Кіріспе

Португалиядағы ұлттық парк Пенеда-Гереш ұлттық паркі (Parque Nacional da Peneda Gerês, ˈpaɾkɨ nɐsjuˈnal dɐ pɨˈneðɐ ʒɨˈɾeʃ), сонымен қатар жай ғана Гереш деп аталады, Португалияның солтүстігінде орналасқан ұлттық парк. 1971 жылдың мамыр айында құрылған бұл Португалиядағы ең көне қорғалған аймақ және жалғыз ұлттық парк. Ол ауданымен , Виана-ду-Кастелу, Брага және Вила-Реал аудандарын алып жатыр, сонымен қатар солтүстікте Испанияның Байша-Лимиа – Серра-ду-Шуреш табиғи паркімен шектеседі, олар ЮНЕСКО-ның Гереш-Шуреш биосфералық қорығын құрайды. Пенеда-Гереш паркі өзінің екі негізгі граниттік массиві – Серра-да-Пенеда және Серра-ду-Герештің атымен аталады, олар Серра-Амарела және Серра-ду-Соажумен бірге парктің ең биік шыңдарын құрайды. Ал биік ағыс суларымен кесілген тік аңғарларда шұрайлы, ылғалды жапырақты және емен мен қарағайдың аралас ормандары өседі, бұл Португалияның еуропалық атлантикалық флорасының соңғы бекіністерінің бірі болып табылады, бұл Жерорта теңізінің дамуымен қарама-қайшы келеді. Паркте сонымен қатар 220-ға жуық омыртқалы жануарлардың түрі қоныстанды, олардың кейбіреулері – Пиреней десманы, Пиреней бақасы немесе алтын жолақты саламандр сияқты – тек Пиреней түбегіне ғана тән. Қазіргі парктің орналасқан жерінің ұзақ тарихы бар, оны көптеген мегалиттік құрылыстар мен римдік қалдықтар көрсетеді. Қазіргі уақытта кішкентай ауылдарда 9 мыңға жуық адам тұрады. Парктің мақсаты – топырақ, су, флора, фауна және ландшафтты қорғау, сонымен қатар оның адам және табиғи ресурстар үшін құндылығын сақтау.

Биометрия

Ривас Мартинес Серра-ду-Гереш және Серра-да-Кабрейра тауларының етегін (Тамге, Аве және Кавадо су алаптарының төменгі жағындағы жерлерді) Еуро-Сибирь және Жерорта теңізі аймақтары арасындағы шекара деп белгіледі, соның арқасында Ұлттық саябаққа гүлдік және фитогеографиялық жағынан зор маңыз берілді.

Флора

Серра-ду-Гереш, Серра-Амарела, Серра-ду-Пенеда және Серра-ду-Соажу, сондай-ақ Моурела және Кастро Лаборейро үстірттерінің биомассалық жабынуында төрт ерекше биом басым: емен орманы, бұталы өсімдіктер, батпақтар және су жағалауындағы өсімдіктер. Серра және Карвалью (1989) жүргізген зерттеулерде қысымға ұшыраған және құрып бара жатқан 627 гүл түрі анықталды, олардың ішінде екі дәрілік өсімдік: тутан (Hypericum androsaemum) және күнқоресін (Drosera rotundifolia). Паркте мекендейтін түрлерге қатысты жүргізілген көптеген зерттеулер дәстүрлі түрде парктің "жүрегі" деп танылатын Матас-де-Альбергария/Пальейрос аймағында шоғырландырылған. Порту университеті мен Миньо университетінің ғылым факультетінің жұмысы бірнеше сүтқоректілерге (Пиреней десманы, еуропалық сусар, елік және жабайы шошқа), сондай-ақ бауырыштар мен балықтарға арналған. Осы арада, Иберия қасқыры (Canis lupus signatus) популяциясы сияқты басқа сүтқоректілердің саны адамдардың енуінен азайып, қалдықтары шектеулі. Атап айту керек, Гарано (немесе Минхо) – бұл кішкентай жылқы тұқымы, олар негізінен жабайы жерде өмір сүретін Галисия понилері мен Андалусия жылқысының ата-бабалары, бірақ адамдардан қорқушылық танытпайтын жайлы тұқым. Бұл басқару жоспары биологиялық әртүрлілікті сақтау және жабайы табиғатты қорғау қағидаларын біріктіруге негізделген. Жоспар қорғалатын аумақ туралы барлық қолдағы ақпарат пен әдебиеттің жаңартылған жиынтығына сүйенген.

Адам географиясы

Норте аймағындағы өсім әртүрлі болғанымен, Пенеда-Гереш ұлттық паркінің шегіндегі әкімшілік бірліктерде (1981–1991) халық санының жалпы азаюы байқалды. Мелгасу (16,8%), Аркос-де-Валдевес (13,4%), Понте-да-Барка (6,1%), Террас-де-Буру (7,2%) және Монталегре (20,3%) муниципалитеттерінде осы тенденция көрінді. 1991 жылғы халық санауы бойынша 9 099 адам тұрғын тіркелді, бұл 1981 жылы тіркелген 10 849 адамнан 16% кем. Азаматтық округтер арасында оң немесе теріс өзгерістер жоқ; PNPG билігіне кіретін азаматтық округтерде халық саны 0,8% (Вилар-да-Вейга) көрсеткіштен 38,6% (Сезелхе) дейін төмендеді. Бұл тұрғындар көбінесе әртүрлі шоғырланған жерлерде орналасқан: бір-бірінен оқшауланған шағын топтар; жолдар бойындағы ғимараттардың кеңеюі; жекелеген шағын топтар; жайылымдардағы ауылшаруашылық жолдары бойындағы құрылыстар; және жайылымдармен бөлінген үш немесе одан көп үйлер. Осының салдарынан алты біртекті аймақ анықталды:
Кастро Лабориро және Рио Лабориро аңғары – шағын шоғырланған жерлерден тұрады, олардың арасы аз қашықтықта. Таулы қауымдардың тұрғындары үшін жылдың бір бөлігін екі жерде өткізу, әсіресе Кастро Лабориро маңында, әлі де кең таралған. Пасхадан Рождествоға дейін тұрғындар теңіз деңгейінен 1000 метрден жоғары орналасқан үйлерде тұратын, branda (португал тілінен "brando" – жұмсақ, тыныш) деп аталатын жерлерде өмір сүрді. Жылдың қалған бөлігінде осы тұрғындар өзен аңғарындағы үйлерде тұратын, олар inverneira (португал тілінен "Inverno" – қыс) деп аталды; Serras da Peneda және Serras do Soajo – әртүрлі жазғы және қысқы тұрақтары бар шағын малшылық шоғырланған жерлер. Сонымен қатар, 2015 жылы ғылым үшін жаңа көбелек түрі – Isotrias penedana ашылды.

Экономика

Парк аумағында тұратын тұрғындардың қызметінде басымдық беретін экономикалық сектор – бірінші сектор. Ауыл шаруашылығы қиындықтарға тап болса да, ол екінші және үшінші секторлардан асып түседі, олар Террас де Буро және Понте да Баркадан басқа маңызды емес. Аймаққа қол жеткізудің қиындығы және сыртқы инвестициялардың төмендеуі осы аймақтағы қызметті негізінен орман шаруашылығын зерттеуге, су электр станцияларын қолдауға және туризмге шоғырландырды. Нан пісіру, құрылыс және ағаш өңдеу сияқты бірнеше ірі кәсіпорын болғанымен, көпшілігі жергілікті тұтынуды немесе эпизодтық сатуды қамтамасыз ететін шағын жеке кәсіпкерлер. Көптеген жағдайда қолөнершілер жойылып, олардың орнына жаппай өндіріс немесе олармен салыстыруға болатын сатушылар келген жоқ. BASP Peneda Gerês ұлттық паркінің құрамына кіреді, себебі ол табиғатпен үйлесімде шаруашылықты жүргізеді. 2018 жылы әлемде болған 57 GIAHS-тің тек алтауы ғана Еуропада белгіленді. Барросаның жергілікті тұқымдық ірі қара малдары, 100 см-ден астам ұзын, иілген мүйіздері бар. Мал дәстүрлі жайылымдар мен батпақтарда еркін жайылып, олардың денсаулығы үшін қолайлы жағдайлар жасалған. Мал осы жерлерге тән табиғаттың тазалығынан ләззат алады, ландшафтты сақтауға және биологиялық әртүрлілікті сақтауға, сондай-ақ ауылдық экономиканың тұрақтылығына үлкен үлес қосады. Барроса малдарының ежелгі генетикалық мұрасының арқасында кеңінен зерттелді.

Туризм

Парк туризмді бір мезгілде дамытуға және бақылауға тырысады, себебі парктің табиғаты туристердің көп ағынына төтеп бере алмайды. Осыған байланысты алты шағын кемпинг аймағы бар және бірнеше жаяу жолдары белгіленген, сондықтан ең қызықты орындардың көптегенін табу оңай, мысалы Кастро Лаборейру және Кальседониядағы кастролар, сондай-ақ Питоэс-дас-Жуниас монастыры. Мезиодағы жол жергілікті ерекшеліктерді сипаттауда ерекше маңызға ие. Көптеген адамдар негізгі жолдарға жақын орналасқан жерлерге барады. Олардың көпшілігі Солтүстік Португалия халқының дінге деген сенімімен байланысты, атап айтқанда Сеньора-да-Пенеда және Сан-Бенту-да-Порта-Абертадағы қасиетті орындары. Соажу және Линдосо сияқты жерлерде граниттен салынған кішкентай дәстүрлі астық сақтау қоймалары – эспигейрулар (португал тілінен алынған *espiga* сөзінен, «дән/бас» деген мағынада) бар. Соажу – Пенеда тауларының бір беткейінде орналасқан, типикалық португалдық ауыл. 24 эспигейру гранитті тақтаға орнатылған және бүгінге дейін жүгеріні кептіру үшін қолданылады. Ең танымал және көп талданған екі нысан – көптеген сарқырамалар, соның ішінде Портела-ду-Омендегі ескі шекаралық бекетке жақын орналасқан сарқырама, және Виларинью-дас-Фурнас ауылы, Виларинью-дас-Фурнас тоғаны жеткілікті деңгейде төмен болғанда, сондай-ақ Араду өзені бойындағы сарқырамалар. Шаруашылық жануарлары да назар аударуға лайық. Автохтондық Барроса және кішкентай Кашена малдары, шаруашылықта пайдаланылатын, қазіргі уақытта құрып кету қаупі төніп тұр, себебі олардың пайдалылығын жоғалтып жатыр; сондай-ақ Кастро Лаборейру иті, аң аулауға арналған ит.