Кіріспе

Неміс Самоасы (Deutsch Samoa; Самоа: Siamani Sāmoa) – 1900 жылдан 1920 жылға дейін Германияның Океаниядағы колониясы, Уполу, Савайи, Аполима және Маноно аралдарынан тұратын, қазір толығымен Самоа тәуелсіз мемлекетінің құрамында, бұрын Батыс Самоа деп аталған. Самоа Тынық мұхиты бассейніндегі Германияның соңғы отарлық иелігі болды, ол 1899 жылғы 2 желтоқсанда Вашингтонда қол қойылған үш тарапты келісімге сәйкес, 1900 жылғы 16 ақпанда ратификациялар алмастырылғаннан кейін алынған. Бұл, Қытайдағы Цзяочжоу шығанағының жалға берілген территориясынан басқа, Германияның Жаңа Гвинеясынан бөлек басқарылған Тынық мұхитындағы жалғыз неміс колониясы еді.

Колониялық әкімшілік

Неміс отарлау кезеңі 14 жылға созылды және ресми түрде 1900 жылдың 1 наурызында императорлық тудың көтерілуімен басталды. Вильгельм Сольф алғашқы губернатор болды. Самоа халқымен саяси қарым-қатынаста Сольфтың үкіметі экономикалық саладағыдай ақыл-ой мен қамқорлық танытты. Ол самоалық институттарды, отандық салт-дәстүрлерді қабылдап, отаршылдық үкіметтің жаңа жүйесіне шеберлікпен енгізді. Солф өзі самоалықтардың маңызды салт-дәстүрлерін мен рәсімдерін үйреніп, мәдени әдептілік сақтап, кава ішу рәсімін де ұстанды. «Неміс билігі тұңғыш рет бейбітшілік пен тәртіп орнатты. Губернатор тұлғасындағы билік – әкешелік, әділ және абсолютті болды. Берлин алыс болды, телеграф та, радио да болған жоқ». Неміс әкімшілері екі жүзге жуық самоалықтың түрлі мемлекеттік лауазымдарды иеленген жүйесін мұра етті. Лауазымдар үшін жылдар бойы бәсекелестік, сондай-ақ отаршылдық лауазымдарға тағайындаулар шиеленіс тудырды. Осыдан наразы матайлар (басшылар) бірігіп, 1909 жылы Апияға қарулы шеру ұйымдастырды. Губернатор Сольф самоалықтармен кездесіп, өзінің қауқарлы тұлғасымен оларды үйлеріне қайтуға көндірді. Алайда саяси қозғалыс жалғасты, бірнеше соғыс кемелері келді және Сольфтың шыдамы таусылды. Ол басшыларының он, оның ішінде олардың әйелдері, балалары мен жақындары, барлығы 72 адамды Германияның Мариан аралдарындағы Сайпанға жер аударды, осылайша бүлік тоқтатылды. Отаршылдық әкімшілердің белсенді жұмысының нәтижесінде алғашқы мемлекеттік мектептер жүйесі құрылды, аурухана салынды және қажеттілікке қарай персоналмен толықтырылып, кеңейтілді. Тынық мұхитындағы еуропалық державалардың отарлық иеліктерінің ішінде неміс Самоасы ең жақсы жолдарға ие болды; 1942 жылға дейінгі барлық жолдар неміс басшылығымен салынған. Германияның алғашқы сегіз жылдығын белгілеген Берлин қазынасынан императорлық қаржыландыру 1908 жылдан кейін қажет болмады. Самоа өзін-өзі қамтамасыз ететін колонияға айналды. Вильгельм Сольф 1910 жылы Самоадан Берлиндегі отарлық хатшы болып тағайындалды, ал оның орнына протектораттың бұрынғы бас судьясы Эрих Шульц губернатор болды. Немістер Телефункен темір жолын Апиядан Ваэа тауына дейін, 120 метрлік телефункен сымсыз станциясының мачтасына құрылыс материалдарын тасымалдау үшін салды. Станция жоспарланғандай 1914 жылдың 1 тамызында ашылды, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін бірнеше күн өткен соң. Неміс отаршылдық әкімшісі жазушы Роберт Луис Стивенсонның бұрынғы үйін резиденция ретінде пайдаланды, ал қазір ғимарат Роберт Луис Стивенсон мұражайы болып табылады. Германия Самоада Оңтүстік-Батыс Африка, Камерун немесе Шығыс Африкадағыдай зорлыққа толы отарлыққа қарсылыққа тап болған жоқ. Алайда Самоада отарлыққа қарсы қозғалыстар болды, мысалы элиталық Олоа және Мау а Пуле қозғалыстары, сондай-ақ неміс отаршылдық билігіне қарсы жастар қозғалысы. 1914 жылы Самоада бизнеспен айналысқан британдық Герберт Морли 1914 жылдың 27 шілдесінде жазған хатында Самоа жағалауына алты неміс әскери кемесінің келгенін хабарлады. Бұл хат 1914 жылдың 17 қарашасында «Кейли Ньюс» газетінде жарияланды. Ұлыбританияның өтінішімен колония 1914 жылдың 29 тамызында таңертең Самоа экспедициялық күштерінің әскерлерімен қарсылықсыз басып алынды. Шығыс Азия эскадрильясының вице-адмиралы граф Максимилиан фон Шпеу оккупация туралы хабар алып, SMS Scharnhorst және SMS Gneisenau бронекрейсерлерімен Самоаға асықты, 14 қыркүйекте Апияға келді. Алайда ол десанттың одақтас күштердің теңізде басымдығында тек уақытша пайда әкелетінін түсінді және крейсерлер кетіп қалды. Жаңа Зеландия 1920 жылға дейін неміс колониясын басып алды, содан кейін 1962 жылы тәуелсіздікке дейін аралдарды алдымен Ұлттар Лигасының С класындағы мандат ретінде, ал 1946 жылдан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімгерлік аумағы ретінде басқарды.

Неміс Самоасының жоспарланған символдары

1914 жылы Германияның колониялары, оның ішінде Неміс Самоасы үшін ұсынылатын гербтер мен тулардың бірнеше эскиздері жасалды. Бірақ, эскиздер аяқталмас бұрын Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды және бұл символдар ешқашан қолданылмады. Соғыста жеңілгеннен кейін Германия барлық колонияларын жоғалтты, сондықтан гербтер мен тулардың қажеті қалмады.