Кіріспе

Науру аралының антропологиялық сипаттамасы. Тынық мұхитындағы Науру аралында адам қоныстануы шамамен 3000 жыл бұрын, аралға тайпалар қоныстанған кезден бастау алды.

Германия протектораты

1886 жылы Англия-Германия декларациясы бойынша Германияға арал берілді. 1888 жылы арал Германияға қосылып, Германияның Жаңа Гвинея протекторатына енгізілді. Науру 1888 жылдың 16 сәуірінде неміс әскерлері тарапынан басып алынды, бұл Науру азаматтық соғысын тоқтатты. 1888 жылдың 1 қазанында неміс канонерлік кемесі SMS Eber Науруға 36 адамды түсірді. Уильям Харрис қатысуымен неміс теңіз жаяу әскерлері аралды аралап шығып, он екі басшы, еуропалық қоныс аударушылар және гильберт миссионерімен бірге оралды. Немістер Науруды шамамен үш онжылдық бойы басқарды. 1888 жылы тағайындалған алғашқы әкімші – Роберт Раш, ол жергілікті әйелге үйленген неміс саудагері болатын. Сол кезде Науруда он екі тайпа болды: Деибо, Эамвидамит, Эамвидара, Эамвит, Эамгум, Эано, Эмео, Эорару, Ируци, Ирува, Иви және Ранибок. Бүгінде Науру туындағы он екі қырлы жұлдыз осы он екі тайпаны көрсетеді. Фосфат Науруда 1900 жылы кенші Альберт Эллис табалды. 1906 жылы Германиямен келісімге сәйкес, Тынық мұхиты Фосфат компаниясы осы қорларды игеруге кірісті. Компания алғашқы партиясын 1907 жылы экспорттады.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан екінші дүниежүзілік соғысқа дейін

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Науру аралын австралиялық әскерлер басып алды, содан кейін 1920 жылға дейін Ұлыбритания басқарды. Австралия, Жаңа Зеландия және Ұлыбритания 1919 жылы Науру аралы туралы келісімге қол қойып, Британдық фосфат комиссиясы (БФК) деп аталатын кеңес құрды. Комиссия фосфатты өндіру құқықтарын өз қолына алды. Ұлттар Достастығының халық санағы және статистика бюросының (қазіргі Австралия статистика бюросы) мәліметінше, "арал тұрғындары басқа халықтар сияқты туберкулез және гриппке өте сезімтал. 1921 жылы грипп эпидемиясы салдарынан 230 арал тұрғыны қаза тапты". 1923 жылы Ұлттар Лигасы Науруға сенімгерлік мандатын Австралияға берді, ал Ұлыбритания мен Жаңа Зеландия бірлесіп сенімгерлер болды. 1932 жылы алғашқы Ангам сәбиі дүниеге келді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Науруға Оскі (неміс және жапон) және одақтас күштер тарапынан айтарлықтай зиян келді. 1940 жылғы 6 және 7 желтоқсанда нацистік Германияның көмекші крейсерлері «Орион» және «Комет» төрт сауда кемесін батырды. Келесі күні «Комет» Наурудағы фосфат кен орындарына, мұнай қоймаларына және кемелерге жүк тиеу құрылғысына оқ жаудырды. Бұл шабуылдар Австралия мен Жаңа Зеландияға фосфат жеткізілімін күрт тоқтатты (көбінесе оқ-дәрі және тыңайтқыш өндірісі үшін қолданылатын). Сонымен қатар, 7 еуропалықтың өміріне қиянат жасалды. Жергілікті наурулықтар басқыншы күштер тарапынан қатыгездікке ұшырады. Бірде 39 науқас (алапеспен ауырғандар) қайықтарға мінгізіліп, теңізге сүйретіліп, батырылған деген мәлімдеме бар. Жапон әскері Науруда 2 әуежай салды, олар алғаш рет 1943 жылғы 25 наурызда бомбаланды, бұл Науруға азық-түлік жеткізілімінің келуіне кедергі келтірді. 1943 жылы жапондықтар 1200 наурулықты Чуук аралдарында жұмыс істеу үшін депортациялады. Науру 1945 жылғы 13 қыркүйекте жапондықтардан толық босатылды, осы кезде Наурудағы барлық жапон әскерлерінің командирі капитан Суэда аралды Австралия Корольдік теңіз күштері мен армиясына тапсырды. Бұл капитуляцияны Бригадир Дж.Р. Стивенсон қабылдады, ол бірінші австралиялық армияның қолбасшысы генерал-лейтенант Вернон Стюрдини HMAS Diamantina әскери кемесінде өкілдік етті. Олар 1946 жылғы 1 қаңтарда BPC компаниясының «Триенза» кемесімен Науруға қайтарылды.

Сенімгерлік аумағы

1947 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы, Австралия, Жаңа Зеландия және Ұлыбритания аралдың БҰҰ-ның қамқоршылары атанды, бірақ іс жүзіндегі басқаруды көбінесе Австралия жүзеге асырды. 1965 жылы халық саны 5561 адамға жетті, оның шамамен жартысы наурулықтар деп есептелді. 1966 жылдың шілдесінде Наурудың бас басшысы Біріккен Ұлттар Ұйымының қамқоршылық кеңесінде сөз сөйлеп, 1968 жылдың 31 қаңтарына дейін тәуелсіздік беруге шақырды. Бұл ұсыныс сол жылдың желтоқсан айында Бас Ассамблеямен қолдау тапты. Австралия және басқа басқарушы державалар тәуелсіздікке балама ұсынуға тырысты, мысалы, Вест-Индияның қауымдас мемлекеттеріне ұқсас ішкі басқару, немесе Австралияның сыртқы істердегі рөлін сақтап қалу. Осы қарастырылып жатқан шешімдер бойынша, саяси мәселе тұрақты болып, тәуелсіздікке жол ашылмауы тиіс еді. Бұл Тынық мұхитының басқа аймақтарына тигізетін әсерлер және «ағылшын ауылы» сияқты шағын қоғамның мемлекеттік мәртебеге толық ие болуымен байланысты алаңдаушылықтар тудырды. Алайда, Науру бұл ұсыныстарды қабылдамады, ал Австралия Науру қабылдаған жағдайда да, БҰҰ қабылдамайды деп уайымдады. 1967 жылдың маусым айында аралдағы Британдық фосфат комиссиясына тиесілі активтер Науруға 21 миллион австралиялық долларға сатылатыны туралы келісімге келді. Науруға 1968 жылдың 31 қаңтарында толық тәуелсіздік берілді. 1989 жылы Науру Австралияның Науруды басқару кезіндегі әрекеттеріне қатысты Халықаралық сотқа шағым түсірді. Атап айтқанда, Науру фосфат өндіруден туындаған экологиялық зиянды жоюда Австралияның немқұрайлылығына қатысты сотқа шағымданды. «Фосфатты белгілі бір жерлер: Науруға қарсы Австралия» ісі соттан тыс келісімге әкеліп, Наурудағы қазылған аймақтарды қайта жаңартуға мүмкіндік берді. ХХ ғасырдың соңына қарай шектеулі фосфат қоры тез азайып барады. Науру 1999 жылы БҰҰ-ға қосылды.

Қазіргі Науру

Фосфат қорларының азаюымен (2006 жылы қорлар таусылып бітті), арал экологиялық шөлге айналды. Науру халықаралық сотқа шетелдік компаниялардың шамамен бір ғасыр бойы жүргізген фосфатты қазба жұмыстарынан келген зиянды өтеуді сұрады. 1993 жылы Австралия Науруға 20 жыл бойы жыл сайын 2,5 миллион австралиялық доллар төлеуге келісіп, соттан тыс мәміле жасады. Жаңа Зеландия мен Ұлыбритания да әрқайсысы 12 миллион долларды бір рет төлеуге келісті. 1999 жылдың желтоқсанында АҚШ-тың төрт ірі банкі Науруды қоса алғанда, Тынық мұхиты арал мемлекеттерімен долларлық операцияларды тоқтатты. АҚШ Мемлекеттік департаменті Науруды есірткі сатушылар мен ресейлік ұйымдасқан қылмыстық топтар пайдаланатын ірі ақшаны жылыстату орталығы деп атаған есеп жариялады. Президент Бернард Довийого 2000 жылдың сәуірінде Наурудың бас атқарушы органы ретінде төртінші және, қысқа үзілістен кейін, бесінші рет қызметке кірді. Довийого алғаш рет 1976 жылдан 1978 жылға дейін президент болды. Ол 1989 жылы осы лауазымға оралды және 1992 жылы қайта сайланды. Алайда, парламенттегі дауыс беру нәтижесінде 1995 жылы ол билікті Кинза Клодумарға беруге мәжбүр болды. Довийого 1998 жылдың ортасында Клодумар үкіметі құлағанда президенттік лауазымды қайта иеленді. 2001 жылы «Тэмпа» оқиғасы Науруға әлемдік назар аударды – бұл Норвегия жүк кемесі Австралия, Норвегия және Индонезия арасындағы дипломатиялық жанжалдың ортасында болды. Кемеде негізінен Ауғанстаннан келген, Австралияға жетуге тырысқан пана іздеушілер болды. Көптеген иммигранттар Австралияда «Тынық мұхиты шешімі» деп аталған шараға қатысты. Одан кейін Науру үкіметі шетелдік келушілерге шекарасын жапты, сыртқы бақылаушылардың босқындардың жағдайын бақылауына кедергі келтірді. 2003 жылдың желтоқсанында осы босқындардың бірнеше ондаған адамы Наурудағы ұстау жағдайларына наразылық білдіріп, аштық жариялады. 2004 жылдың қаңтар айының басында австралиялық медициналық бригада аралға келгеннен кейін аштық тоқтатылды. Соңғы мәліметтерге сәйкес, сол кезде екі адамды қоспағанда, барлық босқындарға Австралияға кіруге рұқсат берілді. 2002 жылы Науру Тайваньмен (Қытай Республикасы) дипломатиялық қарым-қатынасын үзіп, Қытай Халық Республикасымен дипломатиялық қарым-қатынас орнату туралы келісімге келді. Бұл қадам Қытайдың 130 миллион доллардан астам көмек беруге уәде бергенінен кейін жасалды. 2004 жылы Науру ҚХР-мен қарым-қатынасын үзді және РОК-пен қайта жаңартты. АҚШ та Науруға басқа елдерде заңсыз саналатын қызметтерді дамытуға мүмкіндік беретін аралдың банктік заңдарын реформалау және инфрақұрылымын жаңғырту туралы келісім ұсынды. Бұл келісім бойынша Науру Қытайда елшілік ашып, АҚШ үкіметі үшін «қауіпсіз үй» және курьерлік қызметтер көрсетуге міндеттенді, бұл жоба «Мысық операциясы» деп аталды. Науру келісімге келісіп, банктік реформаны жүзеге асырды, бірақ АҚШ кейіннен келісім туралы ештеңе білмейтінін мәлімдеді. Бұл мәселе Австралия сотында қаралып жатыр, ал алғашқы шешімдер Науруның пайдасына болды. Үкімет мемлекеттік қызметкерлердің қарыздарын төлеу және фосфат өндірісінің гүлденген кезеңінде құрылған әлеуметтік мемлекетті қаржыландыру үшін ақшаға мұқтаж (Науру тұрғындары салық төлемейді). Науру әлі күнге дейін тау-кен жұмыстарынан пайда болған көптеген коралдық шоқтарды жою және осы жерлерді адамдарға бейім ету жоспарын әзірлемеді. 2013 жылғы парламент сайлауынан кейін Барон Вака президент болып сайланды. Ол 2013 жылдан 2019 жылға дейін алты жыл президенттік лауазымды атқарды. Президент Вака Науру аумағындағы босқындар лагерінде босқындарды ұстауды қолдады. Қазіргі президент 2019 жылғы Науру парламент сайлауында парламенттік мандатын жоғалтты, яғни ол қайта сайлану мүмкіндігінен айырылды. 2019 жылдың тамызында парламент бұрынғы адам құқықтары жөніндегі адвокат Лайонель Айнгимеаны Наурудың жаңа президенті етіп сайлады. 2022 жылғы Науру парламент сайлауынан кейін Рас Кун Айнгимеаның орнын басатын президент болып сайланды. 2023 жылдың 30 қазанында Дэвид Ранибок Адеанг Науру Республикасының президенті болып сайланды.