Кіріспе

Құрып кеткен динозаврлар туысы

Oviraptoridae – құс сияқты, шөп жейтін және бәсекелес тамақтанатын манираптор динозаврларының тобы. Овирапторидтер тіссіз, тоқылдақ сияқты мүңкілерімен және кейбір жағдайларда әсем шоқыларымен ерекшеленеді. Олар көбінесе шағын болған, көп жағдайда бірден екі метрге дейін ұзын болған, бірақ кейбір болжамды овирапторидтер өте ірі болды. Овирапторидтер қазіргі уақытта Азияның соңғы бор дәуірінен ғана белгілі, ең танымал түрлері мен толық қазбалары Монголияның Гобі шөлінде және Қытайдың солтүстік-батысында табылған.

Сипаттама

Бұл топтың ең ерекше белгісі – бас сүйегінің құрылымы. Овирапторидтердің қысқа тұмсығы және өте терең жақ сүйектері болған. Кейбір таксондарда (мысалы, Цитипати, Коритораптор, Ринхения) бас сүйегінің үстінде казуардың сияқты орталық қырлы жүйесі болған. Басқа да ерекшеліктеріне: жақ тесігіне (mandibular fenestra) енген сүйекті тікенек, мұрынның өте жоғары және артқа қарай орналасқан тесіктері, көздің астындағы өте жұқа сүйекті тақташа және жоғары пневматизацияланған бас сүйектері жатады. Туысқандары – каенагнатидтер сияқты, жақтары тіссіз (тісі болмаған), оның орнына ауыздың жоғарғы жағында екі кішкентай сүйекті өскіндері болған.

Жіктеу

Овирапторидтердің жіктелуі даулы болды. Көптеген зерттеулер овираптозаврларды екі негізгі кіші топқа бөліп көрсетеді: Caenagnathidae және Oviraptoridae. Дегенмен, кейбір филогенетикалық зерттеулер Caenagnathidae-дің көптеген дәстүрлі мүшелері иесі бар овирапторидтерге жақын болуы мүмкін екенін көрсетті. Осыған байланысты, сондай-ақ кем дегенде бір зерттеу Caenagnathus өзінің «caenagnathid» тобының құрамына кірмеуі мүмкін екенін анықтады, Том Холц (2010) бұл топты Oviraptoridae-ге жақын орналастырып, оны Elmisauridae деп атады, бірақ бұл идея басқа зерттеушілер арасында кең қолдау таппады. Oviraptoridae өзі дәстүрлі түрде екі «қосалқы туысқа» бөлінеді: кішкентай, қысқа қолды және көбінесе иесі жоқ Heyuanniinae қосалқы туысы және ірі, иесі бар, ұзын қолды Oviraptorinae (Oviraptor + Citipati). Кейбір филогенетикалық зерттеулер Oviraptor ең алғашқы белгілі овирапторид екенін көрсетті, осылайша Citipati «инженеин» тобына жақын туыс болып табылады, ал дәстүрлі жіктелу иесі жоқ және иесі бар түрлерге бөлінудің жасанды екендігі анықталды. 2020 жылы Оксоконы сипаттағанда Фунстон және авторлар сәл өзгеше кладограмманы анықтады. Oviraptor Citipati және басқа «овирапторин» тобымен клада құрмағандықтан, олар соңғы топты Citipatiinae деп атады, бірақ олар ресми анықтама бермеді. Алайда Микки Мортимердің пікірінше, бұл клада жарамды деп есептелуі мүмкін, өйткені оның сипаттаушылары оны жаңа деп нақты атады, бұл ICZN 16.1-бабының талаптарын қанағаттандырады.

Диета

Овирапторидтердің тамақтануы толыққанды түсініксіз. Кейбіреулері кем дегенде жартылай етқоректі болғанымен, олар негізінен өсімдік жейтін немесе барлық жейтін жануарлар болған болуы мүмкін. Дегенмен, кейбір ғалымдар овирапторидтер жұмыртқа немесе моллюска сияқты қабықшасы бар тағамдармен қоректенгенін ұсынады. Бірақ қабықшалы тағамдарды жеуге бейімделген жануарлар әдетте кең, қабықтарды ұсақтап жейтін тұмсықтары немесе тістері болады. Ал овирапторидтердің жақтарында жұқа, өткір жиектері болған, бұл ығырсық тұмсықты қолдаған болуы мүмкін, ол қабықтарды жаруға қолайсыз. Басқа белгілі жануарлардың арасында овирапторидтердің тұмсықтары көбінесе шөпқоректі саналатын дицинодонт синапсидтерінің тұмсықтарына ең жақын. (Бұл осы жануарлардың барлық жейтін болуы мүмкін деген ойға жетелейді). Кейбір овирапторлардың жартылай етқоректілігіне дәлел ретінде Овираптордың типтік үлгісінің дене қуысында сақталған кесіртке қаңқасы келтіріледі. Сондай-ақ, кейбір ғалымдар кейбір овирапторидтердің (әсіресе кішкентай қолы бар, әлсіз тырнақты "инженеин" түрлерінің) негізінен өсімдіктермен қоректенгенін болжайды. Барлық ұялаған үлгілер жұмыртқалардың үстінде орналасқан, олардың аяқтары ұяның екі жағына симметриялы түрде жайылып, алдыңғы аяқтары ұяның шетін жабады. Бұл ұялау позыциясы қазіргі құстарда ғана кездеседі және құстар мен теропод динозаврлары арасындағы мінез-құлық байланысын көрсетеді. Citipati жұмыртқалары 18 см-ге дейін жететін ең ірі белгілі овирапторид жұмыртқалары болып табылады. Ал Oviraptor-мен байланысты жұмыртқалардың ұзындығы 14 см-ге дейін жетеді. 1993 жылға дейін, Protoceratops-қа жатқызылған жұмыртқаның ішінде Citipati эмбрионы табылмағанша, бұл қателік түзетілмеді. Туу каналында екі қабықшасы бар жұмыртқаның болуы овираптозаврлардың крокодилдер мен қазіргі құстардың репродуктивтік биологиясы арасындағы аралық екенін көрсетеді. Крокодилдер сияқты, оларда да екі жұмыртқа жолы болған. Алайда, крокодилдер бір уақытта бір жұмыртқа жолынан бірнеше қабықшалы жұмыртқа тудырады, ал овираптозаврлар, құстар сияқты, бір уақытта бір жұмыртқа жолынан тек бір жұмыртқа тудырады.

Метаболизм

Роберт Игл және басқалар жасаған зерттеуде Калифорния университетінің Лос-Анджелес қаласындағы зерттеушілер Моңғолияда табылған жұмыртқа үлгілерін және олардың ішіндегі көміртек-13 және оттек-18 изотоптарын зерттеу арқылы овирапторидтердің дене температурасы қоршаған ортадан жоғары, бірақ құстардан төмен болуы мүмкін екенін көрсеткен. Бұл, брахиозавр сияқты сауропод динозаврларының изотоптық қатынастарынан өте өзгеше, олардың дене температурасы жоғарырақ болып, толыққанды эндотермиялық еді.

Қауырсын

Овирапторидтер, әдетте, қауырсынды болған болуы мүмкін, себебі олардың жақын туыстарының кейбіреулері қауырсындары сақталған күйде табылған (соның ішінде Caudipteryx, Protarchaeopteryx және Similicaudipteryx түрлері). Бұған нұсқау беретін тағы бір жайт – Номингиядағы пигостильдің табылуы. Пигостиль – бұл соңғы құйрық омыртқаларының бірігіп қалыптасқан сүйегі, ол құстарда құйрық қауырсындарын ұстауға жауап береді. Соңында, Citipati балапан бағатын кездегі қолдарының орны, егер қауырсынмен жабылған болса, жұмыртқаларды жабу үшін әлдеқайда тиімдірек болар еді.

Патология

IGM 100/979 оқшауланған овирапторид үлгісінде оң жақ шынтақ сүйегінің (ulna) шипаланған сынығынан қалған калюс және мүмкін бойлық ойыс анықталды. Басқа овирапторидтердің саусақ сүйектерінде (phalanges) патологиялық ерекшеліктер кездескені хабарланған, бірақ олар ғылыми әдебиетте толыққанды сипатталмаған.

Палеоорталық

Барлық дерлік овирапторидтер Гоби шөлінің шөлдік шөгінділерінен табылған. Тіпті бор дәуірінің соңында да, осы аймақтың көп бөлігі шөл немесе кем дегенде өте құрғақ жер болған. Овирапторидтер табылған көптеген жерлерде, олар анкилозаврлар мен протоцератопсидтерден кейін екінші орында тұрған ең көп кездесетін динозаврлардың бірі. Бұл олардың негізінен шөппен қоректенгендігі туралы пікірмен сәйкес келеді, себебі белгілі бір ортада шөп жеушілер ет жеушілерден әлдеқайда көп болады. Овирапторидтер ірі динозаврлардың көп болған ылғалды экожүйелерге қарағанда, негізінен кіші динозаврлар басым болған құрғақ жерлерде (мысалы, Барун Гойот және Джадохта формацияларында сақталғандары) гөрі әлдеқайда көп кездескен. Осы үлгі протоцератопсидтерге де тән, бұл екі топтың да құрғақ, шөлді ортаны жақсы көріп, құрғақ климатта өсетін, қатаң, төмен өсетін өсімдіктермен қоректенгенін көрсетеді.