Антарктидада көлік құралдары және инфрақұрылымы

Кіріспе

Антарктидадағы көлік құралдары

Антарктидада көлік құралдарының дамуы, бұрынғы саяхатшылардың Антарктиданың шалғай, оқшауланған аймағын жаяу өтуінен басталып, қазір адамзаттың технологиялық жетістіктерінің арқасында әуе, су және құрлық арқылы ыңғайлы әрі жылдам тасымалдау мүмкіндігіне қол жеткізді. Антарктида сияқты қашықт аймақтағы көлік технологияларының жолаушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін өте төмен температура мен үздіксіз желге төтеп бере алуы қажет. Антарктиканың экологиялық жүйесінің нәзік болуына байланысты, көлік қозғалысы шектеулі болуы керек, ал экологиялық ізді азайту үшін тұрақты көлік технологияларын пайдалану қажет. Құрлық, су және әуе көлігінің инфрақұрылымы қауіпсіз және тұрақты болуы тиіс. Қазіргі таңда мыңдаған туристер мен жүздеген ғалымдар Антарктиканың көлік жүйесіне жыл сайын сеніп жүзеге асырып отыр.

Жолдар

Антарктидадағы жолдарға жел үнемі қар жауып тұрады. Оңтүстік полюс трассасы (МакМурдо – Оңтүстік полюс тас жолы) шамамен ұзын және жағалаудағы АҚШ-тың МакМурдо станциясын Амундсен-Скотт Оңтүстік полюс станциясына қосып тұрады. Ол қарды тегістеу арқылы және жарықтарды пайдаланып салынған, бірақ асфальтталмаған. Жолды белгілейтін тулар қойылған. Сонымен қатар, АҚШ-тың Антарктика бағдарламасы оңтүстік жаз мезгілінде екі мұз жолын күтіп ұстайды. Біреуі Росс мұздық шельфіндегі Пегасус алаңына қатынауды қамтамасыз етеді. Пегасус алаңы мен МакМурдо станциясы арасындағы мұз жолы шамамен 14 миль (23 км) қашықтықта. Екінші жол теңіз мұзындағы Мұз жолағына (Ice Runway) жетеді. Мұз жолағы мен МакМурдо станциясы арасындағы жолдың ұзындығы, мұздың тұрақтылығы сияқты көптеген факторларға байланысты жылдан жылға өзгереді. Бұл жолдар МакМурдо станциясын, Скотт базасын және Амундсен-Скотт Оңтүстік полюс станциясын жабдықтау үшін өте маңызды.

Көлік құралдары

Жол инфрақұрылымының жетіспеушілігі және нашар сапасы дәстүрлі көлік құралдарымен құрлықтағы көлікті шектейді. Антарктика жағдайында доңгелекті стандартты автомобильдің мүмкіндігі өте шектеулі. Ғылыми базалар көбінесе мұхитқа жақын қардан тазаланған аймақтарда (оазистерде) салынды. Бұл станциялардың маңында және қатты қар немесе мұз үстінде доңгелекті көліктер жүре алады, бірақ терең және жұмсақ қарда стандартты доңгелекті көлік жүре алмайды. Осы шектеулерге байланысты, Антарктидада шынжырлы көліктер басымдыққа ие болды. 1997 жылы екі арнайы автомобиль, өте үлкен доңгелектері және төмен доңгелек қысымымен, Антарктиканың жоғары платосына шықты, бұл доңгелекті көліктердің Антарктикада тиімді саяхаттау үшін қолданылуы мүмкін екенін көрсетті. Маусон станциясы Антарктидада қолданылған алғашқы серийлік автомобильдер – классикалық Volkswagen Beetle көліктерін пайдалана бастады. Олардың біріншісі "Антарктика 1" деп аталды. 1997 жылдың желтоқсанынан 1998 жылдың ақпанына дейін екі AT44 4x4 көлігі (Исландияда Arctic Trucks құрастырған, доңгелектерінің биіктігі 44 дюйм) Швециялық поляр институтының (SWEA) экспедициясына қосылды. Көліктер адамдар мен жабдықтарды мұздықтан WASA станциясына тасымалдау, қарды сканерлеу және Антарктика платосында 76°S 8°03'W координаталарында бұрғылау экспедициясын қолдау үшін пайдаланылды. Бұл Антарктиканың жоғары платосында доңгелекті көліктердің сәтті саяхаттаған алғашқы жағдайы. 2005 жылы алты адамнан тұратын команда Ice Challenger экспедициясына қатысты. Арнайы жасалған алты доңгелекті көлікте команда Patriot Hills жағалауынан Оңтүстік полюске дейінгі саяхатын 69 сағатта аяқтады, бұл бұрынғы 24 күндік рекордты оңай жеңді. Олар 2005 жылдың 12 желтоқсанында Оңтүстік полюске жетті. Экспедицияға Эндрю Риган, Джейсон Де Картерет, Эндрю Мун, Ричард Гриффитс, Гуннар Эгильссон және Эндрю Майлз қатысты. Экспедиция континентте доңгелекті көліктің ғана емес, сонымен қатар көбінесе тиімдірек екенін көрсетті. Экспедиция сонымен қатар жаһандық жылыну және климаттың өзгеруі туралы хабардарлықты арттыруды мақсат етті. 2008 жылдың желтоқсанынан 2009 жылдың ақпанына дейін төрт AT44 4x4 көлігі Amundsen Omega 3 компаниясының шаңғы жарысын қолдау үшін S82° 41' E17° 43' координаталарынан Оңтүстік полюске дейін пайдаланылды. ББС Бен Фогл мен Джеймс Крэкнеллдің қатысуымен осы жарыс туралы "Жынық мұз үстінде" атты фильм түсірілді. Көліктер Ново әуе базасынан S70° 49' E11° 38' координаталарынан старт алып, Шчербаков тау жотасындағы жартастар арқылы платоға жол ашты, шаңғы жарысының басталу сызығына жуық келді. Қайта оралу жолында әр көлік шамамен аралықты жүріп өтті, жолда бір жанармай қоймасы болды. 2008 жылдан қазірге дейін (2015 жылғы желтоқсан) әр маусымда доңгелекті көліктер, AT44 4x4 және AT44 6x6 түрлі бейүкіметтік ұйымдар мен ғылыми экспедициялар/жобаларды қолдау үшін, рейстерді, жанармай құюды, түсіруді, шаңғышыларды, мотоциклшілерді, тракторды, қар үлгілерін жинау және тағы да басқаларын қолдау үшін пайдаланылды. Антарктика платосында жүріп өткен жалпы қашықтық асып кетті, және сүйреу қуаты көптеген шынжырлы көліктерге қарағанда төмен болса да, доңгелекті көліктер жылдамдықты арттырып, отынды азайтады, бұл кейбір экспедициялар/жобалар үшін тиімді нұсқа. Эндрю Риган мен Эндрю Мун басқарған екінші экспедиция 2010 жылдың қарашасында жолға шықты. Ай Реган Транс-Антарктикалық экспедициясы екі алты доңгелекті көлік пен Lotus компаниясы жасаған Concept Ice Vehicle көлігін пайдаланып, континентті екі рет кесіп өтті. Бұл жолы экспедиция тобы Антарктика аймағының жаһандық экологиялық маңыздылығы туралы хабардарлықты арттыру және биоотынның тиімді және экологиялық таза нұсқа бола алатынын көрсету үшін экспедицияны пайдаланды.

The scarcity and poor quality of road infrastructure limits land transportation by conventional vehicles. A normal car on tires has very limited capability in Antarctic conditions. Scientific bases are often built on snow free areas (oases) close to the
ocean. Around these stations and on a hard packed snow or ice, tire based vehicles can drive but on deeper and softer snow, a normal tire based vehicle cannot travel. Due to these limitations, vehicles on belts have been the preferred option in Antarctica. In 1997, two specialized cars with very large tires running tire pressure as low as travelled onto the high Antarctica Plateau, giving strong indication that tire based vehicles could be an option for efficient travelling in Antarctica. Mawson Station started using classic Volkswagen Beetles, the first production cars to be used in Antarctica. The first of these was named "Antarctica 1". In December 1997 into February 1998 two AT44, 4x4 cars (built in Iceland by Arctic Trucks with tire size of 44 inch tall) joined an expedition by the Swedish Polar Institution (SWEA). The cars got used to transport people and supplies from the Ice shelf to WASA station, to perform scanning of the snow and support a drilling expedition to on the Antarctica Plateau 76°S 8°03'W. This is the first time tire based vehicles successfully travel on the Antarctica high plateau. In 2005, a team of six people took part in the Ice Challenger Expedition. Travelling in a specially designed six wheel drive vehicle, the team completed the journey from the Antarctic coast at Patriot Hills to the geographic South Pole in 69 hours. In doing so they easily beat the previous record of 24 days. They arrived at the South Pole on December 12, 2005. The team members on that expedition were Andrew Regan, Jason De Carteret, Andrew Moon, Richard Griffiths, Gunnar Egilsson and Andrew Miles. The expedition successfully showed that wheeled transport on the continent is not only possible but also often more practical. The expedition also hoped to raise awareness about global warming and climate change. From start of December 2008 into February 2009, four AT44, 4x4 cars were used to support a ski race by Amundsen Omega 3, from S82° 41' E17° 43' to South Pole. A film was made of this race by BBC called "On Thin Ice" with Ben Fogle and James Cracknell. The cars started from Novo airbase at S70° 49' E11° 38', establish a route onto the plateau through the crevasse areas in the Shcherbakov Mountain Range driving nearly to the start line of the ski race. For the return journey each car covered between with one fuel depot on the way. From 2008 to date (Dec 2015) tire based cars, AT44 4x4 and AT44 6x6 have been used every season to support various NGO and scientific expedition/projects, supporting flights, fuel drops, filming, skiers, biker, a tractor, collecting snow samples and more. The combined distance covered on the Antarctica Plateau is over and even though towing capacity is much lower than for most belt based vehicles, the tire based cars multiply the travel speed and use only a fraction of the fuel making this an option for some expeditions/projects. A second expedition led by Andrew Regan and Andrew Moon departed in November 2010. The Moon Regan Trans Antarctic Expedition this time traversed the entire continent twice, using two six wheel drive vehicles and a Concept Ice Vehicle designed by Lotus. This time the team used the expedition to raise awareness about the global environmental importance of the Antarctic region and to show that biofuel can be a viable and environmentally friendly option.

Су көлігі

Антарктидадағы жалғыз порты МакМердо станциясында орналасқан. Жағалаудағы стансалардың көпшілігі теңізге шығуға арналған тұрақтарға ие, ал жүкті кемеден жағаға шағын қайықтар, баржалар және тікұшақтар арқылы тасымалдайды. Аз ғана стансаларда қарапайым кемежай құрылған. Порттағы барлық кемелер Антарктика шартының 7-бабына сәйкес тексеруден өтеді. Теңіздегі тұрақтар сирек және үздіріссіз болғанымен, мұзға арналған қайықтар үшін – көтерілетін келілері және ұзын жағалау сызықтары бар желкенді қайықтар үшін ешқандай қиындық тудырмайды. МакМердо станциясы, Палмер станциясы; рұқсатсыз мемлекеттік пайдалануға тыйым салынған (құжаттарды "Құқықтық жүйе" бөлімінен қараңыз). Жаз айларында (қаңтар–наурыз) Антарктида түбегіне үлкен моторлы кемелерден бастап шағын желкенді яхталарға дейін көптеген туристік қайықтар келеді. Олардың көпшілігі Аргентинаның Ушуая қаласында орналасқан.

Әуе көлігі

Антарктидадағы көлік әуе арқылы, қанатты ұшақтар мен тікұшақтарды пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Қону-көтеру жолақтары мен тікұшақ алаңдарын қардан таза ұстау қажет. Антарктидада 20 әуежай бар, бірақ онда жалпы қолжетімді әуежайлар немесе қону алаңдары жоқ. Антарктика шартының тараптары болып табылатын 16 мемлекеттік үкімет басқаратын 30 станцияда тікұшақтар мен/немесе қанатты ұшақтар үшін қону мүмкіндігі бар; коммерциялық мекемелер екі қосымша әуе қызметін пайдаланады. 27 станцияда тікұшақ алаңдары бар; 15 жердегі қону-көтеру жолақтары тас, теңіз мұзы, көк мұз немесе дөңгелекті қанатты ұшақтарды қонуға жарамды тығыз қардан тұрады; олардың біреуі ұзындығынан асады, алтауы ұзындығы аралығында, үшеуі ұзындығы аралығында, үшеуі ұзындығынан кем және екеуінің ұзындығы белгісіз; шаңғымен жабдықталған қанатты ұшақтарды пайдалануға шектелген қар үстіндегі шаңғы жолдары тағы 15 жерде бар; олардың төртеуі 3 км-ден аса ұзын, үшеуі 2 км мен 3 км аралығында, екеуі 1 км мен 2 км аралығында, екеуі 1 км-ден кем, ал қалған төртеуінің мәліметтері жоқ. Антарктика әуежайларының жұмысына қатысты ауыр шектеулер мен шарттар бар, олардың себебі – экстремалды маусымдық және географиялық жағдайлар; олар ИКАО стандарттарына сай келмейді және қону үшін тиісті мемлекеттік немесе мемлекеттік емес ұйымның алдын ала келісімі қажет (1999 ж. бағасы). Қысқы қараңғылықта континентке жасалатын рейстер әдетте тек төтенше жағдайларда ғана жүзеге асырылады, ал қону жолағын белгілеу үшін жанар майы бар баралар от жағылады. 2008 жылдың 11 қыркүйегінде АҚШ Әуе күштерінің C-17 Globemaster III ұшағы түнгі көру көзілдірігін пайдалана отырып, Антарктидаға алғаш рет сәтті қонды. 2001 жылдың сәуірінде доктор Рональд Шеменски панкреатитке шалдыққандықтан Амундсен-Скотт Оңтүстік полюс станциясынан жедел эвакуациялау қажет болды. Ауа райының нашарлауына байланысты үш C-130 Hercules ұшағы соңғы рейсінен бұрылып қайтты. Содан кейін ұйымдастырушылар Калгаридегі (Альберта штаты) Kenn Borek Air компаниясына жүгінді. Калгариден екі де Хавилленд Twin Otter ұшағы жіберілді, біреуі резервтік болды. Twin Otter ұшақтары Канаданың солтүстігі үшін арнайы жасалған, ал Kenn Borek Air компаниясының ұраны – "Кез келген жерде, кез келген уақытта, бүкіл әлем бойынша". Миссия сәтті аяқталды, бірақ қиындықтар мен кемшіліктерсіз емес. Жердегі экипаждар сол кездегі төмен температурада жұмыс істеуге арналмаған тіректі техникамен қону-көтеру жолағын жасауға мәжбүр болды, ұшақтың басқару жүйесі қонғаннан кейін жақтаулар қатып қалғандықтан "жөндеуден" өтті, ал суықтан аспаптардың дұрыс жұмыс істемейтіні анықталды. Олар "көкжиектегі әлсіз қызғылт сызықты" көргенде, дұрыс бағытта бара жатқанын түсінді. Бұл қыста Оңтүстік полюстен жасалған алғашқы құтқару операциясы болды. Канада "Otter" экипажының батылдығы үшін марапаттады. 2021 жылы португалдық Hi Fly чартерлік авиакомпаниясына тиесілі Airbus A340 ұшағы Антарктидаға алғаш рет қонды.

Transport in Antarctica takes place by air, using fixed wing aircraft and helicopters. Runways and helicopter pads have to be kept snow free to ensure safe take off and landing conditions. Antarctica has 20 airports, but there are no developed public access airports or landing facilities. Thirty stations, operated by 16 national governments party to the Antarctic Treaty, have landing facilities for either helicopters and/or fixed wing aircraft; commercial enterprises operate two additional air facilities. Helicopter pads are available at 27 stations; runways at 15 locations are gravel, sea ice, blue ice, or compacted snow suitable for landing wheeled, fixed wing aircraft; of these, one is greater than in length, six are between in length, three are between in length, three are less than in length, and two are of unknown length; snow surface skiways, limited to use by ski equipped, fixed wing aircraft, are available at another 15 locations; of these, four are greater than 3 km in length, three are between 2 km and 3 km in length, two are between 1 km and 2 km in length, two are less than 1 km in length, and data is unavailable for the remaining four. Antarctic airports are subject to severe restrictions and limitations resulting from extreme seasonal and geographic conditions; they do not meet ICAO standards, and advance approval from the respective governmental or nongovernmental operating organization is required for landing (1999 est.) Flights to the continent in the permanent darkness of the winter are normally only undertaken in an emergency, with burning barrels of fuel to outline a runway. On September 11, 2008, a United States Air Force C 17 Globemaster III successfully completed the first landing in Antarctica using night vision goggles at Pegasus Field. In April 2001 an emergency evacuation of Dr. Ronald Shemenski was needed from Amundsen–Scott South Pole Station when he contracted pancreatitis. Three C 130 Hercules were called back before their final leg because of weather. Organizers then called on Kenn Borek Air based in Calgary, Alberta. Two de Havilland Twin Otters were dispatched out of Calgary with one being back up. Twin Otters are specifically designed for the Canadian north and Kenn Borek Air's motto is "Anywhere, Anytime, World Wide". The mission was a success but not without difficulties and drawbacks. Ground crews needed to create a runway with tracked equipment not designed to operate in the low temperatures at that time of year, the aircraft controls had to be "jerry rigged" when the flaps were frozen in position after landing, and instruments were not reliable because of the cold. When they saw a "faint pink line on the horizon" they knew they were going in the right direction. This was the first rescue from the South Pole during winter. Canada honoured the Otter crew for bravery. In 2021, an Airbus A340 aeroplane operated by Portuguese charter airline Hi Fly landed in Antarctica for the first time.