Кіріспе

Су арнасы бойымен жер бетінің еңісі. Өзен градиенті (немесе өзен еңісі) – өзеннің биіктік айырмасы мен көлденең қашықтық арақатынасы арқылы өлшенетін еңіс деңгейі. Бұл өлшемсіз шама, әдетте метр/километр (м/км) немесе фут/миль бірліктерінде көрсетіледі; сондай-ақ, проценттермен (%) де көрсетілуі мүмкін. Әлемдік орташа өзен еңісі 2,6 м/км немесе 0,26%-ты құрайды. 1%-дан төмен еңіс жасайған, ал 4%-дан жоғары еңіс тік деп есептеледі. Өзен градиенті өзен бойында өзгеруі мүмкін. Өзеннің ұзындығының бір бірлігіне биіктіктің орташа төмендеуін көрсететін рельефтік коэффициент деп аталатын орташа градиентті анықтауға болады. Есептеу үшін өзен бастауы мен құйылысы (қосылу немесе сағасы) арасындағы биіктік айырмасы өзеннің немесе ағыстың жалпы ұзындығына бөлінеді.

Гидрология және геология

Жоғары градиент тік еңісті және судың жылдам ағынын көрсетеді (яғни тозуға қабілеттілігі жоғары); ал төмен градиент өзен төсегінің көбінесе жазық болуын және судың баяу қозғалысын көрсетеді, ол тек өте аз мөлшердегі ұсақ шөгіндіні ғана тасымалдай алады. Жоғары градиентті өзендерде тік, тар V пішіндес аңғарлар кездеседі және олар жас өзендер деп аталады. Төмен градиентті өзендер кең және қираған аңғарларға ие, олардың арнасы иректеп ағады. Көптеген өзендер теңіз деңгейіне жақындағанда, градиенті біршама тегістеледі.

Өзендік эрозия

Біркелкі эрозияға ұшыраған негізге ағатын өзеннің бастауына жақын тік градиенті болады, ал базалық деңгейіне жеткенде градиенті нөлге жуықтап төмендейді. Әрине, табиғатта біркелкі негіз сирек кездеседі; жол бойындағы қатты тау жыныстары уақытша базалық деңгейді орнатып, одан кейін биік градиентті немесе тіпті сарқыраманы құруы мүмкін, себебі қатты қабаттың астында жұмсақ материалдарға кездеседі. Адам жасаған тоғандар, мұздықтар, теңіз деңгейінің өзгеруі және тағы да көптеген факторлар "қалыпты" немесе табиғи градиенттің үлгісін өзгерте алады.

Топографиялық карталау

Топографиялық карталарда, егер карта масштабы мен контур аралықтары белгілі болса, өзеннің көлбеулігін шамамен анықтау оңай. Контур сызықтары картада V пішіндес болып келеді, оның ұшы өзен ағысының бастауына қарай бағытталған. Өзеннің белгілі бір бөлігін кесіп өтетін контур сызықтарының санын санап, оны контур аралығына көбейтіп, нәтижені өзен бөлігінің ұзындығына бөлсек, өзеннің көлбеулігін шамамен есептеуге болады. Өзен көлбеулігі әдетте 1000 футқа шаққандағы футтармен беріледі, сондықтан өзен бөлігінің қаншаға көтерілгенін және оның ұзындығын футтармен өлшеп, одан кейін футқа шаққандағы көлбеулікті 1000-ға көбейту қажет. Мысалы, егер өзеннің ұзындығы бойынша бір масштабты миль өлшенсе және 10 футтық контурлы картада үш контур сызығы кесілсе, көлбеулік шамамен 1000 футқа 5,7 футқа тең болады, бұл өте тік көлбеулік.