
Протостегидтерде эпипластрон мен энтопластрон бірігіп, "энтепипластрон" немесе "парапластрон" деп аталатын бір құрылымды құрайды. Бұл энтепипластрон Т-тәрізді, ал басқа тасбақалардың энтопластрондары Y-тәрізді болады. Т-ның жоғарғы жиегі дөңгелек, тек ортасында кішкентай өспе бар. Сыртқы жағы сәл дөңес және денеден шалқалап иілген. Т-ның екі ұшы жазықтап, ортасынан алшақтаған сайын кеңейіп, жұқарады. Ол үлкен балықтар мен жорғалаушыларды аулауға қабілетті болған, алайда, өткір мүсізі тек басқа Архелонмен шайқаста қолданылған болуы мүмкін. Архелонның бір данасының жанынан көптеп табылған Eutrephoceras dekayi наутилусы ықтимал тамақ көзі болған. Архелон кейде су бетіндегі қалдықтармен де қоректенген болуы мүмкін. Керісінше, протостегидтердің қаптамаға қатысты үлкен жүзбек қанаттары және сол сияқты, жыртқыш келонийд логгерхед теңіз тасбақасының (Caretta caretta) сияқты үлкен қанат жаюы, кең денесімен бірге, олардың белсенді жемтікті қуалай алатынын көрсетеді, бірақ олар жоғары жылдамдықты ұзақ сақтай алмаған. Жалпы алғанда, ол ашық мұхитта жүзуге қабілетті, орташа жақсы жүзуші болған болуы мүмкін.
Палеоэкология
Архелон Батыс ішкі теңіз жолының жағалауында мекендеген; Кейінгі Бор дәуіріндегі Дакота аймағы Солтүстік ішкі субпровинцияның су астында қалды, бұл аймақ орташа және салқын температурамен, плезиозаврлардың, hesperornithiform теңіз құстарының және мозазаврлардың, әсіресе Platecarpus-тың көптігімен сипатталады. Солтүстік және оңтүстік провинциялар арасындағы омыртқалы жануарлардың қоныс аударуына қатысты ешқандай қазбалық дәлелдер жоқ. Акулалар көбінесе оңтүстік провинцияда көп болғанымен, Пьер тақтасынан Squalus, Squalicorax, Pseudocorax және Cretolamna сияқты бірнеше акулалар табылған. Сондай-ақ, белемниттер мен наутилустар сияқты жұмсақ денелілер де болған. Басқа да тасбақалардың терморегуляциялық қабілеттерінің арқасында тірі қалуына мүмкіндік болды. Судың орташа температурасы болжамды CO2 деңгейіне байланысты төмендеген болуы мүмкін. Дегенмен, кейбір мастрихт дәуіріндегі Канзас Пьер тақтасының қазбалары миллиондаған жылдар бұрын эрозияға ұшыраған болуы мүмкін, сондықтан Архелон мастрихт дәуіріне дейін тірі қалған болуы мүмкін.