Кіріспе
Red Shift) - 1973 жылы Алан Гарнер жазған фантастикалық роман. Ол Англияның Чешир аймағында, үш түрлі дәуірде: Римдік Британия, Англия азамат соғысы және қазіргі заманда өтеді.
Red Shift is a 1973 fantasy novel by Alan Garner. It is set in Cheshire, England, in three time periods: Roman Britain, the English Civil War and the present.
Сюжетке кіріспе
Бұл, ең алдымен, жасөспірімдердің күйзелісі туралы роман, бірақ ол тарихтың әртүрлі уақыттарындағы оқиғалардың бір-біріне әсер етуі сияқты фантастикалық құралдарды қолданады. Оның Там Лин туралы аңызға сүйенгені айтылады, онда әулиелер ұрлап әкеткен ер немесе бала, өз шын сүйіктісімен құтқарылады. Автордың сөзінше, теміржол станциясында көрген "Енді емес, енді ешқашан емес" деген граффити романның көңіл-күйін анықтауда маңызды рөл атқарды.
Атауының түсіндірмесі
Романның атауы жасөспірім Том кейіпкерінің ойынан туындаған. Ол астрономия, космология және басқа да оқып жүрген пәндер туралы сөйлейді. Ол өте "көк", яғни мұңды екенін және "қызыл жылжу" қажет екенін айтады. Космологиялық қызыл жылжу галактикалардың бір-бірінен алшақтауынан туындайтындықтан, бұл оның қазіргі өмірінен қашу қажеттілігінің метафорасы болуы мүмкін. Оқиғада қызыл түс көп рет кездеседі. Бартомлиде көптеген адамды өлтіргеннен кейін, Мейсидің терісін тайпалық қыз алдер ағашының қабығынан алынған бояумен қызылға бояйды. Бұл оны "қызыл адам" деп белгілейді, яғни кісі өлтірген, мүмкін, құдайдың ықпалымен өлтірген. Бұл сондай-ақ қайта туудың ежелгі символы. Азамат соғысы кезіндегі Бартомлиде тас балтаның басы алдермен боялған кішігірім көйлекке оралған. Көйлек "ауысым" деп те аталады. Қазіргі Бартомлиде Том пастордың іш киімінде қызыл түс байқайды – тағы да "ауысым".
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Рим дәуірінде Мейси – дезертирлер тобының құрамындағы әскер. Ол ежелгі тас балқымен он адамдай күресетін құлшындыққа ұшырайды. Рудхиттегі жергілікті "Мысықтар" тайпасынан қашып, әскерлер Бартомлиде қоршалған Мысықтар ауылын табады, оны тонап, тұрғындарын өлтіреді, бірақ жас қызды құл ретінде алып кетеді. Олар өзге тайпаның мүшелері болып көрініп, "Аналар" тайпасына қосылып, Моу Копқа қоныстанғысы келеді. Бұл Мысықтар үшін қасиетті орын, ал қыз – олардың астық құдайы. Мысықтар Моу Копта диірмен тастарын қазып, құрбандық ретінде азық-түлік әкеледі. Әскерлер бітімге келгенін ойлайды, бірақ қыз тамақтарына у қосып, олар галлюцинация көріп, өз-өздерін өлтіреді. Тек Мейси ғана аман қалады, себебі ол басқалар зорлаған қызға тиіспеген. Ол Бартомлиге қайтып келіп, балта басын қабірге көмеді, ауыл тұрғындарын өлтіргені үшін кешірім сұрап, қызбен бірге кетеді. Ағылшыл азамат соғысында Томас Роули әйелі Марджеримен Бартомлиде тұрады. Олар үйіндіде көмілген тас балта басын тауып, оны "көктегі найзағай" деп атайды, себебі оны жерге найзағайдың соққысы салған деп санайды. Олар оны болашақ шабуылдардан қорғану үшін түтін құбырына орнатуды жоспарлайды. Ауылды Ирландияда соғысқан, Парламент жағында болған ауыл басшысы Джон Фаулерді іздеген Роялист әскерлері қоршап алады. Әскерлер Фаулерді және ауылдың басқа да адамдарын өлтіреді. Томас пен Марджерді бір кезде Марджериге құштар болған, Роялист әскерлерімен бірге қызмет ететін ауыл тұрғыны Томас Вениблз құтқарады. Ол оларды Рудхиттегі шатырларға алып барады және Томас жарақатынан айыққаннан кейін, Моу Коптағы отбасына баруды айтады. Олар күн күркіретін тасты алып, жаңа үйлерінің түтін құбырына орнатады. Қазіргі заманда Том ата-анасымен бірге Рудхитте тіршілік ететін жасөспірім. Ол Лондонға медбике оқуға кетіп бара жатқан қыз жолдасы Янмен қарым-қатынасын сақтап келеді. Олар Крю теміржол станциясында үнемі кездесуге келіседі. Бір күні олар Крюден Бартомли ауылына дейінгі ежелгі жолмен жүреді. Келесі жолы велосипедпен қайта оралғанда, Моу Копқа, ақылы бұрыштың биік төбесіне барады. Мұнда олар ескі түтін құбырына орнатылған тас балта басын табады. Олар оны өздерінің махаббатының символы етіп жасауға шешім қабылдайды. Том мен Ян жыныстық қатынастан аулақ болды, бірақ Ян Германияда ау-пар ретінде жұмыс істеген кезде қарым-қатынас жасағанын айтады. Бұдан кейін Том тұрақсыз болады. Ол жыныстық қатынасқа түсуге тырысады, бірақ одан да өзін-өзі жоюға және тепе-теңдігін жоғалтады. Ол Янға балта басын музейге сатқанын айтады, себебі ол құнды неолиттік артефакт болған. Олардың қарым-қатынасы үзіледі және Янның Лондонға баратын пойзымен соңғы қоштасуды айтады. Үш сюжеттің біркелкі емес үлгісі бар, олардың пейзаждан тыс ұқсастығына назар аударады: тақырыптар, жағдайлар, визуалды сипаттамалар және тіпті диалогтар.
Қазіргі заманда
Том мен Ян – ғашық жасөспірімдер. Том Рудхидтегі жылжымалы үйлер тұрағында анасы мен әкесімен бірге тұрады. Әкесі әскерде аға сержант, бірақ Томның анасы казармада тұруға келіспейді. Томның жеке өмірі жоқ. Ол түні бойы ата-анасының іс-әрекеттерін естімегендей болуға мәжбүр, әсіресе "Торт кешінен" кейін. Янның ата-анасы дәрігерлер, мүмкін психикалық денсаулық мамандары. Олар да Рудхидтен кетіп, Томның бірегей тынығу орнын жояды, себебі ол оқу үшін сол үйді пайдаланған, бірақ ата-анасы оларды жыныстық қатынас үшін пайдаланғаны үшін кінәлайды. Том өте зиялы және білімді. Ол космология, поэзия және Шекспирден үнемі цитата келтіреді, көбінесе әлемнен қорғану үшін. Ол жат адамдармен әдепті, тіпті сөзді, ал жақындарымен керісінше, тікелей және сарказмға толы болады. Роман дамыған сайын ол психикалық құлдырауға ұшырайды. Янның Томға деген адалдығының бір себебі – оның тұрақсыз өсіп-өнуі, ата-анасы әртүрлі ауруханаларда жұмыс істегендіктен, бір жерден екінші жерге көшіп-қонып тұрады. Том оған тұрақтылықты білдіреді, сондай-ақ, белгілі бір дәрежеде, балта басы да солай. Ол оны "Банти" деп атайды, "шынайы зат". Том балта басын сыйға бергенде, ол тұрақтылықтың сол белгісін жояды, тіпті Томның өзі де тұрақсыз болып бара жатқанда. Томның ата-анасы басқа әлемде өмір сүріп жатқандай көрінеді. Томның анасы Янды ұнатпайды, оны Томның білім алу мүмкіндігін құртатын, мүмкін басқа жігіттен жүкті болатын бір қыз деп санайды. Томның әкесі ұлымен, әсіресе жыныстық мәселелер туралы, сөйлесе алмайды. Екеуі де идеалды отбасылық өмірді құруға тырысады, Томның туған күнінде тортты кесіп жатқандай суретке түсіреді. Отбасы үнемі қаржы тапшылығына тап болады.
Азамат соғысы кезінде
Томас пен Марджери Роули Бартомлиде тұрады. Томас эпилепсиялық ұстамаларға шалдығады, сол кезде ол бір адамның қиын жағдайдағы көрінісін көреді, ол Том болуы мүмкін. Ауыл тұрғындары ректордың ұлы Джон Фаулерді өздерінің жетекшісі деп санайды. Ол харизматикалық, білімді және Парламенттік күштердің жағында. Оны Роялистер іздестіруде. Ол социопат болуы да мүмкін. Ол Томасқа оның ұстамалары, Марджери және олардың ескі қарсыласы Томас Венаблз туралы, бұрынғы ауыл тұрғыны, Джон Фаулердің жауы және Марджери үшін Томас Роулимен бәсекелес болған адам туралы қысым көрсетеді. Венаблз Моу Коп төбесінде дүниеге келді, ол жердің қарғыс екеніне сенген. Қазір ол Роялистер қатарындағы әскер. Томас Роули шіркеу мұнарасында қарауылда тұрады, бірақ көзі Моу Копқа тігілген.
Рим дәуірінде
Бір топ римдік сарбаздар әскерден, жергілікті тайпалардан және оларды қауіптендіретін кез келген адамнан қашып жүр. Оларды бұрынғы когорта жетекшісі Логан басқарады, ол оларға өздерінің "Тоғызыншы" екенін үнемі еске салады, бұл жоғалған Тоғызыншы легионды білдіруі мүмкін. Логан сондай-ақ олардың "солдаттар екенін, емес кірпіш салушылар" екендігіне шағымданады; Британиядағы Тоғызыншы легионның соңғы белгілі қызметі 107-108 жылдары Йорктегі (Эборакум) легионерлік бекінісін таспен қайта құру кезінде болды. Бастапқыда басқа сарбаздар – Фейс, Магу және Базард, сондай-ақ Мейси, ол ұстамаларға және бақытсыз ашуға ұшырайды. Осы күйлерде ол он адамдай күреседі, бірақ ерекше көріністер көреді, тіпті оның денесі шайқасқанда өзін басқа біреу, басқа жердемін деп есептейді. Логан кейде Джон Фаулерді еске салады. Екеуі де өзгелерді өз пайдасына пайдаланады. Мейси – Логанның таңдаған қаруы, кімді өлтіру керек болса, Мейсидің ашуын қоздыратын "күшті сөздерді" Логан біледі. Логан Базардты өзіне бағынбағаны үшін өлтіреді, тіпті Базард аймақты барлауда ең шебер болғанмен. Қыз-құдай дін қызметкері барлық сарбаздарды өз тайпаларынан айырылғандар деп көреді. Бұл тамырсыздық Том мен Янның өздеріне тиесілі жер таба алмауымен үйлеседі.
Акцент пен диалекттер
Гарнер өзінің басқа туындыларындағыдай, мұнда да кейіпкерлерінің сөйлеуін Чешир диалектісімен көркейтеді. Азамат соғысы кезеңіндегі Бартомли тұрғындары ең айқын нұсқада сөйлейді, ал диалект заманауи, тамырсыз кейіпкерлер арасында ең аз естіледі. Рим дәуіріндегі кейіпкерлер, әсіресе легионерлер, Вьетнам соғысындағы американдық әскери жаргонын ағылшын көзқарасымен бейнелейді, ал қалғандары Чешир диалектісімен және түрлі діни сенімдерге сілтемелермен аралас ағылшын тілінде сөйлейді. "Жергіліктіге айналу" үшін Логан "Мысықтар" мен "Аналар" сөйлеуінің айырмашылықтарын меңгеруге тырысады. Ағылшын тілі әлі Ұлыбританияға жетпегенімен, сөздік айырмашылықтары "Аналар" тайпасы Йоркшир диалектісінде сөйлейтінін көрсетеді, мысалы, аула немесе қоршауды "гарт" деп атайды. "Мысықтар" деген ат Чешир тайпасы үшін Льюис Кэрролл танымал еткен Чешир мысығына сілтеме болуы мүмкін, немесе Германияда табылған Катти тайпаларына байланысты болуы да мүмкін. Тарих және археология Моу Коп аймағын Корновий және Бригант тайпаларының шекарасында орналастырады. Корновий атауының этимологиясында "мысық" емес, "мүйіз" сөзі кездеседі; Гарнер кельт түбірін *katu (мысалы, Катувеллаунидегідей) қолданған болуы мүмкін, ол "шайқас" дегенді білдіреді, бұл тайпаның соғысқа құштарлығына сілтеме. Бригант пен келт құдайы Бригантия арасындағы тілдік байланыс Гарнердің "Аналарының" тегін көрсете алады.
Негізгі тақырыптар
Тас балтаның басы – бұл оқиғалардың арасындағы екі байланыстың бірі. Томас Роули мен Мейси кейіпкерлері де көк, күміс және қызыл түстерді бірдей көреді. Мейси Бартомли бекінісіндегі өлтірістер кезінде Азамат соғысының қырғынына қатысқандай көрінеді, ал Моу Коп төбесінде ол ақымақтық мұнарасының елесін көреді. Қазіргі заманда Том – ақылсыздыққа себепкер болып көрінеді, бірақ ол да екеуімен байланыс сезінеді. Оның қиналған жаны Рим дәуірінің қатілігінде және Томас Роулидің әйеліне деген адалдығында тыныс алатын сияқты. Том мен Жән Жәннің үйінде сексуалдық қатынаста болды деген жалған айыптамадан кейін, Том ашудан қолын шыны терезеге қадап жібереді. Сөз дереу Мейсидің ашуға берілген күйіне ауысады, содан кейін ол Логанға алыстан өзіне қарай созылған қолдарды көргенін айтады. Көк, күміс және қызыл түстер – Том Крюден пойыз кете жатқанда көретін түстер, ол Жәнді өзінен алыстатады. Ол кезде бұл түстер British Rail Inter City пойыздарының стандартты түс схемасы болған.
Айтуға арналған сөздер
1643 жылы Рождество қарсаңында, Англия азамат соғысы кезінде Бартомлиде зұлмат орын алды. Лорд Байрон басқаратын роялистер өрт сұрғанда, Парламенттің шамамен 20 жақтасы Сент-Бертолин шіркеуінде паналаған. Парламент жақтастары қарсылық таныспады, бірақ олардың он екісі қаза болды. Моу Коп орны тым оқшау емес, себебі төбесінде ауыл орналасқан. Жақын маңдағы А34 тас жолы бұрынғы римдік жолдың орнында салынған. Моу Коп сарайы 1754 жылы қираған қамал сияқты болу үшін тұрғызылды. Рудхит Нортвич қаласына жақын орналасқан. Осыдан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 3,2 шақырым жерде Аллосток және Густрей ауылдарының жанында Рудхит Вудс деп аталатын аймақ бар. Аллосток ауылының шетінде, романда сипатталғандай, жақын жерде көлдері бар, тұрғын үйлерге арналған алаң бар. Гарнер Густрейде тұрады.
Нысандар
1975 жылы Гарнердің "Ішкі уақыт" атты лекциясында энграммалар – санамызда сақталып, бізге әсерін тигізе беретін тәжірибелер туралы сөз болды. Гарнер психиатрына қайталап-қайталап бір жарақат туралы айту арқылы оны "босатуға" тырысқанын айтады. Оқиғалардың уақыт өте келе қайталануы – "Қызыл ауысудың" басты тақырыптарының бірі. Гарнер естеліктердің хронологиядан тәуелсіз, өзіндік реттілігін қалыптастыратынын түсіндіреді (содан "ішкі уақыт" деп аталады): "Екі күшті есте сақталған оқиға эмоционалды тұрғыдан бірдей уақытта сезіледі, тіпті күнтізбе оларды жылдармен бөліп көрсетсе де". Ол бұл идея романның құрылымын анықтайды деп түсіндіреді. Ал сюжетке келсек, сол лекцияда Гарнер "Қызыл ауысудың" "Тамлейн оқиғасының" "шығармашылық өрнегі" екенін мәлімдеді, бірақ сыншылар бұл салыстыруды түсінуде қиындықтарға тап болды. Сонымен қатар, ол 2011 жылғы "New York Review of Books" басылымына жазған кіріспесінде романына ықпал еткен, бірақ тікелей байланысы жоқ бірнеше "компост" элементтерін атады. Біріншісі – 1643 жылы Бартомлидегі шіркеуде болған қырғын, оның фактілері Гарнерді, өмір бойы сол өңірде тұрған адамды, көп уақыт бойы мазалады. Содан кейін жас жұп туралы жаңалықтар қозғалды: күйреген махаббаттан кейін жігіт әйеліне кешірім сұрап жазылған таспаны берді, бірақ ол бір апта ішінде тыңдамаса, өзін-өзі өлтіретінін айтты. Әйел таспаны тыңдамады, ал ол өз уәдесін орындады. Кейін Гарнер Моу-Коптың алғашқы қоныстанғандары – солтүстікке қарай қабырға салуға жіберілген испан құлдарынан құралған қауым туралы жергілікті аңызды естіді. Гарнер мұны Римнің жоғалған IX легионына, "Испания легионы" деп те аталатын, шатас сілтеме деп түсінді. Ол IX Испания легионының жоғалып кеткен кезде император Адрианның тас қабырға, яғни Адриан қабырғасын салуға бұйрық бергеніне сенді. Осыдан ол IX легион қабырға салуға жіберілген, бірақ жол бойы бір бөлігі қашып, Моу-Копта қоныстанған деген ойға келді – бұл романның Рим дәуіріне арналған бөлімдерінің негізгі идеясы болды. Гарнер бұл сценарийдің бірден Бартомлидегі қырғын оқиғасын есіне түсіргенін, бұл "Қызыл ауысуға" әсер еткен әртүрлі тарихи кезеңдер арасындағы алғашқы байланыс екенін түсіндірді. Джон Маккензидің қоюымен спектакль 1978 жылдың 17 қаңтарында көрсетілді. Британдық кино институты оны 2014 жылдың қыркүйегінде DVD форматында шығарды. Роман, соның ішінде романда қолданылған Вигенер шифры, 4340-шы "Listener" кроссвордының тақырыбы болды – "Қызыл ауысу".