Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1916 жылғы саботаж және Нью-Йорк портындағы оқ-дәрілердің жарылысы
1916 sabotage and munitions explosion in New York Harbor
Қара Том жарылысы – Бірінші дүниежүзілік соғыста одақтастарға жіберілмек болған АҚШ-та жасалған оқ-дәрілерді жою мақсатымен Германия империясының агенттері жасаған саботаж актісі. 1916 жылдың 30 шілдесінде Нью-Йорк портында болған жарылыстар нәтижесінде кем дегенде төрт адам қаза тауып, 20 миллион долларлық әскери тауарлар жойылды. Бұл оқиға АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысудан бұрын болды, сондай-ақ "Еркіндік мүсініне" де зақым келтірді. Бұл тарихтағы ең ірі, ядролық емес жасанды жарылыстардың бірі болып есептеледі.
The Black Tom explosion was an act of sabotage by agents of the German Empire, to destroy U. S. made munitions that were to be supplied to the Allies in World War I. The explosions, which occurred on July 30, 1916, in New York Harbor, killed at least four people and destroyed some $20,000,000 ($ million in dollars) worth of military goods. This incident, which happened prior to U. S. entry into World War I, also damaged the Statue of Liberty. It was one of the largest artificial non nuclear explosions in history.
Қара Том аралы
"Қара Том" термині бастапқыда Нью-Йорк портындағы Либерти аралының қасындағы аралды білдірген. Арал жасанды түрде, сол аттас жартастың төңірегіне топырақ толтыру арқылы салынған, ол жергілікті кеме жүруге қауіпті болған. Көбінесе қалалық қоқыстардан құрылғандықтан, ол экологиялық зиянды орын ретінде танымал болды. 1875 жылдың 26 қаңтарында ұнтақ фабрикасында болған жарылыс салдарынан төрт адам қаза тапты. 1880 жылға қарай арал шығыңқыға айналды, және оны материкпен байланыстыру үшін тас жол мен теміржол салынды, осылайша оны тауарлық депо ретінде пайдалануға болатын болды. 1905 жыл мен 1916 жыл аралығында арал мен тас жолға ие болған Лехай аңғары темір жолы аралды топырақ толтыру арқылы кеңейтті, ал бүкіл аймақ Джерси-Ситиге қосылды. Аралдағы ұзын пирс Ұлттық кемежай және сақтау компаниясының депосы мен қоймаларын орналастырды. Қара Том аралы қазір Либерти мемлекеттік паркінің бір бөлігі. Қара Том Солтүстік-Шығыс АҚШ-тың ірі қару-жарақ депосы болды. 1917 жылдың 6 сәуіріне дейін АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғыста бейтарап болып келді, және оның қару-жарақ компаниялары соғыстың басында кез келген сатып алушыға тауар сата алды. Алайда, Корольдік теңіз күштері Германияны блокадаға алғандықтан, американдық қару-жарақтарды тек одақтас үкіметтер ғана сатып ала алды. Осының салдарынан, Герман империясы Бірінші дүниежүзілік соғыстың майданында неміс әскерлерін өлтіруге арналған соғыс қару-жарақтарының өндірісі мен жеткізілуін кез келген жолмен бұзу үшін АҚШ-қа тыңшыларын жіберді.
The term "Black Tom" originally referred to an island in New York Harbor next to Liberty Island. The island was artificial, created by land fill around a rock of the same name, which had been a local hazard to navigation. Being largely built up from city refuse, it developed a reputation as an unseemly environmental hazard. On January 26, 1875, an accidental explosion in a powder factory killed four people. By 1880, the island was transformed into a promontory, and a causeway and railroad had been built to connect it with the mainland to use as a shipping depot. Between 1905 and 1916, the Lehigh Valley Railroad, which owned the island and causeway, expanded the island with land fill, and the entire area was annexed by Jersey City. A long pier on the island housed a depot and warehouses for the National Dock and Storage Company. Black Tom Island is now part of Liberty State Park. Black Tom was a major munitions depot for the northeastern United States. Until April 6, 1917, the United States was neutral in respect to World War I and its munitions companies earlier in the war could sell to any buyer. Due to the blockade of Germany by the Royal Navy, however, only the Allied Governments were able to purchase American munitions. As a result, Imperial Germany sent spies to the United States to disrupt by any means necessary the production and delivery of war munitions that were intended to kill German soldiers on the battlefields of the Great War.
Жарылыс
1916 жылдың 30 шілдесінде Қара Том жарылысы болған түнде жүк вагондарында және баржаларда, оның ішінде Джонсон баржасындағы ТНТ-мен бірге, шағын қару мен артиллерия оқ-дәрілері қоймада сақталған. 17-ші нөмірінде. Барлығы Ресейге жөнелтілуді күтіп тұрды. Джерси қаласының қоғамдық қауіпсіздік комиссары Франк Хейг кейіннен оған баржаның "25 долларлық айыппұлдан құтылу үшін Блэк Томға байланғандығы" туралы айтылғанын айтты. Бірінші ірі жарылыстардың бірі Джонсон баржасының No. 17 айналасында болған, онда 50 тонна ТНТ және 417 қап жарылғыш фитильдер бар. Жарылыс толқыны өрт сөндірушілерді аяқкиімдерінен шығарып, көкке көтере алатын күшті болды. Жарылыс Рихтер шкаласы бойынша 5,0-ден 5,5-ке дейінгі жер сілкінісіне тең болды және Филадельфияға дейін сезілді. Терезелер 40 км (25 миль) қашықтықтағы жерлерде сынды, оның ішінде Төменгі Манхэттенде мыңдаған терезелер қирады. Таймс-сквердегі кейбір терезелер сынып қалды. Сент-Патрик шіркеуінің витраждары қирады. Джерси қаласының қалалық әкімшілігінің сыртқы қабырғасы жарылып, Бруклин көпірі шайқалып кетті. Мэриленд штатындағы адамдар жер сілкінісі деп ойлап оянып қалды. Теракттан келген зиян шамамен бағаланды. Аралда жарылыс жүзден астам теміржол вагондарын, он үш қойманы қиратты және жарылыс ошағында үлкен кратер қалдырды. Жарылыста төрт адам қаза тапты: Лехай аңғары теміржол полициясының бастығы Джозеф Лейден және он апталық сәби Артур Тоссон. Бір газетте сол кездегі шабуылда жеті адам қаза тапқан деп хабарланды. Эллис аралында тіркеліп жатқан иммигранттар Төменгі Манхэттенге эвакуацияланды.
On the night of the Black Tom explosion, July 30, 1916, about of small arms and artillery ammunition were stored at the depot in freight cars and on barges, including of TNT on Johnson Barge No. 17. All were waiting to be shipped to Russia. Jersey City's Commissioner of Public Safety, Frank Hague, later said he had been told the barge was "tied up at Black Tom to avoid a twenty five dollar charge". A notable location for one of the first major explosions was around the Johnson Barge No. 17, which contained 50 tons of TNT and 417 cases of detonating fuses. The explosion created a detonation wave that traveled at with enough force to lift firefighters out of their boots and into the air. The explosion was the equivalent of an earthquake measuring between 5.0 and 5.5 on the Richter scale and was felt as far away as Philadelphia. Windows were broken as far as 25 mile (40 km) away, including thousands in Lower Manhattan. Some window panes in Times Square were shattered. The stained glass windows in St. Patrick's Church were destroyed. The outer wall of Jersey City's City Hall was cracked and the Brooklyn Bridge was shaken. People as far away as Maryland were awakened by what they thought was an earthquake. Property damage from the attack was estimated at On the island, the explosion destroyed more than one hundred railroad cars, thirteen warehouses, and left a crater at the source of the explosion. There were four confirmed fatalities in the explosion: Lehigh Valley Railroad chief of police Joseph Leyden, and ten week old infant Arthur Tosson. One contemporary newspaper report estimated as many as seven deaths in the attack. Immigrants being processed at Ellis Island had to be evacuated to Lower Manhattan.
Тергеу
Жарылыстан кейін көп ұзамай, масаларды аулақ ұстауға арналған шаңшыл ыдыстарды жағып қойған екі күзетшіні полиция сұраққа тартып, бірақ полиция шаңшыл ыдыстардың өртке себеп болмағанын және жарылыс кездейсоқ болғанын анықтады. Президент Уилсон оқиғаны «жеке теміржол терминалындағы өкінішті жағдай» деп сипаттады және тергеу үшін Мемлекетаралық сауда комиссиясының Эдгар Э. Кларкын жіберді. Көп ұзамай Майкл Кристофф есімді словак иммигранты күдікке ілікті. Кристофф кейін Бірінші дүниежүзілік соғыста АҚШ армиясында қызмет етті, бірақ 1915 және 1916 жылдары, АҚШ бейтарап болған кезде, неміс агенттері үшін жұмыс істегенін мойындады. Кристоффтың сөзінше, «Қара Томдағы» күзетшілердің екеуі неміс агенттері болған. Бомбалауға Германияның Сыртқы істер министрлігінің астыртын қызметімен жұмыс істеген елші граф Иоганн Генрих фон Бернсторф пен Германия Императорлық Әскери-теңіз флоты барлау бөлімінің капитаны Франц фон Ринтелен, сондай-ақ доктор де Кольтер жасаған сигара бомбаларын қолданған неміс агенттерінің әдістері қатысқан болуы мүмкін. Фон Ринтелен көптеген ресурстарды, оның ішінде көп ақшаны пайдаланды. Сондай-ақ, 23 жастағы австриялық иммигрант Майкл Кристоффтың АҚШ армиясында қызмет етіп, жарылысқа себеп болған жарылғыш құрылғыларды орнатып, іске қосқан деген күдік бар. Әскери-теңіз барлау басқармасының қосымша тергеулері Ирландияның республикалық «Клан на Гейл» ұйымының және солшыл ұйымдардың кейбір мүшелерімен байланысты екенін көрсетті. Ирландиялық социалист және еңбек одағының жетекшісі Джеймс Ларкин 1934 жылы МакКлойға берген мәлімдемесінде саботажға қатыспағанын, бірақ оқ-дәрі зауыттарында жұмыс тоқтатулар мен ереуілдерге шақырғанын мойындады. АҚШ-та дипломаттар мен бірнеше әскери және теңіз атташелерінен басқа ұлттық барлау қызметі болмағандықтан тергеу қиынға соқты. Формалды барлау қызметі болмағандықтан, АҚШ-та тек қарапайым байланыс қауіпсіздігі және соғыс уақытында ғана тыңшылық пен саботажға тыйым салатын федералды заңдар болды. «Лехи Валли» темір жолы компаниясын сотқа тартты, өйткені нашар қауіпсіздік шаралары (кіре беріс қақпасы болмады, аумақ жарықтандырылмаған) олардың оқ-дәрілерін жоғалтуына әкеп соқты және оларды жеткізбегендіктен өндіруші келісімшарт бойынша оларды алмастыруға міндетті болды. Мәселе 1953 жылы Германия Федеративтік Республикасымен 95 миллион долларға (пайызымен қоса) шешілді. Соңғы төлем 1979 жылы жасалды. Жарылыстан кейін Бостандық мүсінінің отшамы құрылымдық зақымдануға байланысты жұртшылыққа жабылды. 1984–1986 жылдарғы қалпына келтіру жұмыстарынан кейін де, оның ішінде қолды жөндеу және жаңа алтын жалатылған мыс отшашу орнатудан кейін де кіруге рұқсат берілмеді. Курт Яхнке тұтқындалудан қашып құтылды. Кейін ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Абвер агенті болып жұмыс істеді. Яхнке Уолтер Шелленбергтің құпия кеңесшісі болды. 1945 жылдың сәуір айында ол әйелімен бірге Кеңес СМЕРШ агенттері ұстап алып, сұраққа тартып, 1950 жылы тыңшылық жасағаны үшін сотталып, кінәлі деп танылып, сол күні өлім жазасына кесілді. Вицке 1918 жылдың 1 ақпанында Ногалес қаласының жанында, Мексика шекарасында тұтқындалды. Оны бомбалауға қатысы бар деп айыптамады, бірақ тыңшылық жасағаны үшін соттады. Форт Сэм Хьюстондағы әскери сот оны тыңшылық жасағаны үшін кінәлі деп танып, асылып өлім жазасына кесті. Қамауда болғанда ол екі рет қашуға тырысты, бірақ бір рет қашып, сол күні қайта ұсталды. 1918 жылдың 2 қарашасында Вицкеге өлім жазасын Департамент командирі бекітті. Алайда, қарашадағы келісімге байланысты ол өлім жазасынан құтылды. 1920 жылдың мамыр айында президент Вудро Вильсон Вицкеге өмір бойына түрме жазасын тағайындады. 1923 жылдың қыркүйегінде Вицке түрмедегі батылдығы мен Веймар Республикасының оны босату үшін жасаған қысымы нәтижесінде президент Кальвин Кулидж кешірім жасап, Германияға депортациялады. Германияға келгеннен кейін Вицке Рейхсвердің бірінші және екінші дәрежелі темір кресімен марапатталды. Кейін Вицке Абверге қосылды және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Гамбургте тұрды. Ол 1949 жылдан 1952 жылға дейін Гамбург Парламентіне Германия партиясын өкілдік еткен монархист болды. Вицке 1961 жылы қайтыс болды. Кристоффты жарылысқа қатысы бар деген күдікпен Джерси қаласының полициясы ұстады, бірақ дәлелдердің жетіспеуіне байланысты босатылды. Кейінгі жылдары ол түрлі қылмыстар үшін түрмеге бірнеше рет түсті. Кристофф 1928 жылы туберкулезден қайтыс болды.
Soon after the explosion, two watchmen who had lit smudge pots to keep away mosquitoes were questioned by police but the police soon determined that the smudge pots had not caused the fire and that the blast had likely been an accident. President Wilson remarked of the incident that it was "a regrettable incident at a private railroad terminal", and Edgar E. Clark of the Interstate Commerce Commission was dispatched to investigate. Soon afterward, a Slovak immigrant named Michael Kristoff was suspected, Kristoff would later serve in the United States Army in World War I, but admitted to working for German agents (transporting suitcases) in 1915 and 1916 while the U. S. was still neutral. According to Kristoff, two of the guards at Black Tom were German agents. It is likely that the bombing involved some of the techniques developed by German agents working for Ambassador Count Johann Heinrich von Bernstorff, who acted covertly as a spymaster while using German Foreign Office cover, and Captain Franz von Rintelen of the intelligence wing of the German Imperial Navy, using the cigar bombs developed by Dr. de. Von Rintelen used many resources at his disposal, including a large amount of money. It is also believed that Michael Kristoff, a 23 year old Austrian immigrant who'd served in the U. S. Army, was responsible for planting and initiating the incendiary devices that caused the explosions. Additional investigation by the Directorate of Naval Intelligence also found links to some members of the Irish republican Clan na Gael organization and far left organizations. Irish socialist and labour union leader James Larkin asserted that he had not participated with sabotage, but admitted to having encouraged work stoppages and strike actions in munitions factories, in an affidavit to McCloy in 1934. The United States did not have an established national intelligence service, other than diplomats and a few military and naval attaches, making the investigation difficult. Without a formal intelligence service, the United States only had rudimentary communications security and no federal laws forbidding espionage or sabotage except during wartime, sued the Lehigh Valley Railroad Company operating the Black Tom Terminal on grounds that lax security (there was no entrance gate; the territory was unlit) permitted the loss of their ammunition and argued that due to the failure to deliver them the manufacturer was obliged by the contract to replace them. The issue was finally settled in 1953 for $95 million (interest included) with the Federal Republic of Germany. The final payment was made in 1979. The Statue of Liberty's torch was closed to the public after the explosion, due to structural damage. Access was not opened even after the 1984–1986 restoration which included repairs to the arm and installation of a new gold plated copper torch. Kurt Jahnke escaped capture. He later served as an Abwehr agent during World War II. Jahnke worked as intelligence advisor to Walter Schellenberg. He and his wife were captured by Soviet SMERSH agents in April 1945 and interrogated. In 1950, Jahnke was put on trial as a spy, found guilty, and executed the same day. Witzke was arrested at the Mexican border on February 1, 1918, near Nogales, Arizona. Officials were not prosecuted for the bombing, but prosecuted him as a spy. A military court at Fort Sam Houston found him guilty of espionage and sentenced to death by hanging. While in custody, he tried to escape twice, once succeeding, albeit he was recaptured the same day. On November 2, 1918, Witzke's death sentence was approved by the Department Commander. However, he was not executed due to the November Armistice. In May 1920, President Woodrow Wilson commuted Witzke's sentence to life in prison. In September 1923, Witzke, due to heroic conduct in prison and pressure for his release by the Weimar Republic, was pardoned by President Calvin Coolidge, and deported to Germany. Upon his arrival, Witzke was awarded the Iron Cross, First and Second Class, by the Reichswehr. Witzke later joined the Abwehr, and after World War II, lived in Hamburg. He was a monarchist who represented the German Party in the Hamburg Parliament from 1949 to 1952. Witzke died in 1961. Kristoff was arrested by the Jersey City police on suspicion of involvement in the blast, but later released due to a lack of evidence. Over the next several years, he drifted in and out of prison for various crimes. Kristoff died of tuberculosis in 1928.