Кіріспе

Польшаға неміс шабуылының бөлігі. 1945 жылға дейін неміс оккупациясы. 1944 жылғы Варшава көтерілісі. | қатысушы1 = Нацистік Германия | қатысушы2 = Екінші Польша Республикасы | командир1 = | командир2 = Стефан Старзинский | күші1 = 175 000 сарбаз, 1000 артиллериялық құрал, 1200 ұшақ, 220 танк | күші2 = Ең жоғары күш: 124 000 сарбаз (еріктілерді қоспағанда), 86 зениттік артиллериялық құрал, 64 артиллериялық құрал, 33 танк | Ілесу бригадасы: 54 ұшақ | қазалар1 = 5000 қаза тапқан, 13 000 жараланған, 80 танк, 63 ұшақ | қазалар2 = 140 000 қаза тапқан немесе тұтқынға алынған.

1939 жылдың 1 қыркүйегінде Польшаға неміс шабуылынан кейін Люфтваффе бастаған ауқымды әуе шабуылдарымен басталды. Құрлықтағы шайқастар 8 қыркүйекте басталды, сол кезде алғашқы неміс бронетехникалық бөлімдері Вола ауданына және қаланың оңтүстік-батыс шетіне жетті. Неміс радиосы Варшаваны басып алғанын мәлімдегеніне қарамастан, жаудың алғашқы шабуылы тойтарылды және Варшава жақын арада қоршауға алынды. Қоршау 28 қыркүйекке дейін жалғасты, содан кейін генерал Валериан Цума басқарған поляк гарнизоны ресми түрде капитуляциялады. Келесі күні шамамен 140 000 поляк әскері қаладан шығып, тұтқынға алынды. 1 қазанда Вермахт Варшаваға кірді, бұл неміс оккупациясының кезеңін бастады, ол Варшава көтерілісіне дейін, ал кейіннен 17 қаңтар 1945 жылы совет әскерлерінің ілгерілеуіне байланысты Вермахт әскерлері қаланы тастап кеткенге дейін жалғасты. Қоршауда шамамен 18 000 Варшава тұрғыны қаза тапты. Әуе шабуылдарының нәтижесінде қаланың ғимараттарының 10% толығымен қирады, ал 40% ауыр зақымдалды. Әуе шабуылдан қорғаныс 5 қыркүйекте әскери биліктің бұйрығымен 11 зениттік батарея Варшавадан шығысқа қарай Люблин, Бжест және Львов қалаларына қайтарылғанда күшіне жете берді. Сонымен қатар, соғыс барысында неміс жоғарғы командасы қалаға, әсіресе тарихи ескі қалаға, Варшава корольдік сарайына және поляк халқы мен оның астанасы үшін маңызды басқа да ескерткіштерге шабуыл жасау үшін көбірек бомбалаушыларды жөнелтті. 10 қыркүйектегі бастапқы бомбалау кампаниясының шыңында Варшаваның үстінде 70-тен астам неміс бомбалаушысы болды. Сол күні, "Қанды жексенбі" деп аталған күні, 17 рет бомбалау шабуылы жасалды.

Соғыс қарсаңы

3 қыркүйекте генерал-майор Георг Ханс Рейнхардт басқарған неміс 4-ші танк дивизиясының күштері Польшаның Лодзь армиясының позициясын Ченстохова маңында бұзып, Висла өзені мен Варшаваға қарай жорығын бастады. Сол күні поляк бас қолбасшысы, Польша маршалы Эдвард Ридц Смигли Варшаваны қорғаудың импровизациялық командасын (Dowództwo Obrony Warszawy) құруды бұйырды. Шекара күзетінің (Straż Graniczna) басшысы генерал Валериан Цума оның қолбасшысы, ал полковник Тадеуш Томашевский штаб бастығы болды. Бастапқыда генерал Чжума қолбасшылығындағы күштер өте шектеулі болды. Қала әкімшілігінің көп бөлігі, сондай-ақ полиция күштерінің, өрт сөндірушілердің және әскери гарнизонның үлкен бөлігі кері шегінді. Варшавада тек төрт жаяу әскер батальоны мен бір артиллерия батареясы қалды. Варшава гарнизонының өкілі де барлық жас жігіттерге Варшавадан кетуді бұйырған хабарлама жариялады. Азаматтық күш-жігерді үйлестіру және Варшавада басталған үрейге қарсы тұру үшін Цума Варшава президенті Стефан Старзинскийді Варшаваның азаматтық комиссары етіп тағайындады. Старзинский эвакуацияланған полиция күштері мен өрт сөндірушілерді алмастыру үшін Азаматтық гвардияны ұйымдастыра бастады және қалалық әкімшіліктің барлық мүшелерін өз орындарына қайтаруға бұйырды. Ол күнделікті радио хабарларында барлық азаматтарды Варшава көшелерінде және оның шетінде бөгеттер мен танкіге қарсы тосқауылдар орнатуға шақырды. 7 қыркүйекте 40-шы жаяу әскер полкі "Львов балалары" (компетентті полковник Йозеф Каландык басқарады) – бұрын тағайындалған позицияларға Поморзе армиясымен бірге Варшава арқылы өтіп бара жатқанда тоқтатылып, Варшаваны қорғауға қосылды.

Бастапқы қақтығыстар

Далалық бекіністер негізінен қала шекарасының батысына салынған. Бірте-бірте генерал Валериан Цуманың әскері көбінесе азаматтық адамдардан, оның ішінде әйелдер мен балалардан, сондай-ақ тыл әскерлерінен және майданнан қайтарудағы бөлімшелерден құралған еріктілермен толықтырылды. 8 қыркүйек күні таңертең Гройец, Радеёвице, Надаржин, Рашин және Пясечно қалаларының шет жақтары неміс XVI танк корпусының күштерімен басып алынды. Дәл сағат 17:00-де неміс 4-ші танк дивизиясы Варшаваның батыс Охота ауданына шабуыл жасауға тырысты. Шабуыл сәтсіз аяқталды және неміс әскері көптеген Panzer I және Panzer II танктерін жоғалтып, ауыр қатысуларға ұшырады. Келесі күні 4-ші танк дивизиясы артиллериямен және мотожаяу әскерімен күшейтіліп, Охота мен Волаға қарай тағы бір шабуылға көшті. Жақын қашықтықтан атылған польшаның 75 мм-лік танкке қарсы зеңбіректер және басты көшелерде орнатылған бекіністер жасалған барлық шабуылдар мен күтпеген шабуылдарды тиімді түрде тойтарды. Опачевска және Гроецка көшелерінің қиылысындағы бекіністердің бірін 40-шы "Львов балалары" полкінің 4-ші ротасы қорғады. Соғыстан кейін сол жерде шайқас құрметіне ескерткіш орнатылды. Қару-жарақ жетіспеушілігі бірнеше рет тапқырлықпен толықтырылды. Қала орталығына апаратын бір көше жақын жердегі зауыттан алынған терпентинмен жабылды. Неміс танктері жақындағанда сұйықтық тұтандырылды және бірде-бір оқ атпастан танктер жойылды. Неміс әскерлері ауыр қатысуларға ұшырады және Бзура өзеніндегі қарсы шабуылды тойтару үшін батысқа қарай шегінуге мәжбүр болды. Шабуылға қатысқан шамамен 220 танктың арасынан 4-ші танк дивизиясы ғана шамамен 80 танкты жоғалтты.

Екінші кезең

Сол кезде генерал Цума өзінің қол астында 2 жаяу әскер дивизиясына теңдейтін күш жинады. Оның күштеріне 64 артиллерия және 33 танк (27 «Викерс Е», 7 ТП және Р 35, сондай-ақ 6 ТК 3 және ТКС танкеткалары) қолдау көрсетті. 8 қыркүйекте Бас қолбасшы, маршал Эдвард Ридз-Смиглы генерал Юлиус Рөммельдің басқаруымен импровизацияланған Варшава армиясын (Армия Варшава) құруға бұйрық берді. Жаңа құрылған күш Варшава мен Модлин бекінісін қорғаған күштерден, сондай-ақ Варшава мен Пилица өзендері арасындағы Нарев және Висла өзендерін қорғаған барлық поляк бөлімшелерінен тұрды. Генерал Цума Варшава қорғаныс күштерінің командирі болып қала берді және оны екі секторға бөлді: шығыс (Прага ауданы), оған подполковник Юлиан Яновский, және батыс, оған полковник Мариан Порвит басшылық етті. Генерал Тадеуш Кутржеба басқаратын Познань армиясы және генерал Владислав Бортновский басқаратын Поморье армиясы Варшаваға қарай жылжып келе жатқан неміс күштерінің сол жақ фланкіна шабуыл жасады. Бұл шабуыл кейін Бзура шайқасы деп аталды. Оның нәтижесінде неміс командирлері 4-ші танк дивизиясын кері тартып алып, Кутно маңындағы поляк қауіп-қатеріне қарсы жіберді. Оның орнына әлсіреген неміс 31-ші жаяу әскер дивизиясы келді. Осылайша, Варшаваны қорғау үшін уақытты сатып алуға жасалған әрекет сәтті аяқталды. Қала қорғаушыларына жойылған Пруссия армиясының әртүрлі бөлімшелері қосылды. Сонымен қатар, Варшавада Варшавадағы 8-ші поляк жаяу әскер дивизиясының және 36-шы «Академиялық легион» жаяу әскер полкінің резервтік орталықтарынан бірнеше жаңа бөлімшелер құрылды. 11 қыркүйекте поляк бас қолбасшысы Варшаваны кез келген құрбанға қарамастан қорғауға бұйрық берді, мүмкін болатын ауыр жарақаттар мен бейбіт азаматтардың қазасына қарамастан. Келесі күні генерал Георг фон Кюхлер басқаратын неміс 3-ші армиясы поляк шебін Нарев өзені бойымен бұзып, Варшаваны шығыстан кесіп тастау үшін оңтүстікке қарай жорыққа шықты. Оларға Владислав Андерс басқарған атты әскерлер шабуыл жасады, бірақ ауыр шайқастан кейін поляктардың қарсы шабуылы сәтсіз аяқталып, күштер оңтүстікке қайтарылды. Басқа поляк бөлімшелері генерал Юлиус Зулауфтың басшылығымен Нарев өзені маңында шайқасып, 14 қыркүйекте Варшаваға жетті. Олар Прага ауданының қорғаныс күштерінің ядросы ретінде біріктірілді. 15 қыркүйекте неміс күштері Варшаваға шығыстан жетіп келді және Польша астанасы қоршауға алынды. Польша күштерінің бақылауында Кампинос орманға және Модлин бекінісіне қарай созылатын Висла бойындағы жердің тар жолағы ғана қалды. Модлин бекінісін қорғау Варшава қорғаушыларына маңызды көмек болды.

Капитуляция және берілу

Генерал Цума қаланы бірнеше апта бойы сәтті қорғауға жеткілікті күш пен соғыс материалдарын жинауға үлкерді. Дегенмен, Варшаваның азаматтық халқының жағдайы күннен-күнге нашарлап бара жатты. Азаматтық нысандарды үздіксіз бомбалау, азық-түлік пен медициналық жабдықтардың жетіспеуі қала тұрғындарының арасында ауыр қазаларға әкелді. Су құбыры неміс бомбалаушыларының шабуылынан қиратылды, Варшаваның барлық аудандарында ішуге жарамды су мен тұрақты бомбалаудан туындаған өрттерді сөндіруге қажетті су жетіспеді. Бұған қоса, стратегиялық жағдай да қиын болды. Кеңес Одағының соғысқа қосылуы және Батыс Одақтастарынан қолдау болмауы қаланың қорғанысын мағынасыз етіп, еріктілердің одан әрі әскери қимылдарға қатысуын әлсіздетті. 26 қыркүйекте Варшава армиясының генералы Юлиус Рёммель неміс қолбасшысымен капитуляцияласу туралы келіссөздерді бастады. 27 қыркүйекте сағат 12:00-де атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылып, барлық шайқастар тоқтатылды. Содан кейін Варшава капитуляциялады. Бірнеше бөлімшелер қаруларын тастаудан және атысты тоқтатудан бас тартты, сол себепті генералдар Цума мен Рёммель олардың командирлеріне жеке барып кездесуге мәжбүр болды. 29 қыркүйекте Варшава гарнизоны ауыр қару-жарақтарын жасыра бастады немесе жоя бастады. Кейіннен жасырылған соғыс материалдарының бір бөлігі Варшава көтерілісі кезінде пайдаланылды. 30 қыркүйекте поляк әскерлерін неміс тұтқын лагерлеріне эвакуациялау басталды, ал келесі күні неміс бөлімшелері астанаға енді. Қала 1945 жылдың 17 қаңтарына дейін оккупацияланды.