Катеб Ясин: Алжир жазушысының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Алжирлік жазушы (1929–1989)

Катеб Ясин (; 2 тамыз 1929 немесе 6 тамыз 1929 – 28 қазан 1989) – француз және алжир араб тілдерінде романдары мен пьесаларымен, сондай-ақ бербер мәселесін қолдауымен танымал алжирлік жазушы.

Өмірбаян

Кетеп Ясин 1929 жылғы 6 тамызда Константинде дүниеге келді, алайда оның төртеу күн бұрын туғаны да мүмкін. Туғандағы есімі Ясин Катеб болғанымен, ол бірде мұғалімдерінің тегін алдымен атап айтуға үйренгендіктен, Катеб Ясин деген псевдонимді қабылдағанын айтқан. Ол қазіргі Седратадан, Сук-Ахрас вилаятында (Аурес аймағында) ғылыми білімі бар, маработикалық Чауи бербер отбасында өскен. Оның анасының әкесі Конде Смендудағы қадидің орынбасары, «бах адель» (Зирут Юсеф) болған. Әкесі заңгер болғандықтан, отбасы оның елдің әртүрлі аймарындағы қызметтерімен бірге жылжып тұрған. Жастай Кетеп (атасы «жазушы» деген мағына береді) 1937 жылы Седратадағы Құран мектебінде, ал 1938 жылы отбасы көшіп келген Кіші Кабилидегі Лафайеттегі (Буга) француз мектебінде оқыған. 1941 жылы Сетифтегі колониялық «колледжге» (орта мектепке) интернатқа түскен. 1945 жылғы 8 мамырдағы демонстрация кезінде Катеб Ясин колледждің үшінші курсында оқып жүрген. Ол француз армиясы мен полициясының Сетиф пен Гельмада алты мен сегіз (ұлтшылдардың пікірінше, қырық бес) мың алжирлікті қырғынға ұшыратуымен аяқталған осы демонстрацияларға қатысқан. Үш күннен кейін тұтқындалып, екі айға түрмеге қамалған. Сол сәттен бастап ол ұлтшыл қозғалыстың жақтасы болған. Орта мектептен шығарылып, анасының психологиялық денсаулығының нашарлап бара жатқанын көріп, күйзеліс кезеңінен өткен, Лотремон мен Бодлердің шығармаларына ден қойып, әкесі оны Бонаға (Аннабаға) жоғары мектепке жіберген. Сол жерде ол «Неджмамен» («жұлдыз») – «бұрыннан үйленген туысымен» кездесіп, кейін мойындағандай, «шамамен сегіз ай» бірге тұрған. Неджмамен бірге тұрғанда 1946 жылы өзінің алғашқы өлеңдер жинағын жариялаған. Ол «саяси белсенділікке» ие болып, Алжир халық партиясының – «халықтың ұлы ұлтшыл партиясының» қолдауымен лекциялар оқыған. Ясин 1947 жылы Парижге, «арыстанның иығына» барғанын айтқан. 1947 жылғы мамырда Алжир коммунистік партиясына қосылып, «Сале де Сосьете Савантесте» әмір Абд әл-Кадир туралы лекция оқыған. Келесі жылы Францияға тағы келгенде «Le Mercure de France» журналында «Nedjma ou le Poème du Couteau» (кейінгі туындылардың алғабасы) жариялаған. 1949-1951 жылдары аралығында «Alger Républicain» күнделікті газетінде журналист болып жұмыс істеген. 1950 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Ясин Алжирде порто жұмысшысы болып жұмыс істеген. Ол Парижге оралып, 1959 жылға дейін сонда тұрған. Осы кезеңде Парижде Малек Хаддадпен жұмыс істеп, М’хамед Иссиакеммен қарым-қатынас құрған, ал 1954 жылы Бертольд Брехтпен кеңінен әңгімелескен. 1954 жылы «Эсприт» журналында Ясиннің «Le cadavre encerclé» пьесасы жарық көрген, оны Жан-Мари Серро сахналаған, бірақ Францияда тыйым салынған. «Неджма» 1956 жылы жарық көрген (кетеб редактордың: «Бұл тым күрделі. Алжирде сендердің сондай әдемі қойларың бар, неге сендер өз қойларың туралы сөйлеспейсіңдер?» деген ескертуін ұмытпаған). Алжирдің тәуелсіздік соғысы кезінде Ясин DST тарапынан көрсетілген қысымға байланысты ұзақ уақыт бойы шетелде тұруға мәжбүр болған. Ол Францияда, Бельгияда, Германияда, Италияда, Югославияда және КСРО-да қонақ жазушы ретінде немесе түрлі кездейсоқ жұмыстармен жұмыс істеп, көптеген елдерде өмір сүрген. Каирде болғаннан кейін, Ясин 1962 жылы, тәуелсіздік тойынан кейін Алжирге қайта оралған. Ол «Alger Républicain» газетіне қайтадан жазылған, бірақ 1963-1967 жылдары Мәскеуге, Францияға және Германияға жиі саяхат жасаған. 1954-1959 жылдары жазған «Жай әйел» пьесасы 1963 жылы Парижде қойылған. «Қырағайлықпен қайталанған ата-бабалар» 1967 жылы сахналанған. «La Poudre d'intelligence» 1967 жылы Парижде, ал 1969 жылы Алжирде алжирлік араб тілінде қойылған. 1964 жылы Ясин «Альжир республикасында» «үндістер туралы» алты очерк жариялаған және анасы Блидадағы психиатриялық ауруханаға жатқызылған кезде Жан-Поль Сартрмен кездесуін баяндаған («La Rose de Blida», «Révolution Africaine», шілде 1965). 1967 жылы Вьетнамға кетіп, роман жазудан мүлдем бас тартып, Хо Ши Мин мен империализмге қарсы вьетнамдық күресті дәріптеген «Резеңке сандалдардағы адам» пьесасын жазған. Бұл пьеса 1970 жылы араб тіліне аударылып, қойылған және жарық көрген. Сол жылы Ясин Алжирде тұрақты тұру үшін оралған. Осы кезеңде философиясында маңызды өзгерістер болған: ол француз тілінде жазуды жалғастырудан бас тартып, диалект араб тілінде орындалатын халық театры, эпостар мен сатиралар бойынша жұмыс істей бастаған. 1971 жылы Баб-Эль-Уедтегі «Театр де ла Мер» театр труппасымен жұмыс бастады, ол Еңбек және әлеуметтік істер министрлігінің демеушілігімен бес жыл бойы бүкіл Алжирді аралап, жұмысшылар, шаруалар мен студенттерге пьесалар қойған. 1972-1975 жылдары Катеб «Мохамед чемоданын ал» және «Екі мың жылдық соғыс» пьесаларын Францияға және Герман демократиялық республикасына гастрольдік сапармен барған. Алжир үкіметі Сиди-Бель-Аббесте оны қалалық аймақтық театрды басқаруға, дерлік жер аударуға тағайындаған. Телевизияда көрінуге тыйым салынғандықтан, Ясин пьесаларын мектептерде немесе кеңселерде сахналаған. Ол бербер дәстүріне және «тамазигт» тіліне, сондай-ақ әйелдердің бас киюі керек деген мәселе сияқты гендерлік теңдік мәселелеріндегі либералдық ұстанымдарына баса назар салғаны үшін жиі сынға ұшыраған. 1986 жылы Катеб Ясин Нельсон Мандела туралы пьесадан үзінді таратып, 1987 жылы Франциядағы «Ұлттық әдебиет жүлдесін» алған. 1988 жылы Авиньон фестивалінде Ясин Аррас мәдени орталығының сұрауы бойынша француз революциясының екі жүз жылдығына арналған Роберспьер туралы «Буржуа без штанов или призрак парка Монсо» пьесасын сахналаған. Ясин Дромдағы Вершенйде қоныстанды, жиі Америка Құрама Штаттарына саяхат жасады және Алжирге үнемі барып тұрды. Өмірінің соңында 1988 жылғы қазан айындағы Алжирдегі тәуелсіздік толқулары туралы аяқталмаған туындысын қалдырды. 2003 жылы оның туындылары «Комеди Франсезге» қабылданды. Колонизатордың тілінде оқытылған Катеб Ясин француз тілін Алжирдің тәуелсіздік үшін күресінің жемісі деп есептеген. Ол 1966 жылы «Франкофония – неоколониалдық саяси машина, ол біздің бөтендеуімізді ғана жалғастырады, бірақ француз тілін қолдану біздің шетелдік күштің агенті екенімізді білдірмейді, мен француз тілінде француз емес екенімді француздықтарға айту үшін жазамын» деп мәлімдеген. Үш тілді білетін Катеб Ясин өзінің туындыларын бербер тіліне аударуды және қадағалауды да жүзеге асырған. Оның туындылары көпмәдениетті елдің жекелігін табуын және оның халқының ұмтылыстарын көрсетеді. Катеб Ясин үш баланың әкесі: Ханс, Надя және Gnawa Diffusion тобының әншісі Амазиг Катеб.

Kateb Yacine was officially born on 6 August 1929 in Constantine, though it is likely that his birth occurred four days earlier. Although his birth name is Yacine Kateb, he once said that he was so used to hearing his teachers calling out names with the last name first that he adopted Kateb Yacine as a pen name. He was born into a scholarly maraboutic Chaoui Berber family from the modern Sedrata, in wilaya of Souk Ahras (in the Aurès region). His maternal grandfather was the 'bach adel', or deputy judge of the qadi in Condé Smendou (Zirout Youcef). His father was a lawyer, and the family followed him through his various assignments in different parts of the country. Young Kateb (which means 'writer'), attended the Sedrata Quran school in 1937, then in 1938 the French school in Lafayette (Bougaa) in Little Kabylie, where the family had moved. In 1941 he enrolled in the colonial 'collège' (secondary school) of Setif as a boarder. Kateb Yacine was in his third year of collège when the demonstrations of 8 May 1945 occurred. He participated in these demonstrations that ended with the massacre of between six and eight (according to nationalists forty five) thousand Algerians by the French army and police in the Sétif and Guelma massacre. Three days later he was placed under arrest and imprisoned for two months. From that point on he became a partisan for the nationalist cause. Expelled from secondary school, watching his mother's psychological health decline, passing through a period of dejection and being immersed in the writings of Lautréamont and Baudelaire, his father sent him to the high school in Bône (Annaba). There he met 'Nedjma' ('the star'), an 'already married cousin' with whom he lived for 'maybe eight months', as he later acknowledged. While living with Nedjma he published his first collection of poetry in 1946. He had already become 'politicized' and started giving lectures under the auspices of the Algerian People's Party, 'the great nationalist party of the masses'. Yacine went to Paris in 1947, "into the lion's den" as he put it. In May 1947, he joined the Algerian Communist Party and gave a lecture in the 'Salle des Sociétés savantes' on emir Abd al Qadir. During a second visit to France the following year he published 'Nedjma ou le Poème du Couteau' (a hint of what was to follow) in the revue 'Le Mercure de France'. He was a journalist at the daily 'Alger Républicain' between 1949 and 1951. After his father's death in 1950, Yacine worked as a longshoreman in Algiers. He returned to Paris where he would stay until 1959. During this period in Paris he worked with Malek Haddad, developed a relationship with M'hamed Issiakhem, and in 1954, spoke extensively with Bertold Brecht. In 1954, the revue Esprit published Yacine's play 'Le cadavre encerclé', which was staged by Jean Marie Serreau but was banned in France. 'Nedjma' was published in 1956 (and Kateb would not forget the editor's comment: "This is too complicated. In Algeria you've got such pretty sheep, why don't you talk about your sheep?"). During the Algerian War of Independence, Yacine was forced to travel abroad for a long time due to the harassment he faced from the DST. He lived in numerous places, subsisting as a guest writer or working various odd jobs in France, Belgium, Germany, Italy, Yugoslavia and the USSR. After a stay in Cairo, Yacine returned again to Algeria in 1962, shortly after the independence celebrations. He resumed writing for 'Alger Républicain' but traveled frequently between 1963 and 1967 to Moscow, France and Germany. 'La Femme sauvage', which he had written between 1954 and 1959, was performed in Paris in 1963. 'Les Ancêtres redoublent de férocité' was staged in 1967. 'La Poudre d'intelligence' was also staged in Paris in 1967 and an Algerian Arabic version in Algiers in 1969. In 1964 Yacine published six essays on 'our brothers the Indians' in 'Alger Républicain' and recounted his meeting with Jean Paul Sartre while his mother was being committed to the psychiatric hospital in Blida ('La Rose de Blida', in 'Révolution Africaine', July 1965). He left for Vietnam in 1967, completely abandoning the novel and wrote 'L'Homme aux sandales de caoutchouc', a play celebrating Ho Chi Minh and the Vietnamese struggle against imperialism, that was published, performed and translated into Arabic in 1970. The same year Yacine returned to make a more permanent home in Algeria. During this period he had a significant change in philosophy: he refused to continue writing in French, and instead began working on popular theatre, epics and satires, performed in dialectal Arabic. Beginning this work with the theatre company 'Théatre de la Mer' from Bab El Oued in 1971, sponsored by the Ministère du Travail et des Affaires Sociales, Kateb traveled all over Algeria for five years, putting on plays for an audience of workers, farmers and students. Between 1972 and 1975 Kateb went with on tour performing the plays 'Mohamed prends ta valise' and 'La Guerre de deux mille ans' to France and to the German Democratic Republic. The Algerian government in Sidi Bel Abbes more or less sentenced him to direct the city's regional theatre as a kind of exile. Having been forbidden to appear on television, Yacine staged his plays in schools or businesses. He was often criticized for his emphasis on Berber tradition and the 'Tamazight' language, as well as for his liberal positions on issues of gender equality such as his position against women being required to wear a headscarf. In 1986 Kateb Yacine circulated an excerpt of a play about Nelson Mandela, and in 1987 he received the Grand prix national des Lettres in France. In 1988 the Avignon Festival staged 'Le Bourgeois sans culotte ou le spectre du parc Monceau', a play about Robespierre that Yacine wrote at the request of the Arras Cultural Center for the bicentennial commemoration of the French Revolution. Yacine settled in Verscheny in Drôme, traveled often to the United States and continued to make frequent trips to Algeria. At his death he left an unfinished work on the Algerian riots of October 1988. In 2003 his works were admitted to the Comédie Française. Taught in the language of the colonizer, Kateb Yacine considered the French language the Algerians' spoil of the war for independence. He declared in 1966 that "La Francophonie is a neocolonial political machine, which only perpetuates our alienation, but the usage of the French language does not mean that one is an agent of a foreign power, and I write in French to tell the French that I am not French". Trilingual, Kateb Yacine also wrote and supervised the translation of his texts into the Berber language. His work manifests his multicultural country's search for identity and the aspirations of its people. Kateb Yacine is the father of three children, Hans, Nadia and Amazigh Kateb, singer for the band Gnawa Diffusion.

Кетеб кітаптары

Солилоктар, өлеңдер, Бона, Ансиенн импримери Томас, 1946 ж. Қайта басылым (Катеб Ясиннің кіріспесімен), Алжир, Бушен, 1991, 64 бет. Абделькадер және алжирлік тәуелсіздік, Алжир, Эн Нахда, 1948, 47 бет. Неджма, роман, Париж, Сеуль баспасы, 1956, 256 бет. (Ричард Ховардтың ағылшын тіліне аудармасы, Шарлотсвилл: Вирджиния университетінің баспасы, 1991 ж. және [жұмсақ мұқабалы басылым]). Le Cercle des représailles, пьеса, Париж, Editions du Euil, 1959, 169 бет [ішінде Le Cadavre encerclé, La Poudre d'intelligence, Les Ancêtres redoublent de férocité және Le Vautour, Эдуард Глиссанның кіріспесі: Le Chant profond de Kateb Yacine]. Le Polygone étoilé, роман, Париж, Сеуль баспасы, 1966, 182 бет. "Аналар жауыздықты қайталайды", [жаңа соңымен], Париж, ТНП жинағы, 1967. L'Homme aux sandales de caoutchouc, Вьетнам және көшбасшы Хо Ши Минге арналған құрмет, пьеса, Париж, Editions du Seuil, 1970, 288 бет. Boucherie de l'espoir, пьесалар, [төрт пьеса, соның ішінде «Мохаммед, вализаңды ал», 1971 және Le Bourgeois sans culotte], Париж, Editions du Seuil, 1999, 570 бет. L'Œuvre en fragments, Жарияланбаған әдебиет және табылған мәтіндер, Жаклин Арно жасаған жинақ және ұсынылған, Париж, Sindbad 1986, 448 бет. Le Poète comme un boxeur, сұхбаттар 1958-1989, Париж, Editions du Seuil, 1994. Minuit passé de douze heures, журналистика, 1947-1989, Амазиг Катеб жинаған мәтіндер, Париж, Editions du Seuil, 1999, 360 бет. Parce que c'est une femme, Зебеида Шергуидің кіріспесі, пьеса, [1972 жылғы Эль Ханар Беналимен Катеб Ясинге жасалған сұхбатты қоса алғанда, La Kahina ou Dilhya; Саут Энниса, 1972; La Voix des femmes et Louise Michel et la Nouvelle Calédonie], Париж, Editions des Femmes, 2004, 174 бет.

Кетеб Ясин туралы

Hommage à Kateb Yacine [Жаклин Арноның толық библиографиясымен], Калим № 7, Алжир, Университеттік басылымдар кеңсесі, 1987, 264 бет. Гания Келифи, Катеб Ясин, Eclats et poèmes, [хронология және көптеген құжаттар], Алжир, Enag Editions, 1990, 136 бет. Катеб Ясин, Eclats de mémoire, Оливье Корпе, Альбер Диши және Мирейль Джайдер жинаған құжаттар, IMEC басылымы, 1994, 80 бет.