Кіріспе

Шахматта қарсы шабуыл (немесе контр-шабуыл) – бұл шабуылға жауап ретінде жасалатын шабуыл тактикасы, әсіресе алғашқы шабуылды тоқтатып, өзі шабуыл жасайтын немесе басқа бір фигурадан жасырын шабуылды ашатын фигура бұғаттаған кезде қолданылады. Кейде бұл термин патшаның шабуылдан қашып, басқа бір фигурадан жасырын шабуылды ашатын жағдайларды да қамтиды (мұндай жағдай «патшалық шабуыл» деп те аталады); бірақ алғашқы шабуыл жасаған фигураны ұстау жағдайларында көбінесе қолданылмайды. Қарсы шабуыл – екі ханышаға қарсы бір ханыша, немесе ханыша мен пішке қарсы ханыша сияқты кейбір ойын соңында жеңіске жету үшін маңызды тактика болып табылады. Мұндай жағдайларда қарсыластар тұрақты шабуыл жасауға тырысады, ал кейде күшті жақ оны тек қарсы шабуыл арқылы тоқтатуға мүмкіндік алады.

Мысалдар

Ойындарда кейде қарсы тексерулер кездеседі. Бұл, екі патшайымға қарсы бір патшайым, немесе патшайым мен пішке қарсы патшайым сияқты жеңіске жетуге қажетті соңғы ойындардағы маңызды тактика болып табылады, онда қарсыластың бірнеше тексерулерін тоқтату және патшайымдардың айырбасталуын күштеу үшін қолданылады. Сондай-ақ, бұл кейбір шахмат есептерінде де қолданылады.

Ботвинник пен Минев арасындағы ойын

Кроссты тексерулер нақты ойын кезінде сирек кездеседі, бірақ олар бола береді, және кейбір ойын аяқтарында, әсіресе патшайымдар ойын аяқтарында, олар өте маңызды. Оң жақта көрсетілген позиция – 1954 жылғы Амстердам Олимпиадасында Михаил Ботвинник пен Николай Минев арасындағы ойынның әйгілі патшайымдар ойын аяғындағы соңғы позиция. Көрсетілген жағдайда, 91. Kc5!! соңынан, қаралар жеңілісті қабылдады, себебі 91. Qc7+, 91. Qg1+, 91. Qf2+ және 91. Qc2+ сияқты үміттендіретін тексерулерге 92. Qc6+, 92. Qd4+, 92. Qd4+ және 92. Qc4+ қарсы тексерулерімен жауап беріледі, сәйкесінше, барлық жағдайларда патшайымдардың алмасуына мәжбүр етеді, бұл пешканың жоғарылатылуына және негізгі шахматпен ойынды жеңуге әкеледі. Бұл патшайымдар ойын аяқтарындағы маңызды тақырып: нашар жақ көбінесе тексерулер сериясын ұсынады, және олардың осындай қарсы тексерулерді жеңілдетуден сақтанулары жиі маңызды. Егер қара патшайым пешканы тексерудің орнына шабуыл жасаса, ешқандай пайдасы болмайды, себебі пешканың жоғарылау алаңы оның патшайымымен қорғалған.

Екі патшайым бір патшаға қарсы

Ботвинник–Равинский партиясының сол жағындағы позицияда қаралар жеңілісті қабылдады. Ойын соңының тақталық есептеуі бойынша ең дұрыс ойын: 126. Kb3 127. Qf7+ Ka4 128. g8=Q Qg4+ 129. Kh6 Qh4+ 130. Kg7 Qg3+ 131. Kf8 Qd6+ 132. Qe7 Qh6+ 133. Qg7 Qf4+ 134. Qgf7 Qb8+ және осымен оң жақтағы позицияға жетіледі. Содан кейін 135-ші жүрісте Qee8+ (немесе Qfe8+) шабуылмен патша мен ферзьді бірдей қауіпке тікелейді, материалдық алмасуға мәжбүрлейді және ойынды жеңіп алады.

Андерсон проблемасы, 1919 жыл

Кросс-тесттер нақты ойында сирек кездеседі, бірақ шахматтық есептерде жиі қолданылады, себебі олардың шешімі көбінесе күрделі болады. Оң жақта көрсетілген есепте ақ фигуралар екі жүруде кез келген қорғанысқа қарсы шах және мат беруі керек. Авторы – Г. Ф. Андерсон, алғаш рет 1919 жылы Il Secolo басылымында жарияланды. Шешім: 1. Kd6, 2. Qb7# болып шах мәжбүрлеу арқылы, қара патшаға екі қашу алаңы қалдырады, ал екі нұсқасы осы қашу алаңдарын пайдаланады: 1...Kb6 2. Bc2# және 1...Kb4 2. Kxc6#. Қалған екі қорғаныс шешім ақ патшаны шахқа салу мүмкіндігін пайдаланады, ал оларға қарсы шахпен жауап беріледі: 1...Rg6+ 2. Be6# және 1...Rd3+ 2. Bd5#.

Андерсонның проблемасы, 1961 жыл

Оң жақтағы проблема, сонымен қатар Г. Ф. Андерсонның (алғаш рет 1961 жылы The Observer газетінде жарияланған) және екі қадамда мат болатын, кемінде бес өзара тексеруге ие. Шешімі – 1. Qb6 (қорқыту: 2. Ne4#), келесі нұсқалармен:

1 exf6+ 2. Nb7#
1 exd6+ 2. Nd7#
1 Nd4+ 2. Rf5#
1 Nxd6+ 2. Nd3#
1 Nf басқа + 2. Ne4#
1 Kxf6 2. Qb2#
1 Kxd6 2. Rd4#