Кіріспе

Театрлық техникалар – пьесаның сәтті көрсетілуін қамтамасыз ететін процедуралар. Олар сонымен қатар көрермендердің сахнадағы оқиғаны және актерлердің ойынын түсінуін дамытуға және жақсартуға бағытталған барлық амалдарды қамтиды.

Драматургтың шеберлігі

Театр техникасы драматургтің драматургиялық шығармашылығының бір бөлігі болып табылады, бұл өмірдің қарапайым көрінісі немесе еліктеуінен гөрі, мимезис сияқты, себебі драматург көрерменге күнделікті өмірде танитын, бірақ әртүрлі шындықты ұсына алады. Одан бөлек, драматургтің кейіпкерлерін жандандырып, пьеса барысында олардың дамуына мүмкіндік беретін әңгімелерді құру да маңызды. Драматургтің шеберлігі – драманың құрылымы шеңберінде пьесаның мәнін ашатын идеяларды көрерменге жеткізу қабілетіне де жатады. Сонымен қатар, пьесаның табиғи бөліністерін – актілерді, сахналарды, орын ауысуларын, кіріп-шығуларын және актерлердің орналасуын сезіну – пьеса жазу техникасының маңызды бөлігі. Драматургтің міндеттерінің бірі – Шарльз Маровицтің "Гамлет пен Макбет" коллаждары, Шекспирдің туындыларының жаңаша түсіндірілуі сияқты, дәстүрлі пьесаларды бейімдеумен айналысу, сондай-ақ Том Стоппардтың "Розенкранц пен Гилденстерн өлі", "Догдың Гамлеті" және "Кахуттың Макбеті" пьесаларындағы тәсілдерін пайдалану.

Режиссердің шеберлігі

Қазіргі уақытта режиссер пьесаның нақты қойылымын ұйымдастыруға жауапты, ал бұрын, әсіресе Ұлыбританияда 1950 жылға дейін, бұл міндет продюсерге жүктелген. Ескі заманда драматург өзі, актер-директор немесе жетекші актер драманы сахнаға қоюмен айналысқан. Режиссер драматург ниетін түсініп, пьесаның қалай көрінуі керек деп ойлайтынын ескере отырып, қойылымды жүзеге асырады; актерлердің репетицияларын тиімді етуге қатысады; сондай-ақ, қойылымда дизайнерлер мен техниктердің жұмысын үйлестіреді. Дегенмен, драматургтің еңбегі режиссердің жедел нұсқасында сақталады, ол режиссердің егжей-тегжейлі жасаған, әр актерге сахнада не болып жатқаны, сахнаның қай бөлігінде (артқы, алдыңғы, сол немесе оң жағында) тұруы керек және пьеса барысында қандай әрекеттер жасауы керектігі туралы нақты нұсқаулар берілген жеке түсіндірмесі болып табылады.

Сахналық менеджмент және сахналық шеберлік

Сахна менеджері режиссермен жұмыс істеуі керек және режиссердің мақсаттары мен сахна суретшілерінің көзқарастары үйлесімді және шындыққа жақын екенін анықтауы керек. Олар көбінесе режиссер мен труппаның қалған бөлігі арасындағы байланыс болып табылады және режиссердің ойларын әрбір актер мен техникалық құрамға жеткізуге жауапты. Олар сондай-ақ қауіпсіздікті қамтамасыз етуге және сахна астындағы тәртіпті сақтауға жауапты. Олар репетиция кестесіне қатысты жазбаларды және актерлерге хабарламаларды жабыстыруға арналған хабар тақтасын жүргізеді. Жалпы алғанда, сахна өнері сахнаның кеңістіктік және физикалық шектеулерінің әртүрлі кемшіліктерін жоюға тиіс. Мысалы, сахнаның өзі кең және алыс көріністерді немесе әскерлер жиналатын немесе көптеген адамдар топласатын кең кеңістіктерді көрсетуге шамасы келмейді. Драманың бір бөлігі болып табылатын найзағай немесе жел сияқты табиғи құбылыстарды түпнұсқасымен қайта жасай алмайсыз. Сонымен қатар, қашықтықтан актерлер кейіпкерлерінің сезімдерін, кернеуін және құмарлықтарын көрерменге айқын түрде жеткізу қиын. Осы себептерге байланысты классикалық дәуірден бері әсерді күшейту және толықтыру үшін арнайы технологиялар мен әдістер әзірленді. Техникалық мамандар өндірістің әртүрлі салаларындағы білімімен осы әдістерді іске асыруға көмектеседі. Сахна менеджері мен оның командасы осы жеке техникалардың барлығын біріктіріп, тиімді және сәтті сахналық қойылым жасауы керек. Декорациялар мен сахналық көріністер шеберханада жобаланып және жасалады. Олар сыртқы және ішкі сахналарды немесе ерекше құрылыстарды қамтуы мүмкін, сонымен қатар сахнаның кеңістіктік шектеулерінде тереңдік және қашықтық сезімін тудыруы керек. Сахна жарығы пьесаның көңіл-күйін және сезімталдығын орнатуға, актерлердің бетіндегі эмоциялық жағдайды көрсетуге мүмкіндік беруі керек, мүмкін олардың бетінің бозаруын немесе жарқырауын күшейтуге. Костюмдер кейіпкерлерді сахнаға шыққан сәттен бастап бейнелеуі керек және олардың өмір сүретін дәуірін немесе әлеуметтік ортасын көрсетуі керек. Олар кейіпкерлердің жағдайын да (бай немесе кедей) немесе оларды комедиялық немесе трагедиялық тұлға ретінде көрсету керек пе, соны да білдіре алады. Дыбыс эффектілері жел немесе дауыл сияқты табиғи құбылыстарды жеткізуі керек. Бірақ олардың мақсаты – көрермендер танитын көңіл-күй мен сезімдерді ояту. Арнайы эффектілер сахнадағы жарылыстар, фейерверктер, тұман немесе тіпті жер сілкінісі сияқты физикалық әрекеттердің имитациясын жасауы керек. Монтаждау – көбінесе көрінбейтін маңызды аспект. Барлық дыбыс және жарық құрылғылары, олардың кабельдері мен сымдары сахна мен залдың үстінде қауіпсіз орналасуы керек, сондықтан арнайы уақытша және тұрақты бекіткіштер орнату қажет. Техникалық директор, әсіресе үлкен театрларда, сахналық декорацияларды орнату мен құрастыруды қадағалауға жауапты. Олар сахна суретшілерінің суреттерінен жұмыс суреттерін жасайды, содан кейін оларды декорациялар шеберханасына жібереді.

Үш бірлік

Уақыт, іс-әрекет және орынның классикалық бірліктері 17 ғасырдың бір бөлігінде француз неоклассикалық драмасының басты қағидалары болды. Олар Жан Майре Аристотельдің «Поэтикасын» дұрыс түсінбегеннен кейін енгізді, ал сыншы Кастельветро драматургтер мен режиссерлердің осы бірліктерді сақтауын қатаң талап етті. «Поэтикада» Аристотель тек іс-әрекеттің негізгі сюжеттен ғана тұруын, қосалқы сюжеттер болмауын және оқиғаның уақыты бір күннен аспауын ұсынған. Уақыт оның ұсыныстарына көрерменнің назарына қатысты шектеулер туралы кеңес ретінде енген. Ал оқиғаның бір ғана жерде өтуін талап ететін орынның бірлігі туралы мүлдем ескерілмеген. Осы кезеңде француз драмасына үш бірліктің әсері олардың қойылымын өте шектеулі етті, және тек кейінірек драматургтер нақты уақыт пен жерді көрсетуден бас тартқанда ғана пьесалардың қойылымы қайтадан шығармашылыққа толы болды.

Төртінші бірлік

1944 жылы бенгал драматургі Натьягуру Нурул Момен өзінің новаторлық трагедиялық пьесасы "Немезис"-те төртінші бірлікті енгізді. Бұл тарихи пьесада (яғни, монодрамада) Нурул Момен классикалық грек театрының барлық үш Аристотель бірлігін қатаң сақтап, әлемдік театр тарихында алғаш рет төртінші бірлікті қосты. "Немезис" пьесасының кіріспесінде Натьягуру былай деп жазды: "Бұл пьесада грек трагедиясының дәстүрлі үш бірлігіне – Уақыт, Кеңістік және Әрекет – төртінші бірлік қосылады. Үш бірліктің форматын сақтай отырып, жаңа бірлік – "Тұлғаның бірлігі" енгізілді, бұл жаңа тәжірибе болып табылады."

Театрлық көрсетілім

Кейбір драматургтер мен драматургтер театрлық қойылымдарда қалыпты жағдайда ізделмейтін нақты әсерлерге қол жеткізуге тырысады.

Танысудың әсері (Verfremdungseffekt)

Бертольд Брехт "жаңартпалық эффекті" (кейде "шегіну эффектісі" немесе "бөгделендіру эффектісі" деп аталады; нем. Verfremdungseffekt) терминін театрға, пьесаның басты идеялары мен шешімдеріне назар аударатын, ал көрермендерді иллюзиялық әлемге және кейіпкерлердің сезімдеріне бойлаудан сақтандыратын тәсіл үшін енгізді. Брехт көрермендерге ұсынылып отырған нәрсе туралы ойлану үшін эмоционалдық қашықтық қажет деп есептеді. Эпикалық театрге қараңыз.

Теихоскопия

Көбінесе қолданылатын ең көне әдістердің бірі – теихоскопия, яки "қабырғадан көру" техникасы. Онда актерлер сахна шегінен тыс оқиғаларды, мысалы, алыстағы шайқасты бақылап, шайқас жүріп жатқанда оны сахнада талқылайды. Бұл оқиғаның кейін хабаршылар арқылы баяндалуынан өзгеше. Шекспир осы әдісті "Жулиус Цезарь трагедиясы" пьесасының соңғы сахналарында қолданады.