Кіріспе
Микроэкономикадағы контур сызығы. Изоквант (саны және грек сөзі "iso" – тең деген мағынадан туындаған), микроэкономикада, екі немесе одан көп факторлардың мөлшерін өзгерте отырып, бірдей көлемдегі өнімді өндіретін нүктелер жиынтығы арқылы салынған контур сызығы болып табылады. Изокванттың x және y осьтері еңбек, капитал, жер немесе ұйымдастыру сияқты өндіріс факторлары болып табылатын екі маңызды факторды көрсетеді. Изоквантты "Изоөнім қисығы" немесе "Тең өнім қисығы" деп те атай беруге болады.
An isoquant (derived from quantity and the Greek word iso, meaning equal), in microeconomics, is a contour line drawn through the set of points at which the same quantity of output is produced while changing the quantities of two or more inputs. The x and y axis on an isoquant represent two relevant inputs, which are usually a factor of production such as labour, capital, land, or organisation. An isoquant may also be known as an “Iso Product Curve”, or an “Equal Product Curve”.
Изокванттар мен бейтараптық қисықтары
Тұтынушылардың пайдалылығын максималды деңгейге жеткізу мәселесін шешуге бейтараптық қисық картасы көмектессе, өндірушілердің шығындарды азайту және пайда мен өнімді максималды деңгейге жеткізу мәселесімен изоквант картасы айналысады. Бейтараптық қисықтары изокванттардан сондай-ақ ерекшеленеді, олар пайдалылықтың нақты өлшемдерін ұсына алмайды, тек оның салыстырмалы деңгейін көрсетеді. Ал изокванттан өнімді физикалық бірліктермен дәл өлшеуге болады және 1-изокванттың 2-изокванттан қанша артық екені нақты белгілі.
Табиғаты және практикалық қолданысы
Менеджерлік экономикада изокванттар әдетте капитал және еңбек графиктерінде изоқұнттық қисықтармен бірге салыстырылады, бұл өндірістік функциядағы капитал мен еңбек арасындағы технологиялық айырбас қатынасын және екі фактордың да шекті өнімділігінің төмендеуін көрсетеді. Менеджерлік экономикада изокванттың өлшемі әдетте капитал шығындарының таза сомасы болып табылады. Сондықтан, изокванттар табиғаты бойынша төмен қарай еңіске ие, себебі техникалық алмастырудың шекті мөлшері (MRTS) төмендейді. Изокванттың еңісі x факторын y факторымен алмастыру шарасын көрсетеді. Бұл MRTS ұғымы, яғни MRTS = изокванттың еңісі. Демек, изоквант неғұрлым тік болса, MRTS соғұрлым жоғары болады. MRTS төмендеуі керек болғандықтан, изокванттар бастапқы нүктесіне қарай дөңгелек болуы керек. Бір факторды ұстап, екіншісін арттырудың нәтижесінде шекті өнім азаяды. Изокванттың контур сызығы екі фактордың кез келген комбинациясын көрсетеді, олар ресурстарды (мысалы, бюджетті немесе уақытты) толыққанды пайдалануға мүмкіндік береді. Ресурстарды толыққанды пайдалану әдетте «тиімді» деп есептеледі. Өндіріс факторларын тиімді бөлу екі изоквант бір-біріне жанасқанда ғана мүмкін болады. Егер фирма контур сызығының сол жағында өндіріс жүргізсе, онда ол тиімсіз жұмыс істеп жатыр деп есептеледі, себебі қолда бар ресурстарды толыққанды пайдаланбайды. Фирма шектеулерін асырмаса, контур сызығының оң жағына өндіріс жүргізе алмайды. Изокванттардың жиынтығын изоквант картасы арқылы көрсетуге болады, бұл әртүрлі изокванттарды біріктіретін график, олардың әрқайсысы өндірістің әртүрлі деңгейін көрсетеді. Изоквант картасы өнімнің өсуімен бірге изокванттар арасындағы арақашықтықтың өсуі немесе азаюына байланысты масштаб эффектісінің өсуін немесе төмендеуін көрсете алады. Егер изокванттар арасындағы арақашықтық өнімнің өсуімен бірге ұлғайса, фирманың өндірістік функциясы масштаб эффектісінің төмендеуін көрсетеді; екі факторды екі еселеу алдыңғы изокванттан өндірісі екі еседен аз изоквантқа көшуге әкеледі. Керісінше, егер өнімнің өсуімен бірге арақашықтық азайса, фирма масштаб эффектісінің өсуін сезінеді; екі факторды екі еселеу бастапқы изокванттан өндірісі екі еседен көп изоквантқа көшуге әкеледі. Фирма ресурстарды бөлу туралы ақпаратты пайдаланып, масштаб эффектісін бағалауға болады. Ресурстарды бөлуді білу менеджерлік экономикаға қатысты маңызды ұғым. Изокванттар осы тапшылық мәселесін графикалық түрде көрсетуге көмектеседі. Олар фирманың екі факторды (графиктегі x және y) өндіріс деңгейін өзгерту арқылы алмастыру мүмкіндігін көрсетеді (C графигін қараңыз). Олар сондай-ақ бюджет шектеулеріне сәйкес келетін екі тауардың әртүрлі комбинацияларын көрсетеді. Осылайша, оларды басқаруға өндіріс және пайдаға қатысты, мысалы, шығындарды немесе қалдықтарды азайту, кірістер мен өндірісті арттыру сияқты жақсы шешімдер қабылдауға көмектесетін құрал ретінде пайдалануға болады. Фирма изоқұнттық қисықтар мен изокванттарды біріктіріп, бірінші реттік шарттарды сақтай отырып, белгілі бір өндіріс көлемін өндіру үшін ең төмен бағалы факторлардың комбинациясын анықтай алады. Теңдік қисықтарындағыдай, екі изоквант ешқашан қиылыспайды. Сонымен қатар, барлық мүмкін факторлардың комбинациясы изоквантта орналасқан. Ақырында, изокванттың үстіндегі немесе оң жағындағы кез келген факторлардың комбинациясы өндіріс деңгейінің жоғарылауын көрсетеді, керісінше. Егер сіз басқа факторларды тұрақты ұстап, бір фактордың мөлшерін арттырсаңыз, оның шекті өнімділігі төмендейді, бірақ эмпирикалық зерттеулерде оның шекті өнімділігі ешқашан теріс болмайды, себебі рационалды фирма өндірістің төмендеуіне әкелетін факторды арттырмайды.
Пішіндері
Егер екі кіріс толық алмастырғыш болса, нәтижедегі изоквант картасы А-суретте көрсетілген; берілген Q3 өндіріс деңгейінде X кірісі Y кірісімен өзгермейтін қатынаста алмастырылуы мүмкін. Толық алмастырғыш кірістер өнімділік функциясында бір-бірін алмастырғанда шекті өнімнің азаюын бастан өткермейді. Егер екі кіріс толық қосымша болса, изоквант картасы В-суреттегідей болады; Q3 өндіріс деңгейінде X және Y кірістерін изокванттың қисығында пайда болатын нақты қатынаста ғана тиімді түрде біріктіруге болады. Фирма пайданы барынша арттыру үшін екі кірісті қажетті қатынаста біріктіреді. Изокванттар әдетте берілген өндіріс деңгейі үшін шығындарды азайту мәселесін шешу үшін изокост сызықтарымен қолданылады. Жоғарыдағы суретте көрсетілгендей, тегіс қисық изокванттары бар фирмада кіріс бірлігінің бағасы тұрақты болса, изокост қисықтары сызықты және төмен қарай еңісті болады; изоквант пен изокост қисығының кез келген жанасу нүктесі сол изоквантқа сәйкес келетін өндіріс деңгейін өндіру үшін шығындарды азайтатын кіріс комбинациясын көрсетеді. Изокванттар мен изокосттардың (кіріс бағалары тұрақты сақталатын) жанасу нүктелерін қосатын сызық кеңейтім жолы деп аталады.
Қиыршық емес
Техникалық алмастырудың шектік мөлшерінің төмендеуі және осыған байланысты алмастырудың оң және шекті серпінділігі болжамы бойынша, изоквант шығу тегіне қарай дөңгелек болады. Егер кіріс факторларының бірінде масштаб эффектісі жеткілікті күшті болса, жергілікті дөңгелек емес изоквант пайда болуы мүмкін. Бұл жағдайда, A кірісінің B кірісіне қатынасы артқан сайын, A-ның B-ға қатысты шекті өнімділігі төмендеудің орнына артады, яғни алмастырудың серпінділігі теріс болады. Дөңгелек емес изоквант баға өзгерген кезде кіріс қоспасында үлкен және үзілісті өзгерістер жасауға бейім. Мысалы, изоквант жаһандық түрде дөңгелек емес, ал изокост қисығы сызықтық болған жағдайды қарастырайық. Бұл жағдайда ең төменгі құнмен кіріс қоспасы бұрыштық шешім болады және тек бір кіріс факторын қамтиды (мысалы, A немесе B кірісі). Қай кіріс факторын қолдану керектігі салыстырмалы бағаларға байланысты болады. Белгілі бір баға қатынасында салыстырмалы бағалардың шағын өзгеруіне жауап ретінде ең оңтайлы кіріс қоспасы барлық A кірісінен барлық B кірісіне және керісінше ауысады.