Кіріспе
Театр жанры. Эксперименталды театр (сондай-ақ авангардтық театр деп аталады), көбінесе Вагнердің Gesamtkunstwerk идеясынан шабыттанды және көрерменмен жаңа, өте белсенді қарым-қатынас орнатуға бағытталған.
Experimental theatre (also known as avant garde theatre), inspired largely by Wagner's concept of Gesamtkunstwerk, and to create a new, more active relation with the audience.
Аудиториямен қарым-қатынас
Танымал эксперименталды театр режиссері және драматург Питер Брук өз міндетін "актер мен көрермен арасындағы негізгі емес, тек практикалық айырмашылық бар қажетті театр" құру деп сипаттайды. Дәстүр бойынша көрермендер пассивті бақылаушылар ретінде қарастырылады. Эксперименталды театрдың көптеген өкілдері осыған қарсы тұруды қалады. Мысалы, Бертольд Брехт көрермендерін жұмылдыру үшін пьесадағы кейіпкердің көзге көрінбейтін "төртінші қабырғаны" бұзып, оларға жауапсыз тікелей сұрақтар қойып, өздері ойлауға итермелеуді көздеген; Аугусто Боал көрермендерінің оқиғаға тікелей әрекет етуін қалаған; ал Антонин Арто оларға санасты емес деңгейде әсер етуге тырысқан. Питер Брук спектакльдегі қарым-қатынастардың үшбұрышын анықтады: актерлердің ішкі қарым-қатынастары, сахнадағы бір-бірімен және көрерменмен арадағы байланыстары. "Welfare State International" атты британдық эксперименталды театр тобы спектакль кезіндегі салтанатты шеңбер туралы айтты, актерлер бір жағын, көрермендер екінші жағын құрайды, ал ортада энергия жиналады. Көрерменнің рөліне қатысты идеологиялық мәселелерден бөлек, театрлар мен спектакльдер көрерменді түрлі жолдармен тартуға тырысты. Просценалық арка күмәндалған, спектакльдер театрлық емес кеңістіктерге жол тартты. Көрермендердің қатысуы әртүрлі болды, көбінесе олар оқиғаның белсенді қатысушылары ретінде өте практикалық деңгейде атсалысты. Просценалық арка қолданылған жағдайда, оның дәстүрлі мағынасы жиі бұрмаланды. Көрерменнің қатысуы сахнаға еріктілерді шақырудан бастап, актерлердің көрермендерге тікелей айқайлауына дейін жетеді. Көрерменнің қатысуын пайдалану арқылы актер оларды белгілі бір сезімге итермелейді, соның нәтижесінде олар спектакль тақырыбына қатысты көзқарастарын, құндылықтарын және сенімдерін өзгерте алады. Мысалы, зорлық-зомбылық туралы спектакльде кейіпкер көрерменнің біріне жақындасып, оны бағалап, сол жерде төбелес шақыруы мүмкін. Көрерменнің қорқынышпен толған бет-әлпеті зорлық-зомбылық туралы хабарды оған және барлық көрермендерге күшті жеткізеді. Физикалық жағынан театр кеңістіктері әртүрлі формаларға ие болды, режиссерлер спектакльді қоюдың әртүрлі тәсілдерін қайта қарастырды, ал Елизавета және грек театрлары туралы көптеген зерттеулер жүргізілді. Бұл тәжірибелер кеңінен қолданыс тапты, мысалы, Лондондағы Ұлттық театрдың өте икемді, біршама Елизаветалық стильдегі кеңістігі (Дорфман), просценалық кеңістігі (Литтелтон) және амфитеатр кеңістігі (Оливье) бар, ал режиссерлер мен сәулетшілер саналы түрде просценалық арканың басымдылығынан арылуды көздеді. Жаку Копо сахна дизайны саласындағы маңызды тұлға болды және натурализмнің артық өрнегінен арылып, сахнаны қарапайым, бейнелі түрде көрсетуге ұмтылды.
Әлеуметтік жағдай
1950-1960 жылдар аралығында эксперименталды театрлардың өндірісінің өсуі кейбіреулерді театр топтары мен олардың жұмыс істейтін әлеуметтік-саяси жағдайлар арасындағы байланысты атап көрсетуге жетеледі. Кейбір топтар театрдың стиліне қарағанда, оның әлеуметтік бейнесін өзгертуде елеулі рөл атқарды. Орындаушылар өздерінің шеберліктерін мәдени белсенділік нысаны ретінде пайдаланды. Бұл дидактикалық агит-проп театры түрінде көрінуі мүмкін, ал кейбіреулері (мысалы, Welfare State International) спектакль ортасын микроқоғамның пайда болуына және олардың орналасқан кеңінен қоғамның өмір салтынан өзгеше өмір сүру жолын қалыптастыруына мүмкіндік беретін орта деп қарастырады. Басты театр көбінесе жалғандықты таратушы ретінде қарастырыла бастады, сондықтан театрлық қойылымдар шындықты ашу құралы ретінде қарастырылды, бұл екіжүзділікке, теңсіздікке, кемсітушілікке және қанаушылыққа назар аударуды білдірді. Бұл Гротовский мысалында жақсы көрінеді, ол басты ағымның жалғандығы мен қайшылықтарын жоққа шығарып, өзінің «Жақыр театр» спектакльдерінде, сондай-ақ лекциялары мен семинарларында «шындық актерлік өнер» деп атаған нәрсені қолға алды. Эксперименталды театр режиссерлерді қоғамды, немесе кем дегенде көрермендерді, қандай да бір мәселе бойынша олардың көзқарастарын, құндылықтарын және сенімдерін өзгертуге және осы бағытта әрекет етуге шақырады. Бұл айырмашылық тәжірибелерді ұғымдастыруда «жаңа формадан/немесе жаңа мазмұндан гөрі әлдеқайда терең және кең ауқымды» екендігімен түсіндірілді, бірақ «адамның жұмысын іштен жарықтандыратын жарық. Бұл жарық – эстетикалық ізденіс емес, көптеген ізденістердің бірі, зияткерлік, эстетикалық, бірақ ең бастысы – рухани ізденіс».
Шығарма әдістері
Дәстүрлі түрде театр құрудың өте иерархиялық әдісі бар: автор мәселені анықтайды, автор сценарий жазады, режиссер актерлермен бірге оны сахнаға бейімдейді, ал орындаушылар режиссер мен автордың бірлескен көзқарасын іске асырады. Бірнеше саяхатшылар бұл тәсілге қарсы шығып, орындаушыларды өздерінің дербес шығармашылық тұлғалары ретінде қарастыра бастады. Бұл оларға көбірек түсіндіру еркіндігін беруден басталды, нәтижесінде импровизациялық театр пайда болды. Бұл бағытқа эксперименталды театр қозғалысының бөлігі болған ансамбльдік импровизациялық театрдың дамуы көмектесті, онда қойылым немесе «театрлық туынды» үшін материалды дамытуға автордың қажеті болмады. Мұндай жағдайда жолдар актерлердің немесе орындаушылардың өзі ойлап тапқан. Осы аяда өнерпаздар үшін сан алуан құрылымдар мен мүмкіндіктер бар, және бүгінде орындаушылар түрлі-түрлі үлгілерді қолданады. Режиссер мен автордың басымдығы тікелей сынға ұшырады, режиссердің рөлі бұрынғы биліктің иесі емес, сыртқы бақылаушы немесе жеңілдетуші рөлінде болуы мүмкін. Иерархияға қарсылық білдірумен қатар, орындаушылар өздерінің жеке рөлдеріне де қарсылық білдіруде. Орындаушылар мамандандырылған техникалық рөлдерге сығылып қалуға көнбейтіндіктен, пәнаралық тәсіл күннен-күнге жиі қолданылады. Сонымен қатар, басқа да салалар өз шектеулерін бұзуда. Би, музыка, бейне өнер, көркем өнер, жаңа медиа өнері және жазу жиі өріліп, толыққанды бөлек білім мен тәжірибесі бар суретшілер ынтымақтастықпен жұмыс істейді.
Эксперименталды театрдағы мәдениеттер аралығы мен шығыстық
Батыс драмасының реализміне қарсы күресте көптеген модернистер басқа мәдениеттерден шабыт алды. Шындығында, Артау өзінің тәжірибелік теорияларына Бали биі дәстүрлерінің үлкен әсер еткенін жиі айтады: оның театрда тілден бас тарту туралы шақыруы, оның сөзімен айтқанда, 1931 жылы Париждегі отарлық көрменің Бали театры қойылымын көргеннен кейін оған түсінік ретінде келді. Ол бишілердің орындаған символдық қимылдарына және олардың музыкамен тығыз байланысына ерекше қызығушылық танытты; оның Шығыс, грек және үнді мәдениеттері туралы жазбаларында француз театр сахнасы Но және Бали биі сияқты дәстүрлерден нәр алса, қандай болатыны туралы ойлар кездеседі. Сол сияқты, Брехт қытай актерлігі туралы эссесінде Verfremdungseffekt терминін алғаш рет қолданды. Брехттің эссесі 1935 жылы Мәскеуде Пекин операсынан Мей Лангфанның көрсеткен бірнеше өнерлерін көргеннен кейін жазылды, ол өзінің "шегініс" сезімі туралы тәжірибесін сипаттайды. Модернисттік және символистік қозғалыстың негізін қалаушы Йейтс 1916 жылы Но драмасын тапты, бұл туралы «Жапонияның белгілі бір асыл пьесалары» атты эссесінде баяндалған, және ол бұл оны Батыс театрындағы тәуекелге бармаушылықтың ықтимал шешімі деп санады, ал кейбіреулер оның актердің жоғары қуыршақ сияқты болуы туралы теорияларына назар аударады. Сол кездегі көрермендер Шығыс театр өнерімен көп жағдайда таныс болған жоқ, сондықтан ол модернистер үшін қуатты құрал болды: Брехт осы «ерекше» театр жасау арқылы Батыс көрермендерінде шегініс сезімін оңай тудыра алды. Осы тәжірибелілердің нақты бір ғұрыпты немесе конвенцияны оның кең мәдени мағынасынан және әлеуметтік контекстінен бөліп алуы, бұл «күмәнді экзотизация» олардың театр туралы алдын ала пікірлерін күшейту үшін қолданылғанын, емес, олар қарыз алған мәдениетті зерттеу үшін қолданылғанын көрсетеді.
Yeats, pioneer of the modernist and symbolist movement, discovered Noh drama in 1916, as detailed in his essay Certain Noble Plays of Japan, as a potential solution to the lack of risk taking in the western theatre, and some might argue his theories about an über marionette actor Audiences at the time were not often exposed to Eastern theatre practices, and the latter were hence a powerful tool for modernists: Brecht could easily generate the alienation of his western audiences by presenting them with these supposedly "strange" in theatre making: these practitioners' isolating of a particular ritual or convention from its broader cultural significance and social context shows perhaps that this "questionable exoticization" was customarily used to push their own preconceived notions about the theatre, rather than to explore the culture they were borrowing from.
Физикалық әсерлері
Эксперименталды театр кеңістіктің (қара қорап театры) дәстүрлі қағидаларын, тақырыбын, қимылын, көңіл-күйін, кернеуді, тілін, символизмді, қалыпты ережелерді және басқа да элементтерді өзгертеді.