Кіріспе

Арапаима, пираруку немесе паиче – Оңтүстік Американың Амазонка және Эссекибо бассейндерінде табиғи ортада өсетін арапаима туысына жататын ірі сүйектілді балықтардың бір түрі. Арапаима – Osteoglossidae тұқымдасының ішіндегі Arapaiminae кіші тұқымдасының типтік туысы. Олар әлемдегі ең ірі тұщы су балықтарының қатарына жатады, олардың ұзындығы шамамен 3 метрге жетеді. 2018 жылы Үндістанның Керала штатында су тасқынынан кейін арапаима аквакультуралық қоймалардан қашып шықты. Оның португал тіліндегі атауы – пираруку, ол тупи тіліндегі "пира" және "урукум" сөздерінен шыққан, яғни "қызыл балық" деген мағынаны білдіреді. Арапаима бұрын монотиптік туыс ретінде қарастырылған, бірақ кейін бірнеше түрлер анықталды. Осы таксономиялық шатастықтың салдарынан, көптеген ертерек зерттеулер А. гигас деген атпен жүргізілді, бірақ бұл түр тек ескі мұражай үлгілерінен ғана белгілі және оның нақты табиғи ареалы белгісіз. Көбінесе зерттелетін және кездесетін түрі – A. арапаима, бірақ A. лептосома түрлерінің аз ғана саны аквариум саудасында тіркелген. Қалған түрлерге келер болсақ, олар туралы мәліметтер өте аз: А. агассизи ескі, егжей-тегжейлі суреттерден белгілі (типтік үлгісі Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі бомбалауда жоғалып кеткен) және А. мапаэ – типтік үлгісінен. Бұған қоса, дәлелдер бесінші түрді, А. арапаиманы мойындау қажеттігін көрсетеді (бұл кең таралған, жақсы танымал түр, әйтпесе ол A. гигас-қа жатқызылады). Арапаима агассизи (Валенсиенс, 1847) (Агассиз арапаимасы) Арапаима гигас (Шинц, 1822) (пираруку, арапаима) Арапаима лептосома Д. Дж. Стюарт, 2013 (жіңішке арапаима; Солимоес арапаимасы) Арапаима мапаэ (Валенсиенс, 1847) (Мапа арапаимасы) Бұл балықтар кеңінен тараған және көшпейді, сондықтан ғалымдар Амазонка бассейнінің тереңдіктерінде тағы да жаңа түрлерді табуға болатынын болжайды. Мұндай орталар түрлердің әртүрлілігіне мүмкіндік береді.

Морфология

Арапаима ұзындығы , кейбір ерекше жағдайларда тіпті одан да асып, ал ең үлкен салмағы тіркелген. Ең ұзын расталган ұзындығы 3,07 м (10 фут 1 дюйм) құрайды. Көрсетілген деректер бойынша, 4,57 м (15 фут 0 дюйм) дейін жететін үлгілер де кездеседі, бірақ оларды тексеру мүмкін емес, сондықтан олар күмәнді деп саналады. Арапайманы көптеп аулау салдарынан, табиғатта ұзындығы асып түсетін балықтарды кездестіру сирек. Арапаима торпеда тәрізді пішіндес, үлкен, қара-жасыл шашақтары мен қызыл іздері бар. Оның арқа және анальдық қанаттары құйрығына жақын орналасқан. Арапайма қабыршақтарының сыртқы қабаты минералды, қатты және толқынды беткейлі, ал оның астында коллаген талшықтарының бірнеше қабаттары жатыр. Қалқаншаға ұқсас құрылымдағы әрбір кезекті қабаттағы талшықтар алдыңғы қабаттағы талшықтармен салыстырғанда үлкен бұрышпен орналасқан, бұл олардың беріктігін арттырады. Сыртқы қабатының қатты, толқынды беті мен ішкі коллаген қабаттары бірлесіп жұмыс істейді, иілуге және деформациялануға мүмкіндік береді, сонымен қатар күш пен қорғаныспен қамтамасыз етеді – бұл балықтың қалың қабықпен қапталғанда да қозғалмалы болуына мүмкіндік береді. Арапаима тыныс алу үшін беткі ауаға тікелей тәуелді. Оның жабырқақтарынан басқа, өкпеге ұқсас тіндерден тұратын кеңейтілген жүзу қуысы бар, ол ауадан оттегі алуға мүмкіндік береді.

Экология

Арапаиманың қорегіне балықтар, шаябақтар, жемістер, тұқымдар, жәндіктер және жағалауға жақын серуендейтін ұсақ құрлық жануарлары кіреді. Балық ауамен тыныс алады, оның үшін қан тамырларына толы, балықтың аузына ашылатын лабиринт мүшесін пайдаланады, бұл Амазонка өзенінде жиі кездесетін оттегі аз суда тиімді. Бұл балық еріген оттегінің мөлшері 0,5 ppm-ге дейін төмендеген көлдерде де тіршілік ете алады. Арагуаяның батқылықтары, бұл түр үшін ең маңызды паналардың бірі, төмен су деңгейі кезінде, көлдер өзендерден оқшауланғанда және оттегі деңгейі төмендеп, олжаны әлсіз әрі осал қылғанда, мұндай көлдердегі басты хищник болып табылады. Арапаима қоршаған ортасының шектеулі болуына немесе мазалауға ұшыраса, судан секіріп шығуы мүмкін.

Көбею

Географиялық ареалына байланысты арапайманың өмірлік циклына маусымдық су тасқыны үлкен әсер етеді. Көбейген кезде түсі өзгергендіктен, түрлі суреттерде олардың бояулары сәл әртүрлі болып көрінеді. Арапайма су деңгейі төмендегенде немесе көтеріле бастағанда жұмыртқалайды. Олар шамамен … ені мен … тереңдігіндегі ұя салады, әдетте лайлы түбі бар жерлерде. Су көтерілген кезде жұмыртқалардан шабақтар шығады және олар мамырдан тамызға дейінгі су тасқыны маусымында өсіп-дамиды, осылайша жылдық шаруашылық маусымдық реттеледі.

Өсіру

Арапаима еркегі ауызда шабақ өршітеді, Остеоглоссум туысына ұқсас, яғни жас балықтары үлкеніп жетілгенге дейін оның аузында қорғалады. Ана арапаима еркегі мен жас балықтарын қорғауға көмектеседі, оларды айналып, мүмкін болатын жыртқыштардан қорғайды. Табиғатты зерттеуші Джеральд Дюрелл "Үш батыл саяхаткер" кітабында Британ Гайанасында ана арапаималардың басындағы безден ақ сұйықтық бөліп шығаратынын және олардың жас балықтарының сол сұйықтықпен қоректенгенін көргенін хабарлайды.

Эволюция

Колумбияның Миоценді Виллавиеха формациясынан арапаиманың немесе оған өте ұқсас түрдің 23 миллион жылдық қазба қалдықтары табылды. Музейдегі үлгілер Франция, Англия, АҚШ, Бразилия, Гайана, Эквадор және Перуде сақталады.

Адамдармен қарым-қатынасы

Арапайма жергілікті халықтар тарапынан көптеген жолдармен пайдаланылады. Оның тілі Оңтүстік Америкада емдік қасиетке ие деп саналады. Оны кептіріп, гуарана қабығымен араластырады, содан кейін оны үккілеп, суға қосады. Бұл дозалар ішек құрттарын жою үшін қолданылады. Сүйекті тілі кептірілген гуарана цилиндрлерін сыпырып алуға қолданылады, ол кейбір сусындардың құрамына кіреді, ал сүйекті қабыршақтары тырнақ пичкасы ретінде пайдаланылады. Арапаймадан сүйексіз стейк дайындалады, ол деликатес саналады. Амазония аймағында жергілікті тұрғындар етін тұздап, кептіріп, сигара пішінді орамға орайды, содан кейін байлап, шірімей сақтауға болады, бұл салқындату мүмкіндігі шектеулі аймақ үшін маңызды. Арапайманы "Амазонияның трескасы" деп атайды және оны дәстүрлі тұздалған треска сияқты дайындауға болады. Дизайнерлер арапайма терісін күртеше, аяқ киім, сөмке жасау үшін және жиһазды қаптау үшін қолдана бастады. 2009 жылдың шілдесінде Малайзияның Теренггану штатындағы Кенир көлі маңындағы ауыл тұрғындары A. gigas көру туралы хабарлады. Жергілікті халық "Кеньир монстры" немесе "аждаһа балығы" деп атаған бұл жаратылыс 17 маусымда екі адамның суға батып кетуіне себеп болды деген қауесет тарады. 2018 жылдың тамызында India Times арапайманың Кераладағы су тасқынынан кейін Чалакуди өзенінде байқалғанын хабарлады. Олардың Үндістанда кездесуіне балық шаруашылығы үшін заңсыз импорт себеп деп саналады.

Балық аулау

Жабайы арапаималарды арқанмен немесе үлкен торлармен аулайды. Арапаиманың ауа алу үшін су бетіне шығуы қажет болғандықтан, дәстүрлі арапаима балықшылары оларды арқанмен ұрып, содан кейін өлтіреді. Бір балықтан шамамен ет алуға болады. Арапаима Таиланд пен Малайзияда балық аулау мақсатында әкелінді. Таиландта балық аулау бірнеше көлде жүзеге асырылады, онда ірі даналар жиі ұсталып, кейін босатылады. 2020 жылдың 14 мамырында 30 кг салмақтығы бар бір дана Анкор-Ват аймағындағы өзенде, Крованх ауылы, Сангкат Норкор Том, Сием Рипте су бетінде табылды. Жергілікті тұрғындар бұл балықтың сирек кездесетінін және осы аймақта көбінесе ұшыраспайтынын айтты. Балықты ұстағаннан кейін қайта босату үшін оны 5 минут бойы тыныс алғанша ұстап тұру қажет. Балықтың тірек жұлынмен бойымен өтетін ірі қан тамырлары бар, сондықтан балықты судан көтеріп, естелік суретке түсіргенде бұл тамырлар жарылып, өлімге әкелуі мүмкін.

Аквакультура

2013 жылы Whole Foods АҚШ-та шаруашылықта өсірілген арапаиманы палибут немесе Чили теңіз басына арзан балама ретінде сата бастады. Таиландтағы жалғыз заңды өсіру фермасы Нахон Патом провинциясының Муаанг Нахон Патом ауданындағы Пхронг Мадуэа округінде орналасқан. Бұл 2018 жылдың басынан бері Балық шаруашылығы департаменті мен CITES ұйымының мақұлдауымен аквариумдық балық ретінде әлемдік рынокқа экспортталып келеді.

Қорғау

Арапаималардың үлкен мөлшері және олардың үнемі су бетіне шығып отыру қажеттілігі оларды тым көп аулауға осал етеді. 1918-1924 жылдар аралығында, арапаима балық аулаудың ең гүлденген кезінде, жылына шамамен 7000 тонна балық ауланды. Балық аулауды шектеуге жасалған әрекеттердің нәтижесіздігіне байланысты, 1996 жылы Бразилияда арапаима балық аулау толығымен тыйым салынды, себебі олардың саны азайып бара жатқан еді. Шындығында, 2014 жылғы зерттеу көрсеткендей, тексерілген жерлердің 93%-ында балықтардың саны азайған немесе тым көп пайдаланылған, ал тек 7%-ы тиімді басқарылған немесе ауланбаған; осы жерлердің 19%-ында балықтар жойылған сияқты. Амазонка бассейніндегі арапаима популяциясының жағдайы белгісіз болғандықтан, ол IUCN қызыл тізімінде «мәлімет жеткіліксіз» деп тіркелген. Мұндай үлкен аумақта халық санағын жүргізу қиын, сонымен қатар бұрын реттелмеген саудадағы аулауды бақылау да қиын. 1999 жылдан бері, арнайы белгіленген аймақтарда, күрделі тұрақты басқару стратегиясы бойынша, балық аулауға рұқсат берілуде. Бұл тәсіл бұрын азайған қорларды кеңінен қалпына келтіруге мүмкіндік берді; дәстүрлі есептеу әдістерін қолданып, 10 аймақтың үлгісін алғанда, 1999 жылы 2500 болған халық саны 2017 жылы 170 000-нан асып кеткені анықталды. Колумбияда арапаима балық аулау мен оны тұтынуға көбейту маусымында, 1 қазан мен 15 наурыз аралығында ғана тыйым салынған.