Кіріспе

Маджи Маджи көтерілісі (Maji Maji Aufstand, ), Африканың Германияның Шығыс Африкасындағы (қазіргі Танзания) германдық отарлық үкіметке қарсы қарулы көтеріліс болды. Соғысты германдық отарлық саясат тудырды, ол жергілікті халықты экспортқа мақта өсіруге мәжбүрлеуге бағытталған. Соғыс 1905 жылдан 1907 жылға дейін жалғасты, оның барысында 75 000-ден 300 000-ға дейін адам қаза тапты, олардың көп бөлігі аштықтан қайтыс болды. Соғыс аяқталғаннан кейін «Ұлы Аштық» (укаме) деп аталатын ашаршылық кезеңі басталды, бұл губернатор фон Готценнің көтерілісті басу үшін қолданған «күйдірілген жер» саясатының салдарынан болды. Ғалымдар бұл тактиканы геноцид деп сипаттайды. Германия 1898 жылы жеке бастық салығын енгізді және жолдар салу және басқа да жұмыстарды орындау үшін мәжбүрлі еңбекке көп жүйкеленді. 1902 жылы Германияның Шығыс Африкасының губернаторы Густав Адольф фон Гёцен ауылдарға экспортқа мақта өсіруді бұйырды. Әрбір ауылға мақтаның белгілі бір мөлшерін өндіру міндеті жүктелді. Ауыл басшылары өндірісті бақылауға тағайындалды, бұл оларды халықтың қалған бөлігіне қарсы қойды. Германия үкіметі сонымен қатар орман мен жануарлар дүниесін қорғауға бағытталған заңдарды қабылдады. Бұл шаралар теориялық тұрғыдан қажет болғанымен, африкалық халық үшін үлкен қиындықтарға әкелді, әсіресе азық-түлік егістеріне үлкен зиян келтірген жабайы шошқалардың көбеюіне байланысты. Германияның саясаты жергілікті халықтың өміріне елеулі әсер еткендіктен, халық арасында кеңінен тараған наразылық тудырды. Қоғамның әлеуметтік құрылымы қарқынды түрде өзгерді: ерлер мен әйелдердің рөлдері өзгергендіктен, олар қоғамға бейімделуге тиіс болды. Ерлер жұмыс істеу үшін үйлерінен алысқа кеткендіктен, әйелдер дәстүрлі ерлерге тән кейбір міндеттерді өз мойнына алуға мәжбүр болды. Сонымен қатар, ерлердің жоқтығы ауылдың ресурстарын сарқып, халықтың қоршаған ортамен қарым-қатынас жасау және өзін-өзі қамтамасыз ету қабілетін төмендетті. 1905 жылы аймақта құрғақшылық болды. Бәрі де, соның ішінде үкіметтің ауыл шаруашылығы және еңбек саясатына қарсылық, шілде айында немістерге қарсы ашық көтеріліске әкелді. Көтерілістен кейін губернатор фон Готцен көтерілістің себептерін зерттеуді бастады. Сансери зерттеу нәтижелерін былай қорытындылады: «Комиссия мүшелері көтерілістің мәні туралы келіспеді, оны maji суының көмегімен сиқыршылар мен басшылар тудырған ақылсыз қозғалыс деп есептегендер, отарлық үкімет орнағаннан бері ықпалын жоғалтып келгендеріне наразы болғандар және рухтардың рөлін жоққа шығарған және германдық әкімшіліктің жүктеген міндеттерін баса көрсеткендер арасында бөлінді. Губернатордың жанындағылар өздерінің саясатын тығыз тексеруден қорғау үшін дәстүрлі сенімдерге негізделген, атавистік және ырым-жырымдарға толы қозғалыстың бейнесін жасады». 1909 жылы Гёцен көтеріліс тарихын жариялады. Джон Илифф бұл еңбек туралы: «Автор бастаған мақта жобасына ешқандай сілтеме жасамағанымен ерекшеленеді» деді және оны «атавистік құйрық тікені туралы есеп» деп атады.

Көтеріліс

Көтерілісшілер неміс отаршылдарын қуып шығару үшін сиқырға жүгінді және оны бүлік кезінде біріктіруші күш ретінде пайдаланды. Анимистік сенімдерді қабылдаған халықтық исламды ұстанған Кинжикитиле Нгвале есімді медиум өзін Хонго деп аталатын жылан рухының билегенін мәлімдеді. Нгвале өзін Бокеро деп атай бастады және Шығыс Африка халқы немістерді жоюға шақырылған деген сенімге келді. Неміс антропологтары оның ізбасарларына неміс оқтарын суға айналдыратын соғыс дәрісін бергенін жазды. Бұл "соғыс дәрісі" шын мәнінде су (суахили тілінде маджи) кастор майы және тары тұқымдарының қоспасы болды. Бірақ олар көп болғандықтан, немістердің оқтары суға айналады деп сеніп, өздеріне зиян келтірілмейді деп ойлады. Шайқас басталғанда, Германияның Шығыс Африкасының губернаторы граф Густав Адольф фон Гёцен Германия үкіметінен күш қосып беруді сұрады. Кайзер Вильгельм дереу екі крейсерді және теңізшілерді қиын жағдайға түскен колонияға жіберді. Үш колонна көтерілісшілердің Оңтүстігіне басып кірді. Олар көтерілісшілердің ауылдарын, егістіктерін және басқа да тамақ көздерін жойды. Олар өздерінің оттық күшін тиімді пайдаланып, көтерілісшілердің шабуылдарын тойтарды. Бена жасаған Руфиджи өзенінен өтетін неміс колоннасына жасалған сәтті шабуыл оңтүстік-батыстағы бүлікке өмір сыйлады, бірақ немістер ұзақ уақытқа тоқтап қалған жоқ. 1906 жылдың сәуір айына қарай оңтүстік-батыс аймағында тыныштандырылды. Дегенмен, басқа жерлерде шайқастар ащы болды. Лейтенант Густав фон Блюменталь (1879–1913, Линдиде жерленген) басқаратын колонна, оның құрамында өзі, тағы бір еуропалық және 46 Аскари 1906 жылдың мамыр айының басында Сонгеядан Махенгеге қарай жүргенде үздіксіз шабуылға ұшырады. Немістер Китандада шоғырлануға шешім қабылдады, онда майор Курт Йоханнес, лейтенанттар фон Блюменталь және Фридрих Вильгельм фон Линдейнер Вильдау жиналды. Блюменталь содан кейін Лувегу өзені бойымен, жартылай қайықпен жіберілді. Оңтүстік-шығыс науқаны партизан соғысына айналып, онымен бірге қорлық ашаршылық әкелді. Германияның тактикасын А. Дирк Мозес және Клаус Бахман сияқты ғалымдар геноцидтік деп сипаттады. 1907 жылдың тамызына дейін ғана бүліктің соңғы қалдықтары сөндірілді. Оның салдарынан 15 неміс, 73 аскари, 316 руга-руга, және ондаған, тіпті жүздеген мың көтерілісшілер мен жергілікті азаматтар қаза тапты.

Кейінгі әсерлері мен түсіндірмесі

1888–1889 жылдардағы Абушири көтерілісі және 1891–1898 жылдардағы Вахехе көтерілісі тарихшылар тарапынан Маджи Маджи көтерілісіне қадамдар деп қарастырылады. Маджи-Маджи халқының тамыры оңтүстік Танзания тарихын өзгертіп жіберді. Он мыңдаған, мүмкін жүздеген мыңдаған адам қаза тапты немесе үйлерінен қуылды. Соғыстан кейін империялық үкімет Альбрехт фон Рехенберг басшылығымен әкімшілік реформаларын жүзеге асырды. Көтеріліс аймақ тарихындағы маңызды оқиғаға айналды. Журналист Джон Гунтер 1953 жылы: "Күпелше провинциясы" аталған Танганьиканың оңтүстік провинциясы жарты ғасыр бұрын неміс үлескерлігінен әлі толыққанды жазылмаған. Аймақтың экономикасы ешқашан толығымен қайта жаңғыртылмады" деп жазды. Кейінірек Танзания ұлтшылдары оны Танзания ұлттығының алғашқы оянуының мысалы ретінде пайдаланды – бұл Танзанияның әртүрлі халықтарын бір жетекшінің астына біріктірген, шетелдік үстемдікке қарсы тәуелсіз мемлекет құруға бағытталған біріктіруші тәжірибе. Кейінірек тарихшылар бұл көзқарасқа қарсы шығып, көтерілісті біртұтас қозғалыс емес, дін сияқты түрлі себептермен туған көтерілістер сериясі деп мәлімдеді. Нгони басшыларына өлім жазасынан бұрын христиандық крещение рәсімі ұсынылды. Аймақтағы көптеген адамдар бұл көтерілісті немістер келгенге дейін жалғасқан ұзақ соғыстардың бір бөлігі деп қарады. Олар кейбір топтардың өз мүдделерін ілгерілету үшін немістермен одақтасқанын атап көрсетеді. Көтерілістегі Исламның рөлі пікірталас тудырып отыр. Жорг Хаустейннің соңғы зерттеуіне сәйкес, Исламның фактор болғаны туралы мәлімдеме "тарихи деректермен және Маджи Маджи соғысы туралы зерттеулермен расталмаған". Джон Илифф көтерілісті "шаруалардың наразылығынан бастау алған, содан кейін пайғамбарлық дінмен қасиеттіленген және кеңейтілген, соңында туысқандық және тайпалық адалдыққа жүгінуге мәжбүр болған дағдарыста құлаған" деп түсіндіреді. Патрик Редмонд көтерілісті "Танзанияның отаршылдық үстемдіктің қабылдамауының ең жарқын көрінісі" деп сипаттады, бірақ оның "жетістікке жету мүмкіндігі шамалы" болды.