Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Науру аралының антропологиялық сипаттамасы. Тынық мұхитындағы Науру аралында адам қоныстануы шамамен 3000 жыл бұрын, аралға тайпалар қоныстанған кезден бастау алды.
Anthropological account of the island, Nauru
The history of human activity in Nauru, an island country in the Pacific Ocean, began roughly 3,000 years ago when clans settled the island.
Германия протектораты
1886 жылы Англия-Германия декларациясы бойынша Германияға арал берілді. 1888 жылы арал Германияға қосылып, Германияның Жаңа Гвинея протекторатына енгізілді. Науру 1888 жылдың 16 сәуірінде неміс әскерлері тарапынан басып алынды, бұл Науру азаматтық соғысын тоқтатты. 1888 жылдың 1 қазанында неміс канонерлік кемесі SMS Eber Науруға 36 адамды түсірді. Уильям Харрис қатысуымен неміс теңіз жаяу әскерлері аралды аралап шығып, он екі басшы, еуропалық қоныс аударушылар және гильберт миссионерімен бірге оралды. Немістер Науруды шамамен үш онжылдық бойы басқарды. 1888 жылы тағайындалған алғашқы әкімші – Роберт Раш, ол жергілікті әйелге үйленген неміс саудагері болатын. Сол кезде Науруда он екі тайпа болды: Деибо, Эамвидамит, Эамвидара, Эамвит, Эамгум, Эано, Эмео, Эорару, Ируци, Ирува, Иви және Ранибок. Бүгінде Науру туындағы он екі қырлы жұлдыз осы он екі тайпаны көрсетеді. Фосфат Науруда 1900 жылы кенші Альберт Эллис табалды. 1906 жылы Германиямен келісімге сәйкес, Тынық мұхиты Фосфат компаниясы осы қорларды игеруге кірісті. Компания алғашқы партиясын 1907 жылы экспорттады.
In 1886 Germany was granted the island under the Anglo German Declaration. The island was annexed by Germany in 1888 and incorporated into Germany's New Guinea Protectorate. Nauru was occupied on 16 April 1888 by German troops, which ended the Nauruan Civil War. On 1 October 1888 the German gunboat SMS Eber landed 36 men on Nauru. Accompanied by William Harris the German marines marched around the island and returned with the twelve chiefs, the white settlers and a Gilbertese missionary. The Germans ruled Nauru for almost three decades. Robert Rasch, a German trader who married a native woman, was the first administrator, appointed in 1888. At the time there were twelve tribes on Nauru: Deiboe, Eamwidamit, Eamwidara, Eamwit, Eamgum, Eano, Emeo, Eoraru, Irutsi, Iruwa, Iwi and Ranibok. Today the twelve tribes are represented by the twelve pointed star in the flag of Nauru. Phosphate was discovered on Nauru in 1900 by the prospector Albert Ellis. The Pacific Phosphate Company started to exploit the reserves in 1906 by agreement with Germany. The company exported its first shipment in 1907.
Бірінші дүниежүзілік соғыстан екінші дүниежүзілік соғысқа дейін
1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Науру аралын австралиялық әскерлер басып алды, содан кейін 1920 жылға дейін Ұлыбритания басқарды. Австралия, Жаңа Зеландия және Ұлыбритания 1919 жылы Науру аралы туралы келісімге қол қойып, Британдық фосфат комиссиясы (БФК) деп аталатын кеңес құрды. Комиссия фосфатты өндіру құқықтарын өз қолына алды. Ұлттар Достастығының халық санағы және статистика бюросының (қазіргі Австралия статистика бюросы) мәліметінше, "арал тұрғындары басқа халықтар сияқты туберкулез және гриппке өте сезімтал. 1921 жылы грипп эпидемиясы салдарынан 230 арал тұрғыны қаза тапты". 1923 жылы Ұлттар Лигасы Науруға сенімгерлік мандатын Австралияға берді, ал Ұлыбритания мен Жаңа Зеландия бірлесіп сенімгерлер болды. 1932 жылы алғашқы Ангам сәбиі дүниеге келді.
In 1914, following the outbreak of World War I, Nauru was captured by Australian troops, after which Britain held control until 1920. Australia, New Zealand, and the United Kingdom signed the Nauru Island Agreement in 1919, creating a board known as the British Phosphate Commission (BPC). This took over the rights to phosphate mining. According to the Commonwealth Bureau of Census and Statistics (now the Australian Bureau of Statistics), "In common with other natives, the islanders are very susceptible to tuberculosis and influenza, and in 1921 an influenza epidemic caused the deaths of 230 islanders." In 1923, the League of Nations gave Australia a trustee mandate over Nauru, with the United Kingdom and New Zealand as co trustees. In 1932, the first Angam Baby was born.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Науруға Оскі (неміс және жапон) және одақтас күштер тарапынан айтарлықтай зиян келді. 1940 жылғы 6 және 7 желтоқсанда нацистік Германияның көмекші крейсерлері «Орион» және «Комет» төрт сауда кемесін батырды. Келесі күні «Комет» Наурудағы фосфат кен орындарына, мұнай қоймаларына және кемелерге жүк тиеу құрылғысына оқ жаудырды. Бұл шабуылдар Австралия мен Жаңа Зеландияға фосфат жеткізілімін күрт тоқтатты (көбінесе оқ-дәрі және тыңайтқыш өндірісі үшін қолданылатын). Сонымен қатар, 7 еуропалықтың өміріне қиянат жасалды. Жергілікті наурулықтар басқыншы күштер тарапынан қатыгездікке ұшырады. Бірде 39 науқас (алапеспен ауырғандар) қайықтарға мінгізіліп, теңізге сүйретіліп, батырылған деген мәлімдеме бар. Жапон әскері Науруда 2 әуежай салды, олар алғаш рет 1943 жылғы 25 наурызда бомбаланды, бұл Науруға азық-түлік жеткізілімінің келуіне кедергі келтірді. 1943 жылы жапондықтар 1200 наурулықты Чуук аралдарында жұмыс істеу үшін депортациялады. Науру 1945 жылғы 13 қыркүйекте жапондықтардан толық босатылды, осы кезде Наурудағы барлық жапон әскерлерінің командирі капитан Суэда аралды Австралия Корольдік теңіз күштері мен армиясына тапсырды. Бұл капитуляцияны Бригадир Дж.Р. Стивенсон қабылдады, ол бірінші австралиялық армияның қолбасшысы генерал-лейтенант Вернон Стюрдини HMAS Diamantina әскери кемесінде өкілдік етті. Олар 1946 жылғы 1 қаңтарда BPC компаниясының «Триенза» кемесімен Науруға қайтарылды.
During World War II, Nauru was subject to significant damage from both Axis (German and Japanese) and Allied forces. On 6 and 7 December 1940 the Nazi German auxiliary cruisers Orion and Komet sank four merchant ships. On the next day, Komet shelled Nauru's phosphate mining areas, oil storage depots, and the shiploading cantilever. The attacks seriously disrupted phosphate supplies to Australia and New Zealand (mostly used for munition and fertiliser purposes.) and executed 7 Europeans. The native Nauruans were badly treated by the occupying forces. On one occasion thirty nine people with leprosy were reputedly loaded onto boats which were towed out to sea and sunk. The Japanese troops built 2 airfields on Nauru which were bombed for the first time on 25 March 1943, preventing food supplies from being flown to Nauru. In 1943 the Japanese deported 1,200 Nauruans to work as labourers in the Chuuk islands. Nauru was finally set free from the Japanese on 13 September 1945, when Captain Soeda, the commander of all the Japanese troops on Nauru, surrendered the island to the Royal Australian Navy and Army. This surrender was accepted by Brigadier J. R. Stevenson, who represented Lieutenant General Vernon Sturdee, the commander of the First Australian Army, on board the warship HMAS Diamantina They were returned to Nauru by the BPC ship Trienza on 1 January 1946.
Сенімгерлік аумағы
1947 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы, Австралия, Жаңа Зеландия және Ұлыбритания аралдың БҰҰ-ның қамқоршылары атанды, бірақ іс жүзіндегі басқаруды көбінесе Австралия жүзеге асырды. 1965 жылы халық саны 5561 адамға жетті, оның шамамен жартысы наурулықтар деп есептелді. 1966 жылдың шілдесінде Наурудың бас басшысы Біріккен Ұлттар Ұйымының қамқоршылық кеңесінде сөз сөйлеп, 1968 жылдың 31 қаңтарына дейін тәуелсіздік беруге шақырды. Бұл ұсыныс сол жылдың желтоқсан айында Бас Ассамблеямен қолдау тапты. Австралия және басқа басқарушы державалар тәуелсіздікке балама ұсынуға тырысты, мысалы, Вест-Индияның қауымдас мемлекеттеріне ұқсас ішкі басқару, немесе Австралияның сыртқы істердегі рөлін сақтап қалу. Осы қарастырылып жатқан шешімдер бойынша, саяси мәселе тұрақты болып, тәуелсіздікке жол ашылмауы тиіс еді. Бұл Тынық мұхитының басқа аймақтарына тигізетін әсерлер және «ағылшын ауылы» сияқты шағын қоғамның мемлекеттік мәртебеге толық ие болуымен байланысты алаңдаушылықтар тудырды. Алайда, Науру бұл ұсыныстарды қабылдамады, ал Австралия Науру қабылдаған жағдайда да, БҰҰ қабылдамайды деп уайымдады. 1967 жылдың маусым айында аралдағы Британдық фосфат комиссиясына тиесілі активтер Науруға 21 миллион австралиялық долларға сатылатыны туралы келісімге келді. Науруға 1968 жылдың 31 қаңтарында толық тәуелсіздік берілді. 1989 жылы Науру Австралияның Науруды басқару кезіндегі әрекеттеріне қатысты Халықаралық сотқа шағым түсірді. Атап айтқанда, Науру фосфат өндіруден туындаған экологиялық зиянды жоюда Австралияның немқұрайлылығына қатысты сотқа шағымданды. «Фосфатты белгілі бір жерлер: Науруға қарсы Австралия» ісі соттан тыс келісімге әкеліп, Наурудағы қазылған аймақтарды қайта жаңартуға мүмкіндік берді. ХХ ғасырдың соңына қарай шектеулі фосфат қоры тез азайып барады. Науру 1999 жылы БҰҰ-ға қосылды.
In 1947, a trusteeship was established by the United Nations, Australia, New Zealand, and the United Kingdom became the U. N. trustees of the island, although practical administration was mostly handled by Australia. By 1965 the population reached 5,561, of which just under half were considered Nauruan. In July 1966 the Nauruan Head Chief spoke at the United Nations Trusteeship Council, calling for independence by 31 January 1968. This was supported by the General Assembly in December of that year. Australia and the other administering powers sought to arrange an alternative to independence, such as internal self government similar to that of the West Indies Associated States, or with Australia retaining a role in foreign affairs. Under these envisioned solutions, the resulting political settlement would be permanent, with no route to independence. This was due to concern over implications for other Pacific territories, and for the implication of such a small community (the size of an "English village") gaining the full trappings of statehood. These suggestions were however rejected by Nauru, and Australia was concerned that even if they were accepted by Nauru, they might not be accepted by the UN. In June 1967 it was agreed that assets belonging to the British Phosphate Commission on the island would be sold to Nauru for 21 million Australian dollars. Nauru was granted unconditional independence on 31 January 1968. In 1989, Nauru took legal actions against Australia in the International Court of Justice over Australia's actions during its administration of Nauru. In particular, Nauru made a legal complaint against Australia's failure to remedy the environmental damage caused by phosphate mining. Certain Phosphate Lands: Nauru v. Australia led to an out of court settlement to rehabilitate the mined out areas of Nauru. By the close of the twentieth century, the finite phosphate supplies were fast running out. Nauru finally joined the UN in 1999.
Қазіргі Науру
Фосфат қорларының азаюымен (2006 жылы қорлар таусылып бітті), арал экологиялық шөлге айналды. Науру халықаралық сотқа шетелдік компаниялардың шамамен бір ғасыр бойы жүргізген фосфатты қазба жұмыстарынан келген зиянды өтеуді сұрады. 1993 жылы Австралия Науруға 20 жыл бойы жыл сайын 2,5 миллион австралиялық доллар төлеуге келісіп, соттан тыс мәміле жасады. Жаңа Зеландия мен Ұлыбритания да әрқайсысы 12 миллион долларды бір рет төлеуге келісті. 1999 жылдың желтоқсанында АҚШ-тың төрт ірі банкі Науруды қоса алғанда, Тынық мұхиты арал мемлекеттерімен долларлық операцияларды тоқтатты. АҚШ Мемлекеттік департаменті Науруды есірткі сатушылар мен ресейлік ұйымдасқан қылмыстық топтар пайдаланатын ірі ақшаны жылыстату орталығы деп атаған есеп жариялады. Президент Бернард Довийого 2000 жылдың сәуірінде Наурудың бас атқарушы органы ретінде төртінші және, қысқа үзілістен кейін, бесінші рет қызметке кірді. Довийого алғаш рет 1976 жылдан 1978 жылға дейін президент болды. Ол 1989 жылы осы лауазымға оралды және 1992 жылы қайта сайланды. Алайда, парламенттегі дауыс беру нәтижесінде 1995 жылы ол билікті Кинза Клодумарға беруге мәжбүр болды. Довийого 1998 жылдың ортасында Клодумар үкіметі құлағанда президенттік лауазымды қайта иеленді. 2001 жылы «Тэмпа» оқиғасы Науруға әлемдік назар аударды – бұл Норвегия жүк кемесі Австралия, Норвегия және Индонезия арасындағы дипломатиялық жанжалдың ортасында болды. Кемеде негізінен Ауғанстаннан келген, Австралияға жетуге тырысқан пана іздеушілер болды. Көптеген иммигранттар Австралияда «Тынық мұхиты шешімі» деп аталған шараға қатысты. Одан кейін Науру үкіметі шетелдік келушілерге шекарасын жапты, сыртқы бақылаушылардың босқындардың жағдайын бақылауына кедергі келтірді. 2003 жылдың желтоқсанында осы босқындардың бірнеше ондаған адамы Наурудағы ұстау жағдайларына наразылық білдіріп, аштық жариялады. 2004 жылдың қаңтар айының басында австралиялық медициналық бригада аралға келгеннен кейін аштық тоқтатылды. Соңғы мәліметтерге сәйкес, сол кезде екі адамды қоспағанда, барлық босқындарға Австралияға кіруге рұқсат берілді. 2002 жылы Науру Тайваньмен (Қытай Республикасы) дипломатиялық қарым-қатынасын үзіп, Қытай Халық Республикасымен дипломатиялық қарым-қатынас орнату туралы келісімге келді. Бұл қадам Қытайдың 130 миллион доллардан астам көмек беруге уәде бергенінен кейін жасалды. 2004 жылы Науру ҚХР-мен қарым-қатынасын үзді және РОК-пен қайта жаңартты. АҚШ та Науруға басқа елдерде заңсыз саналатын қызметтерді дамытуға мүмкіндік беретін аралдың банктік заңдарын реформалау және инфрақұрылымын жаңғырту туралы келісім ұсынды. Бұл келісім бойынша Науру Қытайда елшілік ашып, АҚШ үкіметі үшін «қауіпсіз үй» және курьерлік қызметтер көрсетуге міндеттенді, бұл жоба «Мысық операциясы» деп аталды. Науру келісімге келісіп, банктік реформаны жүзеге асырды, бірақ АҚШ кейіннен келісім туралы ештеңе білмейтінін мәлімдеді. Бұл мәселе Австралия сотында қаралып жатыр, ал алғашқы шешімдер Науруның пайдасына болды. Үкімет мемлекеттік қызметкерлердің қарыздарын төлеу және фосфат өндірісінің гүлденген кезеңінде құрылған әлеуметтік мемлекетті қаржыландыру үшін ақшаға мұқтаж (Науру тұрғындары салық төлемейді). Науру әлі күнге дейін тау-кен жұмыстарынан пайда болған көптеген коралдық шоқтарды жою және осы жерлерді адамдарға бейім ету жоспарын әзірлемеді. 2013 жылғы парламент сайлауынан кейін Барон Вака президент болып сайланды. Ол 2013 жылдан 2019 жылға дейін алты жыл президенттік лауазымды атқарды. Президент Вака Науру аумағындағы босқындар лагерінде босқындарды ұстауды қолдады. Қазіргі президент 2019 жылғы Науру парламент сайлауында парламенттік мандатын жоғалтты, яғни ол қайта сайлану мүмкіндігінен айырылды. 2019 жылдың тамызында парламент бұрынғы адам құқықтары жөніндегі адвокат Лайонель Айнгимеаны Наурудың жаңа президенті етіп сайлады. 2022 жылғы Науру парламент сайлауынан кейін Рас Кун Айнгимеаның орнын басатын президент болып сайланды. 2023 жылдың 30 қазанында Дэвид Ранибок Адеанг Науру Республикасының президенті болып сайланды.
As its phosphate stores began to run out (by 2006, its reserves were exhausted), the island was reduced to an environmental wasteland. Nauru appealed to the International Court of Justice to compensate for the damage from almost a century of phosphate strip mining by foreign companies. In 1993, Australia offered Nauru an out of court settlement of A$2.5 million annually for 20 years. New Zealand and the UK additionally agreed to pay a one time settlement of $12 million each. In December 1999, four major United States banks banned dollar transactions with four Pacific island states, including Nauru. The United States Department of State issued a report identifying Nauru as a major money laundering centre, used by narcotics traffickers and Russian organized crime figures. President Bernard Dowiyogo took office in April 2000 for his fourth and, after a minimal hiatus, fifth stints as Nauru's top executive. Dowiyogo first served as president from 1976 to 1978. He returned to that office in 1989, and was re elected in 1992. A vote in parliament, however, forced him to yield power to Kinza Clodumar in 1995. Dowiyogo regained the presidency when the Clodumar government fell in mid 1998. In 2001, Nauru was brought to world attention by the Tampa affair, a Norwegian cargo ship at the centre of a diplomatic dispute between Australia, Norway and Indonesia. The ship carried asylum seekers, hailing primarily from Afghanistan, who were rescued while attempting to reach Australia. After much debate many of the immigrants were transported to Nauru, an arrangement known in Australia as the "Pacific Solution". Shortly thereafter, the Nauruan government closed its borders to most international visitors, preventing outside observers from monitoring the refugees' condition. In December 2003, several dozen of these refugees, in protest of the conditions of their detention on Nauru, began a hunger strike. The hunger strike was concluded in early January 2004 when an Australian medical team agreed to visit the island. Since then, according to recent reports, all but two of the refugees have been allowed into Australia. During 2002 Nauru severed diplomatic recognition with Taiwan (Republic of China) and signed an agreement to establish diplomatic relations with the People's Republic of China. This move followed China's promise to provide more than U. S. $130 million in aid. In 2004, Nauru broke off relations with the PRC and re established them with the ROC. Nauru was also approached by the U. S. with a deal to modernize Nauru's infrastructure in exchange for suppression of the island's lax banking laws that allow activities that are illegal in other countries to flourish. Under this deal, allegedly, Nauru would also establish an embassy in China and perform certain "safehouse" and courier services for the U. S. government, in a scheme codenamed "Operation Weasel". Nauru agreed to the deal and instituted banking reform, but the U. S. later denied knowledge of the deal. The matter is being pursued in an Australian court, and initial judgments have been in favor of Nauru. The government is desperately in need of money to pay off salary arrears of civil servants and to continue funding the welfare state built up in the heyday of phosphate mining (Nauruans pay no taxes). Nauru has yet to develop a plan to remove the innumerable coral pinnacles created by mining and make those lands suitable for human habitation. Following parliamentary elections in 2013, Baron Waqa was elected president. He held the presidential title six years from 2013 to 2019. President Waqa was a strong supporter of Australia keeping refugees in a refugee camp on Nauru soil. The incumbent president lost his parliamentary seat in 2019 Nauruan parliamentary election, meaning he lost his bid for re election. In August 2019 the parliament elected former human rights lawyer Lionel Aingimea as the new President of Nauru. Following the 2022 Nauruan parliamentary election, Russ Kun was elected president to succeed Aingimea. On 30 October 2023, David Ranibok Adeang was elected President of the Republic of Nauru.