Кіріспе
Антарктика географиясы оның оңтүстік полюстік орналасуымен және, демек, мұзымен ерекшеленеді. Жердің оңтүстік жарты шарында орналасқан Антарктика құрлығы Оңтүстік полюстің айналасында асимметриялық түрде және көбінесе Антарктика шеңберінен оңтүстікке қарай орналасқан. Оны Оңтүстік (немесе Антарктикалық) мұхиты немесе, анықтамасына байланысты, Оңтүстік Тынық мұхиты, Атлант және Үнді мұхиттары шайып тұрады. Оның ауданы 14,2 миллион км²-ден асады. Антарктида – әлемдегі ең үлкен мұзды шөл. Антарктиканың 98%-ын Антарктика мұз қабаты жабады, бұл әлемдегі ең үлкен мұз қабаты және оның ең ірі тұщы су қоймасы. Орташа қалыңдығы кемінде 1,6 км болатын мұз соншалықты массивті, кейбір аймақтарда континенттік тау жыныстарын теңіз деңгейінен 2,5 км-ден артық төмен түсірген; сұйық судан тұратын суасты көлдері де кездеседі (мысалы, Восток көлі). Мұздықтар мен тік өрлеулер мұз қабатының шетінде орналасқан. Қазіргі Антарктика мұз қабаты Жердегі барлық мұздың 90 пайызын және тұщы судың 70 пайызын құрайды. Онда жаһандық теңіз деңгейін 200 футқа көтеруге жеткілікті су бар. 2018 жылдың қыркүйек айында Ұлттық геокеңістік барлау агенттігінің зерттеушілері Антарктиканың жоғары ажыратымды жер бедерін (кейбір аймақтарда көліктің мөлшерінен де кішкентай) көрсеткен картасын жариялады, ол "Антарктиканың эталондық биіктік моделі" (REMA) деп аталды.
The geography of Antarctica is dominated by its south polar location and, thus, by ice. The Antarctic continent, located in the Earth's southern hemisphere, is centered asymmetrically around the South Pole and largely south of the Antarctic Circle. It is washed by the Southern (or Antarctic) Ocean or, depending on definition, the southern Pacific, Atlantic, and Indian Oceans. It has an area of more than 14.2 million km2. Antarctica is the largest ice desert in the world. Some 98% of Antarctica is covered by the Antarctic ice sheet, the world's largest ice sheet and also its largest reservoir of fresh water. Averaging at least 1.6 km thick, the ice is so massive that it has depressed the continental bedrock in some areas more than 2.5 km below sea level; subglacial lakes of liquid water also occur (e. g., Lake Vostok). Ice shelves and rises populate the ice sheet on the periphery. The present Antarctic ice sheet accounts for 90 percent of Earth's total ice volume and 70 percent of its fresh water. It houses enough water to raise global sea level by 200 ft. In September 2018, researchers at the National Geospatial Intelligence Agency released a high resolution terrain map (detail down to the size of a car, and less in some areas) of Antarctica, named the "Reference Elevation Model of Antarctica" (REMA).
Өңірлер
Антарктика Трансантарктика тауларымен екіге бөлінген, бұл Росс теңізі мен Уэдделл теңізі арасындағы тар жерге жақын орналасқан. Батыс Антарктида және Шығыс Антарктида шамамен Гринвич меридианына қатысты батыс және шығыс жарты шарларымен сәйкес келеді. Батыс Антарктида Батыс Антарктида мұз қабатымен жабылған. Бұл мұз қабатының құлау қаупі бар болғандықтан, осыған қатысты алаңдаушылықтар туындап отыр. Егер ол құласа, мұхит деңгейі өте қысқа мерзім ішінде бірнеше метрге көтерілуі мүмкін.
Мұздық жанартаулық
Гляциовулканизмнің анықтамасы – магманың мұздың барлық түрлерімен, соның ішінде қар, фирн және кез келген еріген сумен өзара әрекеттесуі. Ол мұз және мұздың еруіне қатысты арнайы жанартаулық саланың ерекшелігін анықтайды. Бұл ғылым саласы 100 жылдан аспайтын өмір сүріп, үнемі жаңа жаңалықтар ашуда. Гляциовулканизм үш түрлі жарылыспен сипатталады: мұз астындағы жарылыстар, мұз үстіндегі жанартаулық және мұз шетіндегі жанартаулық. Гляциовулканизмді зерттеу мұздық қабаттардың қалыптасуын түсіну үшін маңызды. Сонымен қатар, бұл Исландиядағы Эйяфьялайекулл жанартауының жарылысынан кейін пайда болған күл қаупі сияқты жанартаулық қауіптерді болжауға пайдалы құрал болып табылады.
Мари Берд Лэнд
Мари Берд жері Батыс Антарктиканың үлкен бөлігін құрайды, Антарктика түбегінің төменгі жағын қамтиды. Мари Берд жері – 18 ашық және мұз астындағы жанартаулары бар, жанартаулық тау жыныстарының ірі құрамы. 18 жанартаудың 16-сы Антарктика мұз қабатының астында толығымен жатыр. Бұл аймақтағы жанартаулардың ешқайсысынан атқылаулар тіркелмеген, бірақ ғалымдар кейбір жанартаулардың әлеуетті түрде белсенді болуы мүмкін деп есептейді.
Белсенділік
Ғалымдар мен зерттеушілер 138 анықталған мүмкін вулканның белсенді ме, әлде ұйықтаған ме екендігін талқылап жатыр. Көптеген жанартаулық құрылымдардың бірнеше километр мұздың астында жатырғандықтан, нақты айту өте қиын. Дегенмен, Батыс Антарктида мұз қабатының ішіндегі күл қабаттары және мұз бетіндегі өзгерістер Батыс Антарктида жарылыс жүйесі белсенді болуы және жанартаулардың атқылауы мүмкін екенін көрсетеді. Аймақтағы сейсмикалық белсенділік қыртыстың астындағы магманың қозғалысын көрсетеді, бұл жанартаулық белсенділіктің белгісі. Геотермальдық жылу сияқты субледистік судың басқа да көздері болғанымен, бұл көбінесе вулканизмнің салдары болып табылады. Ғалымдар Батыс Антарктида мұз қабатының астында судың бар-жоғына қатысты әлі де нақтылыққа ие емес, кейбіреулері оның бар екенін көрсететін дәлелдер тапқандарын мәлімдейді.
Құрылыстың шарттары
Батыс Антарктиданың Мари Берд жеріндегі жанартаулар көбінесе сілтілі және базальтты лавадан құралған. Кейде жанартаулар толығымен базальтты құрамға ие болады. Мари Берд жерінің географиялық ерекшеліктеріне орай, Батыс Антарктида рифтік жүйесіндегі жанартаулар да базальттан тұрады деп саналады. Дегенмен, Батыс Антарктида жанартаулары мұз қабаттарының астында қалыптасады, сондықтан олар мұз асты жанартаулары деп жіктеледі. Моногенетикалық мұз асты жанартаулары тар, тік беткейлі және жалпақ үстіңгі бөлігі бар құрылымдар болып келеді. Полигенетикалық мұз асты жанартаулары көптеген жарылыстардан тұрғандықтан, пішіндері мен мөлшері әртүрлі. Көбінесе олар конус тәрізді, стратовулкандарға ұқсас болып көрінеді.
Қауіпті күл
Антарктика шеңберіндегі жанартау атылуларынан шыққан күлдің салдары жайлы аз зерттелген. Экваторға жақын атылу күлдің таралуына байланысты әлемдік денсаулық сақтау және авиациялық қауіптер тудыруы мүмкін. Оңтүстік полюсіндегі төмен қысым аймағының айналасындағы сағат тілі бойынша ауа айналымы ауаны жоғары қарай итеріп, күлді гипотетикалық түрде стратосфералық қабаттағы жылдам ағыстарға жеткізеді, соның салдарынан оны бүкіл әлемге жылдам таратуы мүмкін.
Еріген мұз
Жақында, 2017 жылы, бір зерттеу Батыс Антарктика мұз қабатының астындағы жанартаулық белсенділіктің болуын көрсетті. Бұл белсенділік мұз қабатының тұрақтылығына қауіп келтіреді, себебі жанартаулық белсенділік мұздың еруын күшейтеді. Бұл, әрине, Батыс Антарктика мұз қабатын температураның өсуі мен мұз ерудің үдеуінен тұратын кері байланыс циклына түсіруі мүмкін.
Каньондар
Бұл жерде жүздеген шақырымға созылып, биік тауларды кесіп өтетін үш үлкен каньон бар. Құрлықтың қармен жабылған бетінде ешбір каньон көрінбейді, себебі олар жүздеген метр мұздың астында жатыр. Каньондардың ең ірісі Foundation Trough деп аталады, оның ұзындығы 350 км-ден асып, ені 35 км-ге жетеді. Патуксент қабысының ұзындығы 300 км-ден асып, ені 15 км-ден астам, ал офсеттік рифтік алабы 150 км-ге дейін созылып, 30 км енді. Бұл үш қабыс барлығы да "мұздық бөлінісі" деп аталатын, Оңтүстік полюстен Батыс Антарктиданың жағалауына дейін созылатын биік мұздық қырқасын кесіп өтеді.
Аралдар
Антарктикадағы барлық аралдардың тізімі үшін «Антарктика және Суантарктика аралдарының тізімі» бетіне қараңыз.
Шығыс Антарктида
Шығыс Антарктида – континенттің үлкен бөлігі (50°Б – 180°Ш), Оңтүстік магнит полюсі мен географиялық Оңтүстік полюсі осы жерде орналасқан. Келесі бөліктерге бөлінеді:
Аралдар
Антарктикадағы барлық аралдардың тізімі үшін «Антарктика және Субантарктика аралдарының тізімі» бетіне қараңыз.
Аумақтық жер талаптары
Жеті мемлекет Антарктидаға ресми аумақтық талаптар қойған.
Жалпы сілтемелер
Иванов, Л. Ливингстон аралының жалпы географиясы және тарихы. «Болгарияның Антарктика зерттеулері: Синтез» кітабында. Ред. С. Пимпирев және Н. Чипев. София: Санкт-Климент Охридский университетінің баспасы, 2015. 17–28 беттер.