Кіріспе
Базальды ганглиялардың кальцификациясын қамтитын Индиананың генетикалық бұзылысы – Базальды ганглиялардың біріншілік отбасылық кальцификациясы (PFBC), сондай-ақ отбасылық идиопатиялық базальды ганглиялардың кальцификациясы (FIBGC) және Фахр ауруы деп белгілі, генетикалық түрде доминантты немесе рецессивті болатын, мұрагерлік неврологиялық бұзылу. Бұл бұзылу мидың қозғалысты басқаратын аймақтарында кальцийдің қалыптан тыс жиналуымен сипатталады. КТ сканерлеу арқылы кальцификациялар негізінен базальды ганглияларда және ми қабығы сияқты басқа да аймақтарда көрінеді.
Primary familial brain calcification (PFBC), also known as familial idiopathic basal ganglia calcification (FIBGC) and Fahr's disease, genetically dominant or recessive, inherited neurological disorder characterized by abnormal deposits of calcium in areas of the brain that control movement. Through the use of CT scans, calcifications are seen primarily in the basal ganglia and in other areas such as the cerebral cortex.
Белгілері мен симптомдары
Бұл аурудың белгілеріне моторлық функциялардың нашарлауы, сөйлеудің бұзылуы, ұстамалар және басқа да еріксіз қозғалыстар жатады. Басқа белгілері – бас ауруы, деменция және көру қабілетінің нашарлауы. Паркинсон ауруының сипаттамалары да ПФБК-мен ұқсас. Ауру көбінесе өмірдің үшінші-бесінші онжылдығында көрінеді, бірақ балалық шақта немесе кейінірек пайда болуы мүмкін. Әдетте, оқшаулық, шаршағыштық, тұрақсыз қадам, баяу немесе дұрыс емес сөйлеу, жұту қиындығы, еріксіз қозғалыстар немесе бұлшықеттердің құрысуы байқалады. Әртүрлі типтегі ұстамалар жиі кездеседі. Нейропсихиатриялық белгілер, бірінші немесе ең айқын көріністер болып табылуы мүмкін, назар аудару және есте сақтау қиындықтарынан бастап, тұлға мен/немесе мінез-құлқының өзгеруіне, психоз бен деменцияға дейін жетеді.
Себептер
Бұл жағдай аутосомалық доминантты немесе рецессивті жолмен мұраға берілуі мүмкін. Осы жағдаймен байланысты бірнеше гендер анықталған.
Мутация
14q локусы ұсынылған, бірақ ген анықталмаған. 8-хромосомада екінші локус анықталды, ал 2-хромосомада үшінші локус хабарланды. Бұл аурудың генетикалық гетерогенділігі болуы мүмкін екенін көрсетеді. 8-хромосомада орналасқан III типті натрийге тәуелді фосфат тасымалдаушы 2 (SLC20A2) генінің мутациясы туралы хабарланған. Биохимиялық дәлелдер фосфат тасымалының осы ауруға қатысы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл жағдаймен тағы екі ген байланысты: 22-хромосомадағы PDGFB және 5-хромосомадағы PDGFRB. Бұл гендер биохимиялық тұрғыдан байланысты: PDGFRB тромбоциттен туындаған өсу факторының β рецепторын кодтайды, ал PDGFB PDGF Rβ лигандын кодтайды. Бұл гендер ангиогенез кезінде перициттерді тарту үшін белсенді, бұл қан-ми тосқауылының өзгеруі осы жағдайдың патогенезіне қатысты болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл жағдаймен байланысты төртінші ген – XPR1. Бұл ген 1-хромосоманың ұзын қолда орналасқан (1q25.3). Тағы бір ген, MYORG, осы жағдаймен байланысты. Бұл ген 9-хромосоманың (9p13.3) ұзын қолда орналасқан. Бұл ген осы жағдайда аутосомалық рецессивті мұрагерлік үлгісімен байланысты. Тағы бір ген – түйіспелі жабысу молекуласы 2 (JAM2) осы жағдайдың аутосомалық рецессивті түрімен байланысты. Бұл жағдаймен байланысты басқа да гендер – түйіспелі жабысу молекуласы C (JAM3) және Оклюдин (OCLN).
Патология
Мидың ең көп зақымданатын аймағы – линзикулярлық ядро, әсіресе ішкі глобус паллидус. Қас, тіс ядролары, путамен және таламадағы кальцификациялар да жиі кездеседі. Кейде кальцификациялар негізгі ганглиядан тыс аймақтарда басталып, немесе сол аймақтарда басым болады. Кальцификация прогрессивті сипатқа ие, себебі ересек жастағы адамдарда кальцификация көбінесе кеңірек таралған, ал зардап шеккендерді бақылау барысында кальцификацияның артуын анықтау мүмкін. Мидың гири, ми сабасы, ортаңғы жартышар және қабық асты ақ зат да зақымдануы мүмкін. Субарахноидтық кеңістіктің және/немесе қарыншалар жүйесінің кеңеюімен қатар, диффузиялық атрофиялық өзгерістер кальцификациямен бірге кездесуі мүмкін. Гистологиялық тұрғыдан кіші және орта көлемді артериялардың қабырғаларында концентрлі кальций шөгінділері табылады. Сирек жағдайларда веналар да зақымдануы мүмкін. Капиллярлар бойында тамшы тәрізді кальцификацияларды көруге болады. Бұл шөгінділер ыдыстардың люменін бітеуіне алып келуі мүмкін. Палидальдық шөгінділер темірге оң реакция береді. Үлкен шөгінділердің айналасында диффузиялық глиоз байқалуы мүмкін, бірақ нейрондық жасушалардың айқын жоғалуы сирек. Электрондық микроскопияда минералдық шөгінділер базальды мембранамен қоршалған аморфты немесе кристалдық материал түрінде көрінеді. Нейрондық және глиальды жасушалардың цитоплазмасында кальций гранулалары анықталады. Бұл жағдайдағы кальцификациялар гипопаратиреоз немесе басқа себептерге байланысты туындаған кальцификациялардан ажыратылмайды.
Дифференциалдық диагностика
Базальды ганглиялардың кальцификациясы бірнеше белгілі генетикалық аурулардың нәтижесі болуы мүмкін, сондықтан диагноз қойылмас бұрын олар жоққа шығарылуы тиіс.
Менеджмент
Қазіргі уақытта PFBC-ге ем жоқ, сондай-ақ стандартты емдеу жоспары да жоқ. Қолда бар емдеу симптомдарды бақылауға бағытталған. Егер паркинсонизм белгілері дамыса, леводопамен емдеудің тиімділігі көбінесе төмен болады. Жекелеген жағдайлар бойынша хабарламалар халоперидол немесе литий карбонаты психоздық белгілерге көмектесуі мүмкін екенін көрсетеді. Бір жағдай бойынша хабарламада бисфосфонат қолданғанда жақсару байқалғандығы сипатталған.
Болжам
ПФБК-мен ауыратын әрбір адамның болжамы әртүрлі және болжау қиын. Жас, мидағы кальций шөгінділерінің көлемі мен неврологиялық жетіспеушілік арасындағы сенімді байланыс жоқ. Кальцификация жасқа байланысты пайда болатындықтан, 55 жасқа дейінгі ген тасымалдаушының КТ-сі теріс нәтиже көрсетуі мүмкін. Неврологиялық жағдайдың прогрессивті нашарлауы көбінесе мүгедектікке және өлімге алып келеді.
Тарих
Бұл ауруды алғаш рет 1930 жылы неміс патологы Карл Теодор Фахр сипаттаған. Бұл синдромды Шавани-Брунес синдромы және Фриче синдромы деп те атайды, біріншісі Жак Брунес пен Жан Альфред Эмиль Шавани есімдерімен, ал екіншісі Р. Фриче есімімен байланысты. 1997 жылға дейін медициналық әдебиеттерде 20-дан аз отбасы туралы мәліметтер кездесетін.
Әдебиетте
Фар синдромы норвегиялық жазушы Джо Несбоның "Қар адам" (Гарри Хоул детективтік сериясының жетінші романы) криминалды романында кездеседі.