Кіріспе

1700 жылы Франция, Ұлыбритания және Голландия Республикасы арасындағы келісім Лондон келісімі (1700) (Verdrag van Londen,) немесе Екінші бөлу шарты – Франция королі Людовик XIV және Англия королі Вильгельм III-нің 1701-1714 жылдардағы Испания мұрагерлік соғысына әкелген мәселелерді дипломатиялық жолмен шешуге жасаған екінші әрекеті. Олар екеуі де Испания империясын алдын ала консультациясыз бөліп алды, ал испандықтар империяның бөлінбеуін келіссөздерге жатпайтын нәрсе деп есептегендіктен, тарихшылар оларды көбінесе күші жоқ деп санайды. Испания королі Карл II 1665 жылы бес жасында Габсбургтер Испаниясының соңғы билеушісі болды. Өмірінің көп бөлігінде денсаулығы нашар болды және екі рет үйленгеніне қарамастан, 1698 жылға қарай оның баласыз қайтыс болатыны анық болды, бұл оның мұрагерінің мәселесін шешпеді. Еуропаның бұрынғыдай күшті державасы болмаса да, империя әлемдік аренада маңызды рөл атқарып тұрды және ең жақын мұрагерлер Австрия Габсбургтері мен француз Бурбон әулеттерінен болғандықтан, олардың біреуінің оны иеленуі Еуропаның күш тепе-теңдігіне елеулі әсер ететін еді. Тоғыз жылдық соғыс сияқты қымбат соғыстан қашыңқы болу үшін 1698 жылы Вильгельм мен Людовик Гаага шартын (1698) немесе Бірінші бөлу шартын жасады, оған сәйкес Жозеф Фердинанд испан тағына мұрагер болар еді. Бірақ ол 1699 жылдың ақпанында шешек ауруынан қайтыс болғаннан кейін, Лондон шартымен император Леопольд I-нің кіші ұлы, эрцгерцог Карл оны алмастырды. Алайда, бұл шарт 1701 жылдың шілдесінде соғыс басталуын тоқтатуға жеткіліксіз болды.

Өмірбаян

1665 жылы бес жасында Испанияның Карл II Габсбургтер Испаниясының соңғы билеушісі болды. Өмірінің көп бөлігінде денсаулығы нашар болды және екі рет үйленгеніне қарамастан, 1698 жылы баласыз қалуы мүмкін болды. Испанияның қаржылық және әскери күші 17 ғасырда төмендегенімен, Испания империясы негізінен Италия, Испан Нидерланды, Филиппин және Америкадағы аумақтарымен сақталды. Ең жақын мұрагерлер Австрияның Габсбургтер және француз Бурбон үйінен шыққандықтан, мұрагерлік Еуропаның күш тепе-теңдігі үшін маңызды мәселе болды және көп жылдар бойы пікірталас тудырды. Мысалы, 1670 жылғы Довердің құпия шартында Англияның Карл II Франция патшасы Людовик XIV-нің талабын қолдауға келісті. Англияның Вильгельм III Бөлу шартын 1697 жылғы Рисвик шартында Людовик XIV-пен орнатылған қарым-қатынасты нығайту және тұрақты бейбітшілік құру жолы ретінде қарастырды. Испания мен Австрияға осындай маңызды мәселені таңу, екі тарап арасындағы үлкен сенімсіздікке байланысты қиын болды, олар 1670 жылдан бері дерлік үнемі соғысқан. Вильгельм Парламентке немесе өз министрлеріне хабарламай екі шартты да келіссөз жүргізді, бұл Францияда әлі де қалыпты болса да, Англияда емес еді. Вильгельм үшін Англия үкіметін басқарған вигтер тобының мүшесі лорд Сомерс, Бірінші бөлу шартының шарттарына қарсы болды, оны қол қоюға аз уақыт қалғанда ғана білді. Вильгельмнің Англиядағы немесе Голландия Республикасындағы министрлерінің көпшілігі Людовикке сенбеді, бұл әсер 1698 жылдың қараша айында маркиз д’Аркур Мадридке француз кандидаттарына испандықтардың қолдауын алу үшін жіберілген кезде күшейді. Испандықтар өз империясының шетелдік державалардың қажеттіліктеріне сәйкес, кеңессіз бөлінуіне келіспеді. 14 қараша 1698 жылы Карл өсиетнамасын жариялады, онда алты жасар Жозеф Фердинанд Баварияны бөлінбеген испан империясының мұрагері етіп тағайындады, осылайша Бірінші бөлу шартында көрсетілген аумақтық өзгерістерді елемеді. 1699 жылдың ақпан айында Жозеф Фердинанд шешек ауруынан қайтыс болғаннан кейін, жаңа шешім қабылдау қажет болды.

Келіссөздер

Испания соты Австрия жақтастары мен Франция жақтастары болып екіге бөлінді, соңғысын Толедо архиепископы, кардинал Портокарреро басқарды. Карлдың билігінің көп бөлігінде оның үкіметін анасы Мариана Австрия басқарды, ал 1696 жылы қайтыс болғаннан кейін оның екінші әйелі Мария Анна Нойбург басқарды. Олардың ықпалымен Испания Тоғыз жылдық соғыс кезінде Францияға қарсы коалицияға қосылды, бұл апатты шешім болды. 1696 жылы Франция Каталонияның көп бөлігін басып алды, ал Испания 1692 жылы банкроттық жариялауға мәжбүр болды; Мария Анна өзінің жүктілігі туралы жалған әңгімелердің көмегімен билікті сақтап қалғанмен, Карл оның неміс серіктерін елден қууға мәжбүр болды. Әртүрлі себептерге байланысты австриялықтар испандық аристократияның көпшілігіне ұнамады, ал Карл олардың мақтандығына наразы болып, Харкортқа империяны бөлісуге келіспейтінін айтты. Көптеген испан саясаткерлері француз кандидаттарын артық көріп, соңғы 50 жылғы соғыстар Франция қарсыласынан гөрі жақсы одақтас екенін көрсетті, сонымен қатар географиялық орны Испанияны Австриядан жақсы қорғауға мүмкіндік беретінін атап өтті. Жозеф Фердинандтың қайтысынан кейін, Людовиктің сыртқы саясат жөніндегі аға кеңесшісі Торси маркизі 1699 жылдың маусымында Уильям принципі бойынша бекітілген түзетілген шарттары бар жобаны дайындады. Бірақ ұсынылған келісім император Леопольдқа ұсынылғанда, ол алдымен қажетті аумақтық жеңілдіктерге келіспеді, нәтижесінде голландтар ресми мақұлдауды кейінге қалдырды. Осының салдарынан келісімге ресми түрде 1700 жылдың 12 наурызында Лондонда, ал 24 наурызда Гаагада қол қойылды.

Қаулылар

Бірінші шарттан негізгі айырмашылық – испан тағына мұрагер ретінде Иосиф Фердинандты Леопольдтің кіші ұлы, бас герцог Карлмен алмастыру болды; Испания Еуропадан тыс империясын және Испан Нидерландысын сақтап қалды, бірақ Франция Неаполь және Сицилия патшалықтарын, испандық Гипускоа провинциясын иеленді және Лотарингия герцогтігін Милан герцогтігімен алмастырды. Содан кейін Франция Неаполь мен Сицилияны Сардинияның Виктор Амадей II-ге Ницца және Савой графтықтарының орнына, Савойя мемлекетінің Альпі ар жағындағы аумақтары үшін беретін болды, олар 1859 жылғы Екінші итальян тәуелсіздік соғысынан кейін Францияның құрамына кірді. Леопольд ұлын патша ету шартымен Испания империясын бөлу қағидатын қабылдағанмен, Францияға Италиядағы испан иеліктерін беруге, әсіресе Австрияның оңтүстік шекарасының қауіпсіздігі үшін маңызды деп есептеген Миланды беруге қарсылық танытты. Сонымен қатар, Лотарингия 1670 жылы Франция басып алған, және тек 1697 жылы қайтарылған императорлық мемлекет болды, ал оның жақында қайта орналасқан мұрагерлік герцогы Леопольдтің жүрегінен туған інісі болды. Осы себепті, шарттарын орындау қиын болды, өйткені Леопольд де, Виктор Амадей де қажетті аумақтық алмасуларға келіспеді, ал Испания тіпті осы қағидатты да қабылдамайтын еді.

Салдары

Испаниялықтар Лондон келісімінің шарттарын маусымның ортасында білгенде, Карл өзінің өсиетін еркенәзі Карлға жақтап өзгертті және қайтадан бөлінбеген монархияны белгіледі. Қыркүйекте ол тағы да ауырып, 28-і күні тамақ ішуден бас тартты. Оның өлімі жақын арада көрінді, ал 2 қазанда Портокарреро оны өзінің өсиетін Людовик XIV-нің ұлы, Ұлы дофин мен немересі Филипп Анжудың пайдасына өзгертуге көндірді. Ол 1700 жылы 1 қарашада, өзінің 39 жасқа толуына бес күн қалғанда қайтыс болды. Людовик 9 қарашада Филипке ресми испан ұсынысын алған кезде, оны қабылдамау және Лондон шартында көзделгендей, таққа еркенәзі Карлдың отыруын талап ету мүмкіндігі болды. Бұл Леопольд аумақтық жеңілдіктерді қабылдамауын жалғастыра берсе, теорияда Людовик Англия мен Голландия Республикасын оны жүзеге асыруға шақыра алады дегенді білдірді. Алайда, бұл мәселе ешқашан да маңызды қарастырылмаған сияқты, өйткені Уильямның айтуынша, "соғысты болдырмау үшін жасасқан келісім үшін соғысқа барудың" еш мәні жоқ. 16 қарашада Филипп Испанияның Филипп V патшасы деп жарияланды және 1701 жылдың шілдесінде Испания мұрагерлік соғысы басталды. Бұл келісім 1701 жылы соғыстың басталуына ғана жол бермеді, сонымен қатар монархтар өз шешімдерін ұлттық мемлекеттерге бұдан былай жай ғана таңдай алмайтынын көрсетті. Парламент 1700 жылдың наурызында шарттарды білгенде, олардың реакциясы ашу-ызаға толы болды, себебі олар ағылшын коммерциялық мүдделеріне зиян келтіретін болып саналды, сонымен қатар олардың білімі мен келісімінсіз бекітілді. Тори көпшілігі кейіннен Сомерсті келіссөздердегі рөлі үшін импичментке тартуға тырысты және сәтсіз болса да, бұл процесс екі партия арасындағы қарым-қатынасты уландырып, келесі екі онжылдықта британдық саясатқа терең әсер етті.