Кіріспе
1995 жылы Ресей ғарышкерлерінің "Мир" ғарыш станциясына "Союз ТМ-22" ұшуы.
"Союз ТМ-22" – "Мир" ғарыш станциясына жасалған "Союз" ғарыш сапары. Ол 1995 жылдың 3 қыркүйегінде Байқоңыр ғарыш айлағының 1-ші стартовалық кешенінен ұшырылды. "Мир-20" – Халықаралық ғарыш станциясына тән болатын көпұлттық миссиялардың алғабасшысы болды.
Миссияның басты оқиғалары
"Союз ТМ-22" – ғарышкерлерді 179 күндік сапармен "Мир" ғарыш станциясына тасымалдаған ресейлік көлік ғарыш кемесі. Ол Байқоңыр ғарыш айлағынан ұшырылып, 1995 жылдың 5 қыркүйегінде "Мир" станциясының "Квант-2" модулімен қонды, бұл орынға бір күн бұрын "Прогресс М-28" кемесі босатылған еді. "Союз ТМ-22" – "Союз U2" атқыш құрылғысында ұшырылған соңғы миссия, ол синтетикалық "Синтин" отынымен жұмыс істеді, ал "Союз" атқыш құрылғысының басқа түрлерінде қолданылатын RP-1 отынынан өзгеше болды. Ұшу экипажының командирі – Ресей Әуе күштерінің офицері Юрий Павлович Гидзенко. Ұшу инженері – РКК "Энергия" мекемесінің қызметкері Сергей Васильевич Авдеев, ол "Euromir 95" еуропалық миссиясының құрамында болды. "Мир" станциясына қосылған кезде "Союз" кемесіне "Прогресс М-29", STS-74 аясында "Space Shuttle Atlantis" және "Прогресс М-30" кемелері қосылды. Ғарышқа жасалған сапар "Союз ТМ-23" үшін қаражат жетіспеуіне байланысты жоспарланған мерзімнен екі айға ұзақты.
"Мир" 20-шы және "Евромир" 95-ші экспедициялары
Мир-20 – Мир миссиясының екінші миссиясы, құрамында Еуропа Ғарыш агенттігінің (ЕКА) космонавты болды. Алғашқысы – Ульф Мербольд Euromir94 тобымен болған. Euromir95 миссиясының мақсаты микрогравитацияның адам организміне тигізетін әсерін зерттеу, ғарыш кеңістігі үшін материалдар әзірлеу, Жердің төменгі орбитасындағы ғарыштық және адамның қызметінен пайда болған шаң бөлшектерін ұстау және жаңа ғарыш құралдарын сынау болды. Мир-20 – НАСА ғарыш кемесімен доктанған екінші миссия. Миссияның осы кезеңінде "Мир" станциясында төрт елдің экипаждары болды: Ресей, Канада, Германия және АҚШ.
"Союз-ТМ 22" кемежайлары
Екі күндік автономды орбиталық ұшудан кейін, 5 қыркүйекте ғарыш кемесі 90-120 метр қашықтықтан айналып, X док портына қосылды. Бір жарым сағаттан соң экипаж люктің тығыздығын тексеріп, ғарыш костюмдерін шешіп, станцияға кірді. Оларды "Мир" ғарыш станциясының 19-шы негізгі экспедициясының мүшелері Анатолий Соловьев және Николай Бударин дәстүрлі нан-тұзбен күтіп алды. Экипаждар содан кейін бір апталық бірлескен жұмысты бастады, оның аясында "Мир-19" экипажы "Мир-20" экипажына борттағы жүйелер мен эксперименттердің жай-күйі туралы мәлімет берді.
"Мир-19" аяқталды
Соловьев пен Бударин 75 күндік миссиясын 11 қыркүйекте "Союз ТМ-21" кемесімен аяқтады. Олардың "Союз" кемесі Қазақстанға Аркалықтың солтүстік-шығысына қарай 302 км жерге аман-есен қонды, бірақ қонған жер мақсатты нүктеден қашық болды. Дегенмен, құтқарушылар "Мир-19" кемесін тамаша жағдайда тапты.
"Евромир" ғылыми қызметі басталды
13 қыркүйекте Мир-20 экипажы Euromir 95 эксперименттерін іске қосып, калибрлеуге кірісті. 41 эксперименттің ішінде 18-і тіршілік ғылымдары, 5-і астрофизика, 8-і материалдар ғылымы және 10-ы технологиялық эксперименттерді құрады. Эксперименттік жұмыстарға күніне орташа төрт жарым сағат бөлінді, ал қалған уақыт жаттығулар мен станцияны күтіп ұстауға жұмсалды. Томас Рейтер Euromir міндеттерімен қатар, ресейлік эксперименттерге қатысып, ұшу инженері ретінде станциядағы жабдықтарды техникалық тұрғыдан қолдауға көмектесті.
Прогресс-М 29 келіп жетті
Прогресс М 29 1995 жылы 8 қазанда 18:51 UTC-де Байқоңыр ғарыш айлағынан «Союз-У» зымыранымен ұшырылды. Көмекші кеме 1995 жылы 10 қазанда 20:23 UTC-де «Мир» станциясына қонды. Кемеде «Мир-20» экипажы үшін 2,5 тоннаға жуық жаңа жабдықтар мен керек-жарақтар, оның ішінде «Евромир-95» бағдарламасы үшін 80 кг эксперименталдық құрал-жабдық болды.
Мир 20/Евромир 95 ұзартылды
1995 жылғы 6 қазанда РСА, ЕКА, РСК Энергия, Ресейдің орталық мамандандырылған жобалау бюросы (Союз зымыранын жасаушы) және "Мир-21" зымырасын ұшыруға арналған "Союз-У" зымырасы құрастырылып жатқан "Прогресс" зауытының өкілдері жиналысында "Мир-20" миссиясын 44 күнге ұзарту туралы шешім қабылданды. "Союз ТМ-23" ұшырылымын 1996 жылғы 15 қаңтардан 21 ақпанға дейін ықшамдату арқылы, аппаратты дайындауға кеткен шығындардың көп бөлігін келесі қаржы жылына ауыстыруға мүмкіндік болды, бұл РСА бюджетіне түскен жүктемені азайтты. Бұл, сондай-ақ, "Союз ТМ-22" модулінің 180 күндік қызмет мерзімін толыққанды пайдалануға, "Евромир" зерттеулері үшін қосымша уақыт беруге және бір EVA жүргізуге жағдай жасады.
Бірінші Мир 20/Евромир 95 ЕВА
Томас Рейтер 20 қазанда Сергей Авдеевпен бірге Квант-2 шлюзінен шығып, EVA (космоста кеңістікте жұмыс) жасаған алғашқы ЕКА космонавты болды. 5 сағат 11 минутқа созылған сәтті EVA барысында олар ESEF-ке төрт элемент орнатты: екі экспозициялық кассета, ғарыш аппаратының қоршаған ортаны мониторингтеу жиынтығы және «Спектр» модулінің алдыңғы бөлігіндегі басқару электроникасы қорабы. Кассеталардың бірі станция ішінде қашықтан ашылып, Жер Джакобини-Циннер кометасының құйрығынан өтетін кезде Драконидтер метеор ағынынан үлгі алатын болды.
Салқындатқыш құбырының ағуын анықтап, жөндеу
1 қарашада негізгі модульдің ауа тазалау жүйесіне салқындатқыш құбырынан ағып жатқаны анықталды. "Мир" модуліне шамамен 1,8 литр этиленгликоль қоспасы төгілді. Салқындатқыш контурын тоқтату үшін Квант модуліндегі көмірқышқыл газын кетірудің негізгі жүйесі мен оттегімен толықтыру жүйесін тоқтату қажет болды. Олар тоқтатылған кезде, ғарыш кемесінде қолданылатын литий гидроксиді картридждері бар қосалқы ауа тазартқышы көмірқышқыл газын сіңіру үшін пайдаланылды. Ағып жатқан жер бірнеше күннен кейін табылып, майысқан затпен жөнделді.
Нидерландтық Biokin ауа тазартқышы сынақтан өтті
ЕКА мен Нидерландтың Ұлттық аэроғарыш бағдарламалары институтының қолдауымен екі голланд компаниясы ауадағы зиянды заттарды зиянсыз қосылыстарға түрлендіретін микробтарды пайдаланып ауаны тазартатын 500 граммдық жүйе әзірледі. 9 қарашада экипаж жүйені іске қосып, бір апта бойы жұмыс істеді, содан кейін STS-74 рейсімен Жерге қайтарылу үшін шағын мұздатқышқа салды.
Шаттлдың док модуліне қосылу
Докинг модулі 1994 және 1995 жылдары Ресейде RSC Energia компаниясы RSA үшін жобаланып, құрастырылды. 4090 кг салмақты, 4,7 метрлік, 2,2 метрлік диаметрі бар модуль 1995 жылғы 7 маусымда Кеннеди ғарыш орталығына жеткізілді, осылайша Space Shuttle Atlantis оны STS-74 миссиясымен Мирге жеткізе алды. Модуль Мирмен Space Shuttle орбиталық аппараттарының докқа тұруын жеңілдетті, себебі әрбір Space Shuttle келген сайын Кристаллды Мирдегі X портына жылжыту қажеттігі болмады. Ұзындығы орбиталық аппарат пен Мирдің күн батареялары арасындағы қашықтықты арттырды. Модульдің екі шетінде бірдей Андрогендік перифериялық жинақтау жүйелері (APAS) орналасқан. АПАС-1 Кристаллға, ал АПАС-2 Шатлдың ОДС-ына қосылды. Келуші экипаждар APAS 2 люгі арқылы қысымды ішкі кеңістікке өтіп, содан кейін APAS 2 люгі арқылы Кристаллға кіретін болды. "Атлантис" ғарыш кемесі Кеннеди ғарыш орталығынан STS-74 миссиясымен 12 қарашада EST уақытымен сағат 7:30-да ұшырылды. Ұшудың алғашқы екі күнінде "Атлантис" командирі Кеннет Камерон және "Атлантис" пилоты Джеймс Халселл "Атлантисті" Мирге жақындату үшін реактивтік басқару қозғалтқыштарын бірнеше рет іске қосты. Үшінші күні Крис Хэдфилд пен Уильям МакАртур 50 футтық механикалық қолмен докинг модулін ұстап, оны горизонтальды түрде шығарды. Ол ашық болған соң, модульді 90 градусқа тік қалпына бұрып, шамамен 180 градусқа айналдырып, Кристалға жақындатты. Хэдфилд қолды «бос» күйге келтіргеннен кейін (қуат жоқ, механикалық бөліктер жұмыс істемейді), Камерон "Атлантистің" рульдік қозғалтқыштарын іске қосып, док жүйелерін ақырындап жақындастырып, модульді Кристалмен докқа қосты. Келесі күні "Атлантис" ғарыш кемесі Мирмен докқа қосу үшін докинг модулінің жоғарғы люгін пайдаланды.
Екінші шаттл-Мир кемеге қосылды
15 қарашада, STS 74 миссиясының төртінші күні, ресейлік және американдық жер бақылау орталықтарының рұқсатынан кейін Камерон орбиталық аппараттың жылдамдығын секундтына бір дюймнен кем етіп төмендетіп, 6:28 UTC шамасында, батыс Моңғолиядан 216 теңіз милі биіктікте станциямен сәтті түйістірді. Екі жарым сағаттық тексерулер мен герметизацияны растағаннан кейін Камерон доктық модульдің люгін ашып, Мир-20 командирі Гидзенкомен қолдасып сәлемдесті, бұл көпұлтты экипаждың құрылғанын хабарлады.
Көпұлтты экипаж қызметі
Екіпаж үш күн бойы орбиталық аппарат пен "Мир" арасында жүк тасымалдады. Орбиталық аппараттан "Мир" 300 фунт азық-түлік, 700 фунт тәжірибелік жабдық, "Атлантис" отын жасушаларынан алынған 900 фунт су және "Мир" станциясының негізгі көмірқышқыл газын кетіру жүйесі үшін резервтік қызмет ететін 20 литий гидроксиді баллоны алды. "Мир" орбиталық стансасынан "Евромир-95" барысында жиналған 800 фунт зерттеу үлгілері мен стансаға енді қажеттілігі болмаған тәжірибелік жабдықтар орбиталық аппаратқа жіберілді. Экипаж сондай-ақ баспасөз өкілдерімен сөйлесіп, Ресей Премьер-Министрі Виктор Черномырдин, Канаданың Индустрия министрі Джон Манли, NASA әкімшісі Дэниел Голдин және БҰҰ Бас хатшысы Бутрос Бутрос Галиден құттықтаулар қабылдады. Шаттл "Мир" стансасына қосылған кезде экипаждар Халықаралық ғарыш станциясының І фазасының зерттеулері аясында медициналық эксперименттер мен қоршаған ортаны зерттеулер бойынша ынтымақтасты. Фотограммалық қосымшаның құрылымдық динамикасы жөніндегі эксперимент (PASDE) – орбиталық жүк бөлімінде орналасқан үш фотограммалық құралдар жиынтығы, ол доктау және докталған кезеңдерде "Мир" станциясының күн батареяларының динамикасын тіркеді. Халықаралық ғарыш станциясының тәуекелді азайту эксперименттері "Мир" станциясының ішіндегі акустиканы, "Атлантис" пен "Мир" стансасының біріккен конфигурациясының тұрақтылығын және қашықтықтан байланыс жүйелерін бағалады. "Мир" және "Атлантис" ұшақтарынан жасалған реактивтік итермелер күрделі құрылымның динамикасын зерттеді, оның массасы 500 000 фунттан асып, орбитадағы біріккен массаның жаңа рекордын орнатты.
Атлантистің қоңырауын бұру
Атлантис 18 қараша күні таңертең станциядан ажыратылды. 525 фут қашықтыққа шыққаннан кейін, ол станцияның фотосуретке түсіріліп, айналасын ұшып бақылауын бастады. Ажыратылғаннан кейін төрт жарым сағат өткен соң Камерон Атлантисті басқа орбитаға түсірді. Екі күннен кейін, 20 қарашада 12:02 EST уақыты бойынша, Атлантис орбиталдық кемесі Флоридадағы Кеннеди ғарыш орталығына қонды, 8 күн, 4 сағат 31 минутқа созылған 128 орбиталық миссияны аяқтады.
Euromir эксперименттері қайта басталды
Шаттл ұшағы ұшып кеткеннен кейін, "Мир-20" / "Евромир-95" экипажы медициналық тексерулерді және материалды өңдеу эксперименттерін жалғастырды. "Евромир" миссиясы үшін әкелінген жабдықтан басқа, Рейтер 1991 жылдың қазан айында "Austro Mir" миссиясы кезінде "Мир" кемесіне орналастырылған австриялық Optovert жабдығын пайдаланды. Ол салмақсыздық жағдайының адамның моторлық жүйесінің жұмысына және вестибулярлық жүйе мен көру органдарының өзара әрекеттесуіне тигізетін әсерін зерттеді.
Гиродинерлік жабдықты күтіп ұстау және екінші Мир 20 EVA
Космонавттар қараша айының соңында Квант-2 гиродиндеріне профилактикалық жөндеу жүргізді, гиродиндер істен шыққан кезде станцияның бағытын сақтау үшін ориентацияны басқару реактивтерін қолданды. 8 желтоқсанда экипаж 1996 жылғы "Природа" модулін қабылдауға дайындық үшін "Мир" базалық блогының алдыңғы бөлігіндегі түйісу портын қайта жабдықтады. Олар "Конус" түйісу құрылғысын +Z портынан Priroda көктемде қосылатын Z портына көшірді.
Прогресс М-29 ұшағы жолға шығады
Прогресс М 29 19 желтоқсанда стансадан бөлінді. Ол артқы Квант портынан ажыратылып, Тынық мұхитының үстінде орбитадан түсті.
Progress M-30 Euromir 95-ті қайта жабдықтауды жүзеге асырады
Прогресс М 30 18 желтоқсанда Байқоңыр ғарыш айлағынан "Союз-У" зымыранымен ұшырылды. 20 желтоқсанда ол Progress M 29 кемесі орнына, 2300 кг отын, экипажға арналған жарақтар және кеңейтілген Euromir 95 миссиясында пайдалану үшін ғылыми-зерттеу және медициналық жабдықтармен бірге докталды.
Тәжірибелер жалғасуда
Рейтер биомедициналық үлгілер мен өлшеулерді алды және TITUS материалдарын өңдеу пешінде суытылмаған балқымалардың қабілетін сынады. Ресейлік ғарышкерлер Вольна 2 құрылғысын пайдалана отырып, ғарыш кемесі отын жүйесі элементтерінің үлгілерінде микрогравитацияның гидродинамикаға тигізетін әсерін зерттеді. Сонымен қатар, олар Мария магниттік спектрометрімен жердегі сейсмикалық белсенділік пен жоғары энергиялы зарядталған ғарыштық бөлшектер ағыны арасындағы мүмкін байланысты зерттеді.
Кванттық салқындатқыш орамасының қайта жандандырылуы және үшінші Mir 20 (екінші Euromir 95) EVA
12-16 қаңтар аралығында космонавттар қарашада басталған салқындату жүйесіндегі ағып тұру мәселесін жаңарту жұмыстарын қайта бастады. Олар салқындатқыш құбырындағы коллекторды герметизациялады, содан кейін Progress M 30 ғарыш кемесімен жеткізілген этиленгликольмен жүйені қайта толтырды. SPK (немесе YMK) маневрлік блогы Kvant 2 шлюзінің ішінде сақталды. Бұл 1990 жылы сынақтан өткеннен бері пайдаланылмаған үлкен құрылғы болды және шлюзден шығуға кедергі келтірді, сондықтан Райтер мен Гидзенко оны 8 ақпандағы ашық ғарышқа шығу кезінде сыртқа шығарып, бекітті. Олар сондай-ақ қазан айында орналастырылған екі кассетаны қайтарып алды. Олар Кристалл антеннасында жұмыс істеуге тырысты, бірақ космонавттар антеннадағы бұрандаларды ажырата алмағандықтан, ЦУП антенна жұмысын тоқтатты.
"Мир" базалық блогының 10 жылдығы
"Мир" базалық блогы орбитаға 1986 жылғы 20 ақпанда ұшырылды. 1996 жылғы 20 ақпанда ITAR ТАСС агенттігі кешенде "мерекелік көңіл-күй" орнағанын хабарлады. Бастапқы жоспардан төрт жыл артық уақыт бойы орбитада болған станция, кем дегенде, тағы үш орбиталық жылды күтіп тұрды.
"Прогресс М-30" кемесі қоңыраудан шығып , "Союз ТМ-23" ұшырылды
21 ақпанда "Союз ТМ-23" Байқоңыр ғарыш айлағынан "Мир" ғарыш станциясының 21-ші принциптік экспедициясының ғарышкерлерімен бірге ұшырылды. "Союз ТМ-23" кемесі үшін тұрақтайтын портты босату үшін "Прогресс М-30" 22 ақпанда ажыратылып, Тынық мұхиты үстінен атмосфераға қайта кірді. "Союз" 23 ақпанда Квант модулінің арт жағындағы +X тұрақтайтын портқа тұрақтап келді. Бір жарым сағаттан соң шлюздер ашылып, Юрий Онуфриенко мен Юрий Усачовты "Мир-20"/"Евромир-95" экипажы күтіп алды. Осымен "Мир-20" стансасын "Мир-21" стансасына беруге арналған бірлескен жұмыстардың аптасы басталды, оның ішінде ағымдағы жобалар мен стансаның жағдайымен танысу жүргізілді. Қайту рейсіне екі күн қалғанда "Мир" базалық бөлімінде судың ағып шығуы анықталды, бірақ ғарышкерлер оны жөндеуге үлкерді.
Мира 20/Евромир 95 миссиясының аяқталуы
Гидженко, Авдеев және Райтер 1996 жылғы 29 ақпанда «Сокол» ұшыру және қайта кіру костюмдерін киіп, «Союз ТМ-22» ғарыш кемесіне кірді. Олар Арқалықтан шамамен 105 км қашықтықта қауіпсіз қонды. Олардың миссиясы 179 күн, 1 сағат 42 минутқа созылды. Рейтер сол кезде Батыс Еуропалық ғарышкерлер арасындағы ғарышқа ұшу ұзақтығы бойынша рекордты иеленді.