Кіріспе

Бұл ауру өздігінен немесе Даун синдромы немесе Ваарденбург синдромы сияқты басқа генетикалық аурулармен қатар пайда болуы мүмкін. Әйелдерге қарағанда еркектер көбірек зардап шегеді. Бұл ауру 1888 жылы сипаттаған Даниялық дәрігер Харальд Хиршпрунгтің есімімен аталған.

Себеп

Бұл ауру өздігінен немесе Даун синдромы сияқты басқа генетикалық аурулармен қатар пайда болуы мүмкін. Протоонкоген мутацияға ұшыраса немесе артық өркендесе, ол қатерлі ісік тудыруы мүмкін.

РЭТ протоонкогені

RET - бұл эмбрион даму кезінде ас қорыту жолы арқылы нейрондық қыртыстың жасушаларының қозғалысына көмектесетін белоктарды кодтайтын ген. Бұл нейрондық жасушалар жүйке ұлпаларын құрап, олар ганглиондар деп аталады. EDNRB бұл жүйке жасушаларын ас қорыту жүйесіне байланыстыратын белоктарды кодтайды. Осылайша, осы екі геннің мутациясы тікелей ішектегі белгілі бір жүйке талшықтарының жоқтығына әкелуі мүмкін. Зерттеулер Хиршшпрунг ауруымен бірнеше геннің байланысты екенін көрсетеді. Сондай-ақ, жаңа зерттеулер EDNRB-ны реттеуге қатысқан геномдық тізбектердегі мутациялар бұрын ойлағаннан гөрі Хиршшпрунг ауруына күштірек әсер ететінін көрсетеді. RET көптеген түрде мутацияға ұшырауы мүмкін және Даун синдромымен байланысты. Даун синдромы Хиршшпрунг ауруының 2% жағдайында бірге кездесетіндіктен, RET Хиршшпрунг ауруы мен Даун синдромының дамуына қатысты болуы мүмкін. RET сонымен қатар мидың қалқанша безінің қатерлі ісігімен және нейробластомамен байланысты, бұл балаларда жиі кездесетін қатерлі ісіктің бір түрі. Бұл екі ауру да Хиршшпрунг ауруымен ауыратын науқастарда жалпы халықтан гөрі жиірек кездеседі. RET-тің бір функциясы – дамушы ұрықтағы ішек арқылы нейрондық қыртыс жасушаларының қозғалысын бақылау. Хиршшпрунг ауруында RET мутациясы неғұрлым ерте пайда болса, ауру соғұрлым ауыр болады.

Басқа гендер

Нейрогулин 1 (NRG1) және NRG3 (NRG3) гендерінің жиі және сирек кездесетін ДНҚ вариациялары алғаш рет 2009 және 2012 жылдары Гонконг командасы жүргізген геномдық кең ауқымды қатынас зерттеуі арқылы қытайлық пациенттерде осы аурумен байланысты екені көрсетілді. Азиялық және еуропалық пациенттерде жүргізілген келесі зерттеулер Гонконг университетінің алғашқы нәтижелерін растады. Осы екі геннің сирек және жиі кездесетін варианттары қосымша қытайлық, тайлық, корейлік, индонезиялық және испандық пациенттерде анықталды. Бұл екі геннің ішек жүйке жүйесінің қалыптасуында маңызды рөл атқаратыны белгілі, сондықтан олар Хиршшпрунг ауруының патологиясына, кем дегенде кейбір жағдайларда, қатысы болуы мүмкін. Осы жағдаймен байланысты тағы бір ген – NADPH оксидаза, EF қол кальций байланыстыру домені 5 (NOX5). Бұл ген 15-ші хромосоманың (15q23) ұзын қол бөлігінде орналасқан.

Патофизиология

Қалыпты жатыр ішіндегі даму кезінде жүйке қыртысының жасушалары ірі ішекке (қолқаға) көшіп, миентериялық плексус (Ауербах плексусы) (асқазан-ішек жолы қабырғасының тегіс бұлшық қабаттары арасында) және субмукозалық плексус (Meissner плексусы) (асқазан-ішек жолы қабырғасының субмукозасында) деп аталатын жүйкелер желісін қалыптастырады. Хиршшпрунг ауруында бұл көші-қон толыққанды болмайды және ішектің бір бөлігінде ішектің қызметін реттейтін осы жүйке денелері жетіспейді. Ішектің зардап шеккен бөлігі босаңсып, ішек арқылы нәжіс өткізе алмайды, соның салдарынан бөгет пайда болады. Хиршшпрунг ауруының ең қабылданған теориясы – жүктіліктің алғашқы 12 аптасында жүйке қыртысынан пайда болатын нейробласттардың бас-құйрық бағытындағы көші-қонын жүзеге асырудағы кемшілік. Нейробласттардың ганглийлік жасушаларға дифференциациялануындағы ақаулар және ішек ішіндегі ганглийлік жасушалардың үдемелі жойылуы да осы ауруға себеп болуы мүмкін. Миентериялық және субмукозалық плексустағы ганглийлік жасушалардың жетіспеушілігі Хиршшпрунг ауруында анық байқалады.

Диагностика

Анық диагноз дистальды тарылған сегменттен сорғы арқылы биопсия жасау арқылы қойылады. Тіндердің гистологиялық зерттеуі ганглиондық нерв жасушаларының жоқтығын көрсетеді. Диагностикалық әдістерге аноректалды манометрия, барийлі клизма және ректалды биопсия кіреді. Сорғышты ректалды биопсия Хиршшпрунг ауруын диагностикалаудағы қазіргі халықаралық алтын стандарт болып саналады. Радиологиялық зерттеулер де диагноз қоюға көмектеседі. Құрсақ қуысының рентгендік суреті ірі ішекте нәжіс жоқтығын немесе бітелген нәжістен туындаған ішектің кеңеюін көрсетуі мүмкін. Кинеанография (аноректалды аймақ арқылы контраст заттың флюороскопиясы) зардап шеккен ішектің қаншалықты зардап шеккенін анықтауға көмектеседі.

Емдеу

Хиршшпрунг ауруын емдеу – аномалиялы тоқ ішектің хирургиялық жолмен алынуы (резекциясы), одан кейін қайта қосылу (реанастомоз) жасалады.

Колостомия

Емдеудің алғашқы кезеңі кері қайтатын колостомия болып табылатын. Осы әдісте қалың ішектің сау бөлігі кесіліп, қарынның алдыңғы жағында жасалған тесікке тігіледі. Ішектің ішкі мазмұны қарын тесігі арқылы қапқа шығарылады. Кейін, пациенттің салмағы, жасы және денсаулығы жақсарғанда, ішектің жаңа функционалды бөлігі жоғаймен қосылады. Хирургиялық резекциядан кейін тікелей қайта тігілу (реанастомоз) колостомиясыз алғаш рет 1933 жылы Бірмингемде доктор Бэрд бір жасар балаға жасаған.

Басқа процедуралар

Хиршшпрунг ауруының себебін анықтаған швед-американдық хирург Орвар Свенсон (1909–2012) алғаш рет 1948 жылы оның хирургиялық емдеуін, ішектің қалпына келтіру операциясын жасаған. Ішектің қалпына келтіру процедурасы, ішектің жұмыс істейтін бөлігін жоғай тоқ ішекпен (ануспен) қосу арқылы ішекті жақсартады. Ішектің қалпына келтіру процедурасы – жас науқастардағы Хиршшпрунг ауруын емдеудің әдеттегі тәсілі. Свенсон бастапқы процедураны жасады, ал ішектің қалпына келтіру операциясы көп рет өзгертілді. Қазіргі уақытта бірнеше хирургиялық тәсілдер қолданылады, олар: Свенсон, Соаве, Духамель және Болей процедуралары. Француз педиатриялық хирургы Бернард Духамельдің (1917–1996) есімімен аталған Духамель процедурасы, жақсы және зақымдалған ішекті қосу үшін хирургиялық тігішті пайдаланады. Ішек қызметін толық бақылай алмайтын балалардың 15%-ы үшін басқа емдер де бар. Іш қатуды слабительдермен немесе талшықты диетамен жеңілдетуге болады. Мұндай науқастардағы ауыр дегидратация (суыну) олардың өмір салтына маңызды әсер етеді. Ішек қызметін бақылаудың жоқтығын илеостомия арқылы шешуге болады – бұл колостомияға ұқсас, бірақ үлкен ішек емес, кіші ішектің соңғы бөлігі қолданылады. Малон антэградтық колоникалық енемісі (ACE) де қолданылуы мүмкін. Малон ACE-де, түтік құрсақ қабырғасы арқылы сіңірмеге (аппендикске) немесе, егер бар болса, тоқ ішекке енгізіледі. Содан кейін ішек күнделікті шайылады. 6 жасқа толған балалар осы күнделікті шаю процедурасын өздері орындай алады. Егер төменгі ішектің зақымдалған бөлігі тек тік ішектің төменгі бөлігімен шектелсе, басқа хирургиялық процедуралар жасалуы мүмкін, мысалы, артқы тік ішек миэктомиясы. 70% жағдайда емнің нәтижесі жақсы. Операциядан кейінгі созылмалы іш қату операция жасаған науқастардың 7-8%-ында кездеседі. Операциядан кейінгі энтероколит, ауыр көрініс, операция жасаған науқастардың 10-20%-ында байқалады.

Эпидемиология

1984 жылы Мэриленд штатында жүргізілген зерттеуге сәйкес, Хиршпрунг ауруы 100 мың тірі туған баланың 18,6-сында кездеседі. Бұл ауру еркектерде әйелдерге қарағанда жиірек болады (4.32:1) және европалық нәсілдегілерде европалық емес нәсілдегілерге қарағанда көптеп таралған. Хиршпрунг ауруының 9 пайызында Даун синдромы да анықталған. Көбінесе ауру 10 жасқа дейін диагностикаланады.

Тарих

Хиршшпрунг ауруы туралы алғашқы хабарлама 1691 жылға дейін барып жетеді, оны голланд анатомы Фредерик Руйш сипаттаған. Дегенмен, бұл ауру Дания дәрігері Харальд Хиршшпрунгтің атымен аталады, ол 1888 жылы осы аурудан қайтыс болған екі нәрестені алғаш рет сипаттады. Хиршшпрунг ауруы бар пациенттерде миентерикалық және субмукозалық плекстердің екеуі де жоқ болады. Барий клизмасы Хиршшпрунг ауруын диагностикалаудың негізгі әдісі болып табылады, бірақ ганглий жасушаларының жоқтығын көрсететін тік ішек биопсиясы – диагностиканың жалғыз нақты әдісі. Аурудың маңызды генетикалық жаңалығы туралы алғашқы жарияланымды Мартуччиелло Джузеппе және авторлар тобы 1992 жылы жасады. Авторлар 46, XX, del 10 (q11.21 q21.2) кариотипімен байланысты толық ішек аганглионозы бар пациенттің жағдайын сипаттады. Хиршшпрунг ауруының маңызды гені осы 10-шы хромосома аймағында анықталды, ол RET протоонкогені еді. Әдеттегі ем – «өткізу» операциясы, онда ішектің жүйке жасушалары бар бөлігі тартылып, жүйке жасушалары жоқ бөлігіне тігіледі. Ұзақ уақыт бойы Хиршшпрунг ауруы көп факторлы ауру деп есептелді, онда табиғат пен тәрбиенің үйлесімі себеп болады деп саналды. Алайда, 1993 жылдың тамызында Nature Genetics журналында тәуелсіз екі топ жариялаған мақалаларда Хиршшпрунг ауруын 10-шы хромосоманың бір бөлігіне орналастыруға болатыны айтылды. Бұл зерттеулер сондай-ақ, ауруға бір ген жауапты екенін көрсетті. Дегенмен, зерттеушілер оны бөліп шығара алмады.