Кіріспе
Генетикалық ми дертi
І кезең
Бірінші кезең, ерте басталу деп аталады, әдетте 6-18 айлық жастан басталады. Негізгі топтары:
Туа пайда болған нұсқасы (Роландо нұсқасы): Ретт синдромының бұл ауыр түрінде науқастардың дамуы және бас шеңберінің көлемі туған кезден бастап қалыптан ауытқып кетеді. Ретт синдромымен ауыратын науқастарға тән қарашық көрінісі әдетте байқалмайды;
Ретт синдромының Zappella нұсқасы немесе сақталған сөйлеу нұсқасы: Ретт синдромының бұл түрінде науқастар кейбір қол дағдыларын меңгереді және тіл 5 жасқа дейін (яғни регрессия фазасынан кейін) ішінара қалпына келеді. Бойы, салмағы және бас шеңберінің көлемі көбінесе қалыпты шекте болады, сондай-ақ жақсы жалпы моторлық функция байқалады. Zappella нұсқасы – Ретт синдромының жеңіл түрі;
Ханефельд нұсқасы немесе ерте эпилепсия нұсқасы. Ретт синдромының бұл түрінде науқастарда 5 айлық жасқа дейін эпилепсия пайда болады. Ретт синдромының анықтамасы жылдар бойы нақтыланды: атипикалық формалар классикалық формаға жақын болғандықтан (Hagberg & Gillberg, 1993), «Ретт кешені» терминологиясы енгізілді.
Congenital variant (Rolando variant): in this severe subtype of Rett syndrome, the development of the patients and their head circumference are abnormal from birth. The typical gaze of Rett syndrome patients is usually absent;
Zappella variant of Rett Syndrome or preserved speech variant: in this subtype of Rett syndrome the patients acquire some manual skills and language is partially recovered around the age of 5 years (that is after the regression phase). Height, weight and head circumference are often in the normal range, and a good gross motor function can be observed. The Zappella variant is a milder form of Rett syndrome;
Hanefeld variant or early epilepsy variant. In this form of Rett syndrome, the patients have epilepsy before 5 months of age. The definition itself of the Rett syndrome has been refined over the years: as the atypical forms subsist near to the classical form (Hagberg & Gillberg, 1993), the "Rett Complex" terminology has been introduced.
Себеп
Генетикалық тұрғыдан Ретт синдромы (РСС) көбінесе Х хромосомасында орналасқан MECP2 генінің мутацияларынан туындайды (ол транскрипциялық басуға және метилирленген ДНК-ның эпигенетикалық реттелуіне қатысады) және спорадикалық түрде немесе ұрықтық мутациялар нәтижесінде пайда болуы мүмкін. РСС жағдайларының 10% - дан кемінде CDKL5 немесе FOXG1 гендеріндегі мутациялар да осы синдромға ұқсас белгілерге себеп болады. Ретт синдромы бастапқыда клиникалық бақылау арқылы диагностикаланады және көбінесе MECP2 геніндегі генетикалық ақаумен байланысты.
Спорадикалық мутациялар
Ретт синдромының кем дегенде 95% жағдайында, себебі балаға жаңадан туған мутация болып табылады, дерлік барлық жағдайда бұл мутация әкесінен алынған X хромосомасының көшірмесінде пайда болады. Сперматозоидтардың мутацияға ұшырауына не себеп болатыны әлі белгісіз, және мұндай мутациялар сирек кездеседі.
Өрмекшілік желідегі мутациялар
Сондай-ақ, метил CpG-мен байланыстыратын протеин 2, MeCP2-ні кодтайтын гендегі ұрықтық мутациясы бар, фенотип жағынан қалыпты аналардан да мұраға көшуі мүмкін. Мұндай жағдайларда мұрагерлік X хромосомасына байланысты доминантты үлгі бойынша жүреді және көбінесе әйелдерде ғана кездеседі, себебі көптеген еркек балалар ананың ішінде немесе туғаннан кейін жақын уақытта қайтыс болады. MECP2 X хромосомасының ұзын қол бөлігінің соңында, Xq28 орнында табылады. Ретт синдромының атипикалық түрі, нәрестелік спазмдармен немесе ерте басталатын эпилепсиямен сипатталатын, циклинге тәуелді киназа 5-қа ұқсас (CDKL5) генінің мутациясынан да туындауы мүмкін. Айн Мервик, Маргарет О'Брайен және Норман Деланти "Комплексті бір гендік аурулар мен эпилепсия" атты гендік аурулар туралы мақаласында былай деді: "Ретт синдромы 12 жасқа дейін 12 500 әйел баланың әрқайсысында кездеседі".
Понтиндік норадренергиялық тапшылықтар
Ретт синдромы бар адамдарда мидағы норадреналин деңгейі төмен болады (шолу). MECP2 генінің жоғалуы ми қабығы мен гиппокампқа норадренергиялық иннервацияның жалғыз көзі – локус керулеус жасушаларының қасиеттерін өзгертеді. Бұл өзгерістерге жоғары сезімталдық және оның норадренергиялық иннервациясының әлсіреуі кіреді. Сонымен қатар, MECP2 жоқ аталық егеуқұйрықтардың бүкіл миында және ересек гетерозиготалық (MECP2+/ ) аналық егеуқұйрықтарда тирозин гидроксилазасының (Th) mRNA деңгейінің төмендеуі анықталды. Иммуногистохимиялық әдістерді қолдану арқылы, симптомдық MeCP2 жетіспейтін егеуқұйрықтарда Th бейінінің боялу деңгейінің төмендеуі, локус керулеусте Th экспрессиялайтын нейрондардың саны және құрылымды қоршаған дендриттік тармақтардың тығыздығы көрсетілді. Нигростриаттық жол SNpc-ден басталады; оның басты ростральді нысанасы – каудатты путамен (CPu), оны медиандық алдыңғы ми шоғыры (MFB) арқылы сәулелендіреді. Бұл байланыс кортикальді-базальді ганглиялар-таламус-кортикальді цикл арқылы есептелетін қозғалыс стратегияларын қатаң түрде реттеуге қатысады. Базальді ганглиялардың анатомофункционалдық моделіне сүйенсек, нигростриаттық дофамин стриатальдық ГАБАергиялық орта тікенді нейрондардағы дофаминергиялық рецепторларға әсер ету арқылы қозғалыс циклін реттеуге қабілетті. Нигростриаттық жолдың дисрегуляциясы Паркинсон ауруының (ПБ) себебі болып табылады. SNpc нейрондарының уытты және/немесе генетикалық жоюы егеуқұйрықтар мен приматтарда эксперименталды паркинсонизмді тудырады. ПБ және ПБ жануарлар модельдерінің ортақ белгілері – қозғалыс бұзылыстары (гипотония, брадикинезия, гипокинезия). RTT патологиясы кейбір жағдайларда ПБ пациенттерінде байқалатын қозғалыс фенотипімен үйлеседі. Өлімнен кейінгі ми үлгілеріндегі бірнеше нейропатологиялық зерттеулер SNpc өзгерісін көрсетті, бұл нейромеланиннің ағаруымен, құрылымның көлемінің азаюымен және тіпті, даулы түрде, апоптоз белгілерімен көрінеді. Сонымен қатар, бірнеше катехоламиндердің (допамин, норадреналин, адреналин) және олардың негізгі метаболикалық өнімдерінің төмендеуімен гипометаболизм анықталды. RTT фенотипіне сәйкес, Mecp2 жоқ егеуқұйрықтар туғаннан кейінгі 30-күннен бастап өлімге дейін нашарлайтын қозғалыс аномалияларын көрсетеді. Бұл модельдер MeCP2 жетіспеушілігінің молекулалық және нейроанатомиялық корреляттарын анықтау үшін маңызды негіз ұсынады. Жақында (2008 ж.) катехоламиннергиялық нейрондарда Mecp2 шартты түрде жойылуы (Th Cre егеуқұйрықтарын loxP-мен шектеулі Mecp2 егеуқұйрықтарымен будандастыру арқылы) қозғалыс симптоматикасын қайта жасайтыны көрсетілді; сондай-ақ, тек катехоламиннергиялық нейрондарда MeCP2 жоқ егеуқұйрықтардағы Th деңгейі төмендегені, бұл қозғалыс фенотипіне қатысады. Алайда, терапиялық әсерді бағалау үшін ең көп зерттелген модель – Mecp2 жоқ егеуқұйрық (MeCP2-ні мүлдем жоқ). Осыған байланысты, 5 апталық жастан бастап Th экспрессиялайтын нейрондардың саны мен сомасының азаюы байқалады және бұл SNpc-ден туындайтын дофаминергиялық нейрондардың басты нысанасы – каудатты путамендегі Th иммунореактивтілігінің төмендеуімен бірге жүреді. Сонымен қатар, мидың орталық бөлігі мен стриатальдық аймақтардағы дофаминергиялық мазмұнның нейрохимиялық талдауы 5 және 9 апталық жаста дофаминнің төмендеуін көрсетті. Ескерерлік жайт, кейін (9 аптада) морфологиялық параметрлер өзгергенімен нашарламады, ал фенотип прогрессірледі және мінез-құлық кемшіліктері нашарлады. SNpc-де қалған нейрондардағы толық белсенді Th (Serine40 фосфорилденген изоформасы) мөлшері 5 аптада жеңіл әсер етеді, бірақ 9 аптада күрт төмендейді.
Ретт синдромы патологиясындағы MECP2 молекулалық функциялары
Шариф және Ясуидің шолуынша, MECP2 генімен кодталатын MECP2 ақуызы CpG метилделген ДНК сайттарына жоғары байланыс күшімен ДНК-ға байланысады және транскрипцияға әсер етеді. MECP2, 5mc (5 метилцитозин) және 5hmc (5 гидроксиметилцитозин) молекулаларына шамамен бірдей байланыс күшімен байланыса алады, және осы динуклеотидтер сүтқоректілер геномындағы MECP2 байланыс орындарының басым бөлігін құрайды. MECP2 жоғары ретті хроматин ұйымдастырылысына қатысады және хромосомаларды жинақылау үшін қажет болып көрінеді. MECP2-нің ДНК-ға байланысуы мРНҚ тіркелу оқиғаларына әсер етеді. MECP2 сондай-ақ ДНК жөндеу процестерінде де қатысады. MECP2/+ жетіспейтін аналық егеуқұйрықтар ДНК-ны зақымдайтын факторларға ұшырағанда жасуша өлімінің жоғары деңгейін көрсетеді және ерте қартаюға бейім.
Емдеу
Қазіргі уақытта Ретт синдромын емдеуге арналған дәрі жоқ. Ретт синдромымен ауыратын балаларда тыныс алудағы қиындықтарды азайтуға бағытталған дәрілік шаралар әлі де әзірленуде, бірақ Ретт синдромымен ауыратын балаларға алдын алу немесе жағдайды жақсарту үшін қайта дем алу техникалары (мысалы, қайта дем алу маскалары), оттегі беру немесе инвазивті емес вентиляция тағайындалуы мүмкін. Ретт синдромымен (RTT) ауыратын адамдардағы жоғары тотығу стресі деңгейі олардың жүрек-өкпе жүйесінің денсаулығы мен функционалдығына күшті әсер етеді. Осы себепті, Ретт синдромымен ауыратын балалардың тыныс алу әрекеттерін жақыннан бақылау және тағайындалған өмірді сақтап қалатын тыныс алуды жақсарту құралдарын мен стратегияларын тиімді пайдалану өте маңызды. Тағайындалған емдеу әдістері баланың тыныс алу фенотипіне байланысты өзгеруі мүмкін. Дәрігерлер үш негізгі Ретт синдромы тыныс алу фенотипін анықтады: күшті дем алатындар, әлсіз дем алатындар және апнеустикалық дем алатындар. Мысалы, күшті дем алатын балалар ояу күйінде қайта дем алу маскасын қолдануы мүмкін. 2022 жылдың қыркүйегінде FDA трофинетидке жаңа дәрілік өтінішті қабылдады және оған басымдықпен қарау мәртебесін берді. 2023 жылдың наурызында препарат Ретт синдромын емдеуге FDA-ның мақұлдауын алды.
Тарих
Австрияның Вена қаласындағы педиатр Андреас Ретт бұл жағдайды алғаш рет 1966 жылы сипаттады. Оның еңбектері неміс тілінде болғандықтан, ағылшын тілді елдерде кеңінен танылмады.
Көркем шығармаларда
2021 жылдың тамызында британдық автор Виктория Скотттың "Сабырлық" романы "Зевс баспасынан" жарық көрді. Романда Ретт синдромымен ауырған кейіпкер бейнеленген және гендік терапиядағы соңғы жаңалықтар зерттелген.