Кіріспе
Американдық прелат Алоизиус Джозеф Мюнч (18 ақпан 1889 - 15 ақпан 1962) – Рим-католик шіркеуінің американдық прелаты. Ол 1935 жылдан 1959 жылға дейін Фарго епискобы, ал 1951 жылдан 1959 жылға дейін Германиядағы апостольдық нунций болып қызмет етті. 1959 жылы кардинал дәрежесіне көтерілді. Мюнх 1946 жылдан 1959 жылға дейін одақтас әскерлер басып алған Германияда және кейіннен Батыс Германияда АҚШ әскери басқармасы мен неміс католик шіркеуі арасындағы байланыс қызметін атқарды, Америка басқыншылық аймағында (1946–1949) Папа Пий XII-нің Германияға апостольдық визиторы (1946–1947) болды, Германияның Кронберг им Таунус қаласында Ватиканның көмек көрсету жөніндегі өкілі (1947–1949), Кронбергте регент (1949–1951) және Германияға нунций болды.
Aloisius Joseph Muench (February 18, 1889 – February 15, 1962) was an American prelate of the Roman Catholic Church. He served as Bishop of Fargo from 1935 to 1959, and as Apostolic Nuncio to Germany from 1951 to 1959. He was elevated to the cardinalate in 1959. Muench was the most powerful American Catholic and Vatican representative in Allied occupied Germany and subsequently in West Germany from 1946 to 1959 as the liaison between the U. S. Office of Military Government and the German Catholic Church in the American occupation zone (1946–1949), Pope Pius XII's apostolic visitor to Germany (1946–1947), the Vatican relief officer in Kronberg im Taunus, Germany (1947–1949), regent in Kronberg (1949–1951), as well as nuncio to Germany.
Ерте өмір және білім
Мюнх 1889 жылдың 18 ақпанында Висконсин штатының Милуоки қаласында Джозеф Мюнч пен Тереза Краустың отбасында дүниеге келді, ол жеті тірі баланың үлкені болды. Оның әкесінің ата-бабалары Бавария шекарасына жақын Богемия орманындағы Санкт-Катаринадан, қазіргі Чехиядағы Свата Катеринадан шыққан. Оның әкесі, нан пісіруші, 1882 жылы 18 жасында Милуокиге эмиграциялаған. 1934 жылдың қыркүйегінде Мюнх монсеньор шеніне көтерілді. 1946 жылы Папа Пий XII архиепископ Сэмюэл Стричті кардинал еткен кезде Мюнх оны Римге ертіп барды және Стричтің салтанатта алған қызыл тоқымын сатып алды. Папамен болған кездесуде Стрич Мюнхты Германиядағы апостолдық визитор лауазымына ұсынды, өйткені ол "неміс халқының қасіретіне" "ықылас" білдірген. Мюнх Америка Құрама Штаттарына оралған соң, оған Германиядағы соғыстан кейінгі АҚШ оккупациялық билігі (Әскери үкімет кеңсесі, АҚШ аймағы, OMGUS) мен Германия католик шіркеуі арасындағы байланысшы лауазымы ұсынылды, бұл да Стричтің ұсынысы бойынша болды, себебі Трумэн әкімшілігінің бірінші таңдауы Энтони Штраус бұл тағайындалудан бас тартқаннан кейін.
Соғыстан кейінгі Германия (19461951)
1946 жылы Папа Пий XII Мюнхты Германияға апостолдық визитор ретінде тағайындады. 1946 жылдан 1949 жылға дейін ол АҚШ қарулы күштерінің әскери викарийінің өкілі болып қызмет етті, ал 1949 жылдан 1951 жылға дейін Германиядағы апостолдық нунциатураның регенті болды. Фаргода 1947 жылдан бастап Лео Фердинанд Дворшак, көмекші епископ, апостолдық әкімші ретінде қызмет етті. Мюнх сонымен қатар Соғыс министрі Роберт П. Паттерсон тағайындаған "әскери губернатордың діни істер жөніндегі байланыс кеңесшісі" де болды. Неміс нунциатурасы 1946 жылы Чезаре Орсенигоның қайтысынан бері бос тұрды. Мюнх 1951 жылғы 6 наурызда нунций атағын алғанға дейін де-факто нунций рөлін атқарды.
Қайырымдылықпен бір әлем
Мюнхтың «Бір әлем – қайырымдылық» атты пасторлық хаты бөлімдер бойынша жарияланды (АҚШ-та алғаш рет 1946 жылдың қаңтарында, ал оккупацияланған Германияда бір жылдан кейін). «Бір әлемнің» қысқартылған нұсқалары, Мюнхтың неміс католиктерінің ұжымдық кінәсі және нацистер мен одақтас оккупациялық билік органдарының теңестірілуі туралы пікірлеріне баса назар аударатын, 1947 жылдың басында Германияда тарала бастады және неміс газеттеріндегі (рұқсатты немесе рұқсатсыз) тарату мен цитаталар арқылы жылдам тарады. «Бір әлем» діни және әлемдік басылымдарда немістердің Холокостқа қатысқандығын жоққа шығаратын мәлімдемелермен бірге пайда болды, әсіресе ұжымдық кінә тұжырымын жоққа шығарды. «Бір әлемде» Холокостқа жауаптылық тек «көзге көз» деген Мұса заңын жаңғыртқан бірнеше соғыс қылмыскерлеріне ғана тиесілі екені айтылды. Йозеф Херинг және басқа да соғыс қылмыскерлері өз жазбаларында «Бір әлемді» сілтеме ретінде пайдаланды. Мюнх 1946 жылдың қыркүйегінде жазған хатында: «Осы мырзалардың кейбіреулері өздерінің концлагерьде болғандарын пайдаланып, өздеріне тиесілі пайданы көруде, ал кейбіреулері жағымсыз өткені үшін онда болды» деп жазды. Бір өтемақы ісінде, Мюнхтың алыс туысы әскери соттан 2000 марка айыппұл төлеуге және бизнесін Варшавалық яһудиге қайтаруға үкім шығарғанда, Мюнх «көптеген қиындықтар мен әділетсіздіктер [денацификация нәтижесінде] туындайды» деп жазды. Мюнх сондай-ақ яһудилерді қамтитын дінаралық диалогқа қарсы болды, Германияда Христиандар мен Яһудилердің Ұлттық Конференциясы (NCCJ) және Христиандар мен Яһудилердің Халықаралық Конференциясы (ICCJ) сияқты ұйымдардың бөлімшелерін құруға қарсылық көрсетті. 1948 жылы NCCJ-ның Миннесоталық протестант пасторы Карл Зиетлоуға жазған хатында Мюнх ұйымды қажетсіз деп сипаттады, себебі: «антисемитизмге қатысты» ол «өте аз нәрсе тапты». Файердің сөзіне сәйкес, Мюнх пен Пий XII үшін де «басымдық Холокосттан аман қалғандар емес, соғыстың соңында үйлерінен қуылған Шығыс Еуропадағы неміс католик босқындарының жағдайы болды. Епископ Мюнх олардың тағдырын Холокост кезіндегі яһудилердің тағдырымен салыстыруға болатынын сезінді».
Соғыс қылмыстары үшін кешірім
Мюнх, Иоганн Нойхауслер сияқты басқа неміс және американ дін қызметкерлерімен бірге, Мюнхеннің көмекші епискобы, Кельннің кардиналы Йозеф Фрингс, нацистік соғыс қылмыскерлеріне кешірім жасау науқаны бойынша "басып алу билігінің өкілдерімен, басқа діни лидерлермен және сотталған соғыс қылмыскерлерімен тығыз байланыста болды". 1950 жылдың ақпан айында Пий XII Мюнхқа АҚШ армиясының Еуропалық командасының басшысы, генерал Томас Хардиге, айыпталған неміс соғыс қылмыскерлеріне кешірім беруді қолдайтын хат жазуды тапсырды. Барлық кешірім туралы шешімдерді қабылдауға оның соңғы сөз құқығы болды; жаңа тағайындамасымен, Мюнх Папаның тікелей өкілі ретінде сөйлеуге тиіс болды. Күнделігінде Мюнх медициналық тәжірибелерге немесе концентрациялық лагерьлердегі басқа да экстремалды әрекеттерге немесе құлдық еңбекке адамдарды депортациялауға тікелей қатысы жоқ соғыс қылмыскерлерінің жазаларын "күмәнді" деп санайтынын нақты айтты. Бұрын Мюнх жеке кешірім істеріне жиі араласқан, бірақ Ватиканға артық назар аудармауға немесе жария етуден сақтануға тырысқан. Ватикан Мюнхты АҚШ билігіне қарсы күштірек қысым көрсетуге шақырғанда, Мюнх Монтинидің орынбасарына (болашақ Папа Павел VI) Рим "өте қауіпті жағдайда" екенін ескертіп хат жазды. Файердің сөзіне сүйенсек, Мюнхтың сақтығы "Ватиканды бұрынғы нацистермен ашық байланыста болғандықтан сақтап қалды". Мюнх былай деп жазды: "Киелі Тақты араласуға кеңес беруге батылым болмады, әсіресе егер мұндай араласу кейіннен жұртқа белгілі болса". Мюнх көбінесе көлеңкеде жұмыс істеуді ұнатты; мысалы, Мюнхтың хатшыларының бірінен келген хатта Франц Ловенштейн әкесіне қажетті байланыс ақпараты берілді, "әрине, сіз оның атын сол мырзаларға жіберілетін хаттар мен хабарламалармен байланыстырмауыңыз керек". Мысалы, тұтқындармен тәжірибе жүргізгені үшін сотталған бұрынғы СС дәрігері Ханс Эйзельдің ісінде, 1948 жылдың жазында генерал Клеймен Мюнхтың араласуы Эйзельдің өлім жазасын (1948 жылдың маусымында жоспарланған) жеңілдетуіне және 1952 жылы Эйзельдің босатылуына әкелгеніне куәліктер бар.
Нунситура (19511959)
Мюнхтың апостолдық визитор лауазымы 1951 жылғы наурыз айында Одақтас жоғары комиссиясы Федеративтік Республикаға тәуелсіз сыртқы істер министрлігін құруға рұқсат берген кезде нунций дәрежесіне көтерілді. 1951 жылғы 9 наурызда Папа Пий XII епископ Мюнхты Германияға апостолдық нунций етіп тағайындады, оған архиепископ шені берілді. Мюнх бұрын Пий XII-нің өзі басқарған нунциатураны иеленуді үлкен мәртебе деп есептеді. Мюнх пен Пий XII 1947 жылғы ақпанда және 1948 және 1949 жылдардың күзінде кездесті; бастапқыда Мюнх (басқаларға жазған хаттарында) Пий XII-нің Германиядағы жағдайды түсінуіне ризашылық білдірсе де, кейіннен Папаның Германиядағы бұрынғы тәжірибелеріне тым көп сене кеткенін және оккупация мен секуляризацияның күшейе түсуінің салдарына «толыққанды түсінбегенін» айтты. 1953 жылы Римдегі Солтүстік Америка колледжінің ашылуында Пий XII Мюнхтың жанынан өтіп бара жатып, Мюнхтың Римге келуіне алғыс айтты және «кетіп бара жатқанда мені көруді ұмытпа» деп қосты.
Кардинальдық мәртебесі мен өлімі
1959 жылдың 14 желтоқсанында Папа Иоанн XXIII оны кардинал қылып тағайындады. Мюнх кардинал атанғанға дейін, 1959 жылдың 9 желтоқсанында Фарго епископы лауазымынан қанағаттамасын білдірді. Ол 1962 жылдың 15 ақпанында Римде қайтыс болды және Фаргода жерленді.
Шығу тегі
Мюнхтың Германиядағы жұмысының нәтижесіндегі құжаттары жақсы сақталған. Бұл оларды сол дәуірдегі неміс, американдық немесе Ватикан католиктерінің тарихшыларға "толық қолжетімді" болған өте сирек құжаттар жинағының біріне айналдырады. Мюнхтың өмірбаяуын жазған отец Колман Барридің сөзіне сәйкес, Мюнх 1959 жылғы желтоқсанда нунций қызметінен зейнеткерлікке шыққанда құжаттарын Римге алып кеткен. Ол 1962 жылы 15 ақпанда қайтыс болғаннан кейін, құжаттар 1962 жылы діншілік архивіне қайтарылды. Мюнх қайтыс болғаннан кейін, 1951 жылдан бері Бонн нунциатурасының хатшысы болған Ильга Браун қарындас құжаттарды тапты. Ол Фарго епископы Лео Дворшак шақыруымен құжаттарды ұйымдастырумен айналысты және 1963 жылға дейін осы жұмысты жалғастырды.
Мазмұны
Қағаздардың арасында 1946 жылдан 1959 жылға дейін неміс католиктерінен он мыңдаған хаттар (және Мюнхтың жауаптары) бар, олардың көпшілігі сотталған католик соғыс қылмыскерлері Мюнхтың көмегін іздеп, нацистік тазалау туралы үкімдерін қайта қарауға, түрме жазаларын жеңілдетуге немесе АҚШ-қа эмиграциялауға тырысқан. Мюнхтың хат алмасуы өте кең болды, 1956 жылы шамамен 15 000 хат түсті; бірақ олардың ішінде Холокостты тікелей атап көрсеткені тек 300-і ғана болды. Сонымен қатар, Мюнх АҚШ католиктерінен және әскери үкімет шенеуніктерден антисемитизм, Холокост және оның құрбан болғандары сияқты тыйым салынған тақырыптар туралы ашық пікір білдірген шамамен 100 хат алды. Тағы бір хатта католик әскерінің майоры, қатардағы еврейлер "ой-сананы бақылайтын" лауазымдарға өсуге тырысқандарын жазды.
Күнделік
Мюнх күнделік жазатын, онда соғыстан кейінгі маңызды басшылармен болған әңгімелерінің естеліктерін жиі тіркеп отырды. Мысалы, Мюнх күнделігінде бұрынғы президент Герберт Гувердің Мюнхқа "кем дегенде жиырма жыл бойы азамат болмаған эмигранттарға Германияда саясатты қалыптастыруға және іске асыруға рұқсат берілмеуі керек" деген пікірін айтқанын жазды. Сондай-ақ, Мюнх Франкфурт банкирі, заңсыз валюта операциялары жасады деген айыппен сотталған Франц Куепперсті "еврей адвокаттарының құрбаны" деп атады. Мюнхтің үнемі қызығушылығын тудырған мәселе – оның "1939 жылғылар" деп атаған тобы: 1933 немесе 1934 жылы Германиядан қашқан, 1939 жылы АҚШ азаматтығын алған және содан кейін АҚШ Қарулы күштеріне қатысқан еврейлер. Мюнх олардың "жеңілген жауға барлық мүмкін жолдармен кек алуға тырысқандарына" сенді. Гранд Вэлли мемлекеттік университетінің профессоры Майкл Отт бұл еңбекті "Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Холокостқа қатысты Рим-католик шіркеуінің саясаты мен әрекеттері туралы зерттеулерге жасалған маңызды үлес" деп бағалайды. Стоунхилл колледжінің профессоры Кевин Спайсер бұл жұмысты "көрнекті және жақсы зерттелген зерттеу" деп сипаттайды. Британ Колумбия университетінің профессоры Джон Конвей оның Мюнхтің материалдарын пайдаланғанын жоғары бағаласа да, "оның кітабы Ватиканның архивінің қолжетімсіздігінен зардап шегеді, өйткені Пий XII билік еткен кезеңге қатысты құжаттар, өкінішке орай, әлі де жабық" деп атап өтеді.